Sinif otağında dərs prosesi, arxiv şəkli

Kriteriya kasadlığından qaynaqlanan bahalıq - "Siz bizi seçmisiniz"

985
(Yenilənib 16:09 15.02.2021)
Azərbaycanda daha çox arzulanan özəl liseylərdə qiymətlər 3500 manatla 25 min dollar arasında dəyişilir

Nigar İsgəndərova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 15 fevral — Sputnik. Pandemiya şəraitilə əlaqələndirilən qiymət artımı təhsil müəssisələrindən də yan keçməyib. Bir il ərzində illik ödənişində nə az-nə çox - 1000 manat artım edən özəl lisey də var, ödənişin həcmini sabit baha saxlayan da.

Orta ümumtəhsil müəssisələri ilə müqayisədə özəl liseylərə təhsilin keyfiyyətinə görə üstünlük verən valideynləri isə qiymət artımı narazı salıb. Sputnik Azərbaycan olaraq biz də özəl liseylərdəki qiymətləri araşdırdıq.

Ötən il Türk Dünyası Bakı Atatürk Liseyində 1-ci sinfə qəbul 2500 manat idisə, cari ildə bu rəqəm nə az-nə çox - min manat artaraq 3500 manat olub.

XXI Əsr Beynəlxalq İnnovasiyalar Məktəbində isə təhsil haqqı 8 ildir ki, olduğu kimi qalır. Azərbaycan, rus və ingilis dili bölmələrində təhsil haqqı müvafiq olaraq 8, 10, 12 min manatdır. Bu liseyin məktəbəqədər təhsil haqqı isə 8 mindir. Lakin karantinlə əlaqədar olaraq bu il bütün təhsil haqlarının 50 faizinin valideynlərə geri ödənildiyi bildirilir. Finlandiya təhsil modelini sərgiləyən bu liseydə təhsil haqları 1-11-ci siniflərdə standartdır.

"The International School of Azerbaijan"da (TİSA) 3 yaşlılar üçün illik qeydiyyat qiyməti 500 dollardır. Təhsil ilinin ikinci semestri üçün qiymət 10 min 980 dollardır. 3 yaşlılar üçün ilin ikinci semestrinə görə ödəniş ümumilikdə 11 min 480 dollar təşkil edir. 4-16 yaşlılar üçün təşkil olunan siniflər arasında qiymətlər ümumilikdə 16 min 480 ilə 25 min 190 dollar arasında dəyişilir. Burada təhsil 3 semestrdən ibarətdir və tədris ingilis dilindədir.

Təhsil haqqında dövlət sənədləri elektron qaydada veriləcək>>

"Dünya Məktəbi"ndə qiymətlər Azərbaycan bölməsinin 1-5-ci sinifləri üzrə 8, rus bölməsi üzrə 8 min, ingilis bölməsi üzrə 9 min 500 dollardır.

"Baku Oxford School"da təhsil haqqı dəyişilməyib - 1-11-ci siniflərdə sabit olaraq 15 min 500 manatdır. Bu özəl liseydə isə təhsil ingilis dilindədir və "Cambridge" beynəlxalq proqramı ilə tədris olunur.

"British School in Baku"da ibtidai siniflərdə azərbaycanlı müəllim ilə tədrisin qiyməti 12 min, ingilis dilli müəllim ilə tədrisin qiyməti isə 14 min manatdır. Yuxarı siniflərdə isə qiymət sabit, 14 min manat olaraq qalır. Qeyd edək ki, ötən illə müqayisədə qiymət eyni olaraq qalıb.

Göründüyü kimi, Azərbaycanda daha çox arzulanan özəl liseylərdə qiymətlər 3500 manatla 25 min dollar arasında dəyişilir.

Qiymətlərin bu qədər yüksək olması və keyfiyyətli təhsil qiymətlərinin əlçatan olmaması isə valideynləri narahat edir. Onlar təhsilin hər kəs üçün daha əlçatan olmasının tərəfdarıdırlar. Artıq qiymət artımı ilə əlaqədar valideynlər arasında lisey seçimində fikrindən daşınanlar da var.

Valideynlər Sevinc Nəsibova Nüşabə Xudakərimova deyirlər ki, bu il övladlarını Türk Dünyası Bakı Atatürk liseyinə qoymaq istəyirmişlər, lakin qiymətlər artdığından bu fikirdən daşınıblar. Mikayıl Əliyev isə deyir ki, övladı liseyə qəbul üçün imtahan versə də, qiymətlərin artımı ilə əlaqədar olaraq hələlik qəti bir fikrə gələ bilməyib.

Valideyn İranə Allahverdiyeva isə deyir ki, 1-ci sinif üçün liseyə hazırlıq aylıq olaraq 300 manatdır: "Bunun harasında insaf var? Hər bir valideyn istəyir ki, övladı yaxşı təhsil alsın. Amma bundan istifadə edib qiymətləri bu qədər qaldırmaq düzgün deyil, ailələri də düşünmək lazımdır. Elə uşaqlar var ki, savadlıdırlar, lakin imkanı olmadığından valideyn onu adi məktəbə qoyur. Adi məktəblərdə dərs keçsələr, onda, təbii ki, problem olmaz. Amma təəssüf ki, hər məktəb, hər müəllim bunu etmir, dərsi lazımınca keçmir. İstəyim odur ki, liseylərə hazırlıq qiymətləri də nəzərdən keçirilsin və valideynlərin istəkləri nəzərə alınsın".

Lakin bəlli təbəqə üçün 15-20, 50 min manat illik təhsil haqqı ödəmək elə də çətin deyil. Həmin şəxslər seçimlərində heç bir dəyişiklik etmirlər.

İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli Sputnik Azərbaycan-a açıqlamasında süni qiymət artımlarının səbəblərindən danışıb:

"Təhsilin qiyməti ilə bağlı bəlli kriteriyalar, ümumiləşdirilmiş yanaşmalar yoxdur. Ona görə də elə təhsil haqları arasında da ciddi fərqlər var. Kriteriyalara görə bəlli qiymətlər olmalıdır və bunun hesablanması qaydaları olmalıdır ki, Azərbaycanda da bu yoxdur. Xaricdə müxtəlif kateqoriyalar dedikdə həmin təhsil müəssisəsinin nüfuzu, gələcəkdə nə dərəcədə ixtisaslı kadr yetişdirə biləcəyi, eyni zamanda da servisinin olub-olmaması və digər nüanslar başa düşülür. Bu liseylərin qiyməti ilə bağlı hər hansı irad və tənqid olduqda isə bu liseylərin rəhbərləri deyirlər ki, siz bizi seçmisiniz. Qeyd edim ki, ümumilikdə dövlətin özünün bir təhsil siyasəti olmalıdır".

"Xaricdə pandemiya ilə əlaqədar olaraq təhsil müəssisələrinin binalarının bağlı olması və kommunal xərclərin olmaması nəzərə alınaraq qiymətlərdə müəyyən qədər endirim oldu, biz isə bunu görmədik. Biz, əksinə, bəzi qiymət artımlarını da gördük. Bunun da səbəbi bu sahədə tənzimlənmələrin olmaması ilə bağlıdır. Ümumi kriteriyaların müəyyənləşməsi isə bu kimi problemlərin qarşısını ala bilər", - deyə ekspert əlavə edib.

985
Teqlər:
valideynlər, qiymət artımı, lisey, məktəb, özəl, orta təhsil, təhsil
Tələbələr, arxiv şəkli

Qızlar oxumaqda oğlanları üstələdilər

14
(Yenilənib 20:46 24.02.2021)
Rayon və şəhərlər ayrı-ayrılıqda müqayisə edildikdə ən yaxşı nəticəni Sumqayıt şəhəri (76,8 faiz), ən aşağı nəticəni Saatlı rayonu (54 faiz) göstərib.

BAKI, 24 fevral — Sputnik. Dekabrın 19-da onlayn keçirilmiş milli qiymətləndirmənin nəticələri Təhsil İnstitutu tərəfindən təhlil edilib. 

Təhsil Nazirliyindən Sputnik Azərbaycan-a bildirilib ki, ölkədə fəaliyyət göstərən 3500-ə yaxın məktəbdə aparılan tədqiqatda IV, VI və IX siniflərdə təhsil alan 189445 şagird iştirak edib. Məktəblilər tədris dili, riyaziyyat və xarici dil fənləri üzrə qapalı test suallarını cavablandırıblar. Qiymətləndirmədə iştirak edən şagirdlərin 53 faizini oğlanlar təşkil edib. İştirakçıların 88 faizi Azərbaycan bölməsi üzrə təhsil alanlar olub. Gender üzrə müqayisəyə nəzər salsaq, qızlar bütün fənlər üzrə daha yaxşı nəticə göstəriblər. Siniflər üzrə müqayisədə isə IV sinif şagirdləri (37 faiz) daha fəal olub.

Ərazi vahidləri üzrə müqayisə zamanı şəhər məktəblərində təhsil alan şagirdlərin nəticələrinin rayon məktəblərində təhsil alan şagirdlərlə müqayisədə daha yüksək olduğu qeydə alınıb. Belə ki, şəhər məktəbləri üzrə orta müvəffəqiyyət göstəricisi 73,7 faiz, rayon məktəbləri üzrə 64,7 faiz olub. Rayon və şəhərlər ayrı-ayrılıqda müqayisə edildikdə isə ən yaxşı nəticəni Sumqayıt şəhəri (76,8 faiz), ən aşağı nəticəni Saatlı rayonu (54 faiz) göstərib.

14
Teqlər:
Təhsil Nazirliyi
Nizami stansiyasının vestibülü

Nizami, türk fars dünyasının ortaq oğludur Qazax akademik

20
Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasanda fars mədəniyyətinin çiçəklənən mərkəzləri idi. Bu üslub Azərbaycan məktəbinə aiddir. Epitet, fəlsəfi dünyagörüşü, lütf və ifadə qabiliyyəti üzərində qurulmuş bu şeir məktəbi bu gün də öz mövcudluğunun davam etdirir.

BAKI, 23 fevral — Sputnik. Türk dünyasının yaddaşında qədim zamanlardan bəri qalan bir ad var. Bu, Nizami Gəncəvi Əbu Məhəmməd İlyas bin Yusifin adıdır.

Azərbaycanın adını çəkəndə Nizami, Nizaminin adını çəkəndə isə Azərbaycan yada düşür. O, 1141-1209-cu illərdə yaşayıb. Özündən sonra ölməz bir miras qoyan Nizami, türk və fars dünyasının ortaq oğludur.

O, yalnız şərq poeziyasının görkəmli nümayəndəsi deyil, eyni zamanda bir çox məsləkdaş üçün müəllimə çevrilmiş şair-mütəfəkkirdir. Milli folklor nümunəsi ilə yazılan nəsr hekayəsini fars poeziyası ilə birləşdirərək o, poeziya və nəsr arasında bir ahənglik yaradıb.

Nizaminin əsərləri orta əsrlərdə Türkiyədə, Ermənistanda, İraqda, Gürcüstanda, Əfqanıstanda və İranda geniş yayılıb. Onun poeziyası Hafiz, Cəlaləddin Rumi və Saadinin yaradıcılıq məktəbinə çevrildi. Epik cərəyanın şərq məktəbləri modelində yazılmış "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun" və "İsgəndər" əfsanələri bu gün bəşəriyyətin, xüsusən də türk dünyasının ortaq irsinə çevrilib və onun anadan olmasından 850-ci ildönümü 1991-ci ildə UNESCO çərçivəsində qeyd olunub.

Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bu fikirlər Qazaxıstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki Ualixan Kalijanın Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı məqaləsində yer alıb.

Müəllif qeyd edib ki, Nizami siyasi qeyri-sabitlik dövründə yaşayırdı. Nizaminin əsərləri Şərq, fars və dünya ədəbiyyatının gələcək inkişafına böyük təsir göstərib.

Nizami doğma şəhəri haqqında geniş məlumatlar yayaraq, onun tanınmasına böyük töhfə verib. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncə İran mədəniyyətinin mərkəzlərindən biri idi, buna təkcə 24 fars şairinin bir fars poeziyasının antologiyasında toplanan şeirləri dəlalət edir. Gəncənin İran dilində danışan əhalisi arasında, şəhərdə və onun ətrafında yaşayan kürdləri qeyd etmək lazımdır ki, onların orada əhəmiyyətli dərəcədə mövcudluğu kürd mənşəli Şəddadi sülaləsi nümayəndələrinin hakimiyyəti ilə mümkün olub. Bəzi tədqiqatçılar Nizaminin atasının Qumdan köçməsini və Nizaminin valideynlərinin Nizaminin doğulduğu Gəncədə yerləşməsini Gəncədəki kürdlərin imtiyazlı mövqeyi ilə izah edirlər.

Nizamidən bir əsr sonra yaşamış fars tarixçisi Həmdallah Kazvani Gəncənin İranın ən zəngin və inkişaf etmiş bölgəsi olduğunu yazırdı.

Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasanda fars mədəniyyətinin çiçəklənən mərkəzləri idi. Bu üslub Azərbaycan məktəbinə aiddir. Epitet, fəlsəfi dünyagörüşü, lütf və ifadə qabiliyyəti üzərində qurulmuş bu şeir məktəbi bu gün də öz mövcudluğunun davam etdirir. Nizami poeziyasının qafiyələrini bir insanın sevgi, hiss və mənəvi axtarışları üzərində qurulmuş lirik şeirlərdə görmək mümkündür.

Şairin şəxsi adı İlyasdır, atasının adı Zəkinin babası Yusif idi, oğlu Məhəmmədin anadan olmasından sonra sonuncunun adı da belə səslənməyə başlayan şairin tam adına daxil edildi: Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki Muəyyəd. Bəzi tədqiqatçılar onun adını başqa bir formada Nizam əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Muəyyəd Nizami formasında təqdim edirlər.

Bir çox tarixi məlumatın olmasına baxmayaraq, Nizaminin dəqiq doğum ili məlum deyil. Ancaq bir çox alim tarixi məlumatları müqayisə edərək, onun 1141-ci ildə anadan olduğu qənaətinə gəlib. Tədqiqat UNESCO-nun dəstəyi ilə həyata keçirilib. Tarixi məlumatları Nizaminin əsərləri ilə müqayisə edərkən bu tarixin gerçəkliyə uyğun olduğu qənaətinə gəlmək olar.

Məsələn, "Xosrov və Şirin" şeirinin açılış hissəsində o, bu cür yazır:

Fələk yaradırkən deyib şir "şir",

Lakin bu vücudum bir yun heykəlidir,

Deyiləm düşmənlə vuruşan şirdən.

Yetər ki, özümlə döyüşürəm mən!

Yaradıcılığını öyrənərkən şairin Şir bürcü altında doğulduğu qənaətinə gəlirik. Eyni fəsildə şair qırx yaşından bəhs edir. Və tarixdən bəllidir ki, o, poemanı hicri təqvimi ilə 575-ci ildə yazmağa başlayıb. Bu səbəbdən bu təsadüfləri yaxından araşdırdıqda onun hicri təqvimi ilə 535, yəni 1141-ci ildə anadan olması şübhəsizdir.

Şairin doğulduğu yer barədə yekdil fikrə gəlmək asan deyildi. Lütf həci Əli bəyin "Atəşkida" (XVIII əsr) bioqrafik əsərində Qum bölgəsinin İranın mərkəzində olduğu qənaətinə gəlinir. Görünür bunun səbəbi "İsgəndərnamənin" bəzi sətirləri idi. Aşağıdakı sətirlər nəzərdə tutulur:

Mən Kuxistandanam

Təfrişdə bir şair vardır

Nizaminin məşhurluğu oradan gəlir

Nizaminin orta əsrlərdəki bioqraflarının çoxu (Əbu Səid-əd-din, XIII əsr, Dövlətşah Səmərqəndi, XV əsr) Gəncəni Nizaminin doğulduğu, yaşadığı və öldüyü şəhər kimi göstərir. Akademik E.E.Bertels qeyd edirdi ki, Nizaminin əlyazmalarının ən yaxşısında və ən qədimində Qumdan bəhs olunmur. Hazırda akademik müəlliflər tərəfindən qəbul edilmiş bir fikir var ki, Nizaminin atasının Qumdan gəldiyi, lakin Nizaminin özünün Gəncədə anadan olub.

Nizaminin yaşadığı və işlədiyi dövr Sultan Səlcuqun zəfər dövrü idi. Alimlər, "İsgəndərnamədə" qeyd olunan Təfriş şəhərinin Zərdüşt dininin mərkəzi olduğunu və Tehranın 222 kilometr aralıqda İranın mərkəzində yerləşdiyini qeyd etdilər. Hər halda, yalnız Nizaminin bütün bu bölgələri Azərbaycan torpaqları kimi qəbul etdiyi məlumdur.

Şair erkən yaşlarda yetim qaldı və əmisi Xoca Ömərin yanında böyüdü.

Nizami dövrünün standartlarına görə o, çox yaxşı təhsil alıb. Yaradıcılığını dərindən araşdıran tədqiqatçılar Nizaminin nəinki ərəb, fars ədəbiyyatı, həm də riyaziyyat, astronomiya, astrologiya və kimya və İslam hüququ məsələlərində ensiklopedik biliklərinin yüksək səviyyədə olduğuna şahidlik edirlər.

Nizami saray şairi olmaq istəmirdi, çünki belə bir rolda dürüstlüyünü itirəcəyindən qorxurdu və hər şeydən əvvəl yaradıcılıq azadlığını istəyirdi. Buna görə də şeirdə ruhda və qəlbdə yığılmış həyat şəkillərini təsvir edirdi. Onun şöhrəti uzaqlara yayıldı. Şeirləri kəskinliyi və fəlsəfi mənası ilə seçilirdi və şeirlər yalnız ifadəli deyil, həm də tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Qafqaz dağlarının ətəyində, Gəncədə yazılan şeirləri sonsuz çöllərə yayılıb. Beləcə, "Leyli və Məcnun" bir növ özünəməxsus ifaçılıq məktəbi formalaşdığı Qazaxıstan çöllərinə çatıb.

Aşiq olmağın insan həyatının ayrılmaz bir hissəsi, tükənməz bir sevgi mənbəyi olduğunu poeziyada mədh edən Nizami ölməz şeirlərin müəllifi olub.

Gündəlik qayğılar yaradıcı insanın gündəlik çətinliklərindən biri idi. Bu səbəbdən də o dövrlərdə əsərlərini öz ölkələrinin xanlarına və əmirlərinə çatdırmaq adət idi. Buna görə Nizami məşhur "Ləyli və Məcnun" poemasını Şirvanşaha, "Yeddi Gözəl" poemasını Marağa Atabəyinə (Əhmədirovlar) Ələddinə hədiyyə edib. Əlbətdə ki, bu cür hədiyyələrə görə şahlar səxavətlə mükafatlar verirdilər, bununla da özlərini sənət pərəstişkarları və şairlərə necə hörmət etdiklərini göstərmək istəyirdilər.

Nizami üç dəfə evləndi. İlk və sevimli həyat yoldaşı, qıpçaq xanımı Appak, Dərbənd hakimi Dara Müzəffərr əd-Din tərəfindən ona hədiyyə edildi. Appakı azad edən Nizami onunla evləndi. Qıpçaqların qızı da ona aşiq oldu və azadlıqdan imtina edərək şairlə ömür boyu qalmaq arzusunda olduğunu bildirdi. Nizami şeirlərində Appakın mənəvi və xarici gözəlliyini tərənnüm edirdi. Məhz bu dövrdə Şirvanşahın göstərişi ilə o, "Leyli-Məcnun" poemasını yazıb. 1174-cü ildə Məhəmməd adında oğlu dünyaya gəlib. Ancaq Appak doğuş zamanı ölür. Nizaminin ikinci arvadı, "Xosrov və Şirin" tamamlandıqda vəfat etdi.

- İlahi, hər poemaya görə niyə arvadımı qurban verməliyəm! – deyə, şair Nizami yazırdı.

Müxtəlif məlumatları müqayisə edən tarixçilər şair Nizaminin ölüm tarixi haqqında ortaq bir fikrə gəldilər. O, hicri təqvimi ilə 598-ci ildə, yəni 1201/1202-ci ildə vəfat edib. Bertelsin nəşr etdiyi ərəb yazısı və "İsgəndərnamədəki" sətirlər buna dəlalət edir. Bu poemanın ikinci variantında Nizaminin necə və nə vaxt öldüyü barədə məlumatlar var.

Onun altmış üç yaşı var idi,

Daha altı ay yaşadı və sənsuzluğa qərq oldu

Ətrafdakı kişilər barədə danışdı

Öz nəsitlərin dalınca gedəsi oldu

Belə ki, Nizami İran mədəniyyətini mənimsəməklə yanaşı, İran mədəniyyətinə yenilik gətirən bir şair-novator da idi. Keçmişlə bu günü birləşdirən yeni bir məktəb təsis etdi. Nizami "Yeddi Gözəl" poemasında "İran - dünyanın qəlbi" milli ruhunda aşağıdakı misralarla oxudu:

İran bir ürəkdir, bu aləm bədən,

Olmaz xəcalətli belə söz deyən.

Çünki ürəyidir bu yerin İran,

Ürək yaxşı olar bədəndən, inan!

Nizami ədəbi məktəbi fars, ərəb ədəbiyyatıdır. Lakin onun bütün dünyagörüşü Firdovsi, daha dəqiq desək, "Şahnaməsi" tərəfindən formalaşdırılıb. Qədim dövrün tarixçiləri Təbrizi, Sənai, Qurqani kimi şairlərin şeirlərinin Nizaminin dərsliklərinə çevrildiyini təsdiqləyirlər. Nizami, Firdovsini "Haxim", "müdrik", "gözüaçıq" hesab edir və poeziyasına heyran qalırdı.

Nizaminin poemaları fantastik dünyanın tapmacasını həll etmək cəhdləri ilə dəyərlidir. Poemalarında dramatik süjet, münaqişə, alleqoriya və həll yolları var. Nizami eyni bacarıq və dərinliklə həm adi insanları, həm də hökmdarları canlandırırdı. Nizami sənətkarları və ustaları xüsusi coşqu ilə təsvir edirdi. Nizami poemalarında tez-tez əsas obrazlara çevrilən sənətkarların, heykəltəraşların, memarların və musiqiçilərin obrazlarını çəkirdi.

Bundan əlavə, Nizami sufi ənənəsi ilə əlaqəli obrazları, əlamətlərini və insan xüsusiyyətlərini mənimsəyə bilib. O, xalqın zəngin irsini - əfsanə və nağılları toplayıb və bunlardan öz işində geniş istifadə edib. Nizami qızılgül obrazını ilahiliyin simvolik təsviri kimi istifadə edib. O, qızılgülü Məhəmməd peyğəmbərlə assosiasiya yaradırdı. Hər bir tanrı ilə müəyyən bir çiçəyin assosiasiya edilməsi İran ədəbiyyatında qurulmuş bir ənənədir.

Nizami qəti şəkildə əmin idi ki, dünyanın birliyi hesab, həndəsə və musiqi ilə qəbul edilə bilər. O, həmçinin numerologiyanı da bilirdi və rəqəmlərin bir-biri ilə əlaqəli bir kainatın açarı olduğuna inanırdı, çünki rəqəmlər sayəsində çoxluq birliyə, uyğunsuzluq isə harmoniyaya çevrilir. Məsələn, "Ləyli və Məcnun" şeirində adının - Nizaminin əbcədiyyəsini (numeroloji mənası) 1001 nömrəsi ilə əlaqələndirir:

Adım Nizamidir,

Mənası min və birdir.

Doğrudan da, Nizaminin "Leyli və Məcnun" poeması məcazlar və obrazlarla doludur. Nizami özü tərzini "nadir, yeni" kimi tərcümə olunan "qərib" adlandırdı. Özünü "sözlərin sehrbazı" və "görünməzlərin aynası" adlandırırdı. Nizami bəzi müəlliflərin "epiqram üslubu" adlandırdığı bir üslub yaratdı və yaratdığı aforizmlərin çoxu atalar sözünə çevrildi.

Nizami lirik poeziyasının yalnız kiçik bir hissəsi bu günə qədər gəlib çatıb, bunlar əsasən qasidlər (mədhiyyələr) və qəzəllərdir (lirik şeirlər). Nizaminin müəllifi olduğu lirik "Divanı" 6 qasid, 116 qəzəl, 2 kit və 30 rubaidən ibarətdir. Lakin, Nizaminin orta əsrlər bioqraflarına görə, bu, onun lirikasının yalnız kiçik bir hissəsidir. XIII-cü əsrdə fars şairi Camal əd-Din Xəlil Şirvani tərəfindən tərtib edilmiş, lakin ilk dəfə 1932-ci ildə təsvir edilmiş fars poeziyasının antologiyasında onun az sayda rübai (dördlük) günümüzə gəlib çatıb. Bir hissəsi məşhur qazax şairi Kalijan Bekhojin tərəfindən qazax dilinə tərcümə edilib. Onlara daha yaxından nəzər yetirək.

Mərhəmətlə dolu böyüklüyünlə sən bu kainatı yaradansan,

Sənin hər şeydə işıq saçan bir işığ var, bütün canlıların işlərini idarə edənsən

Bütün kainatı yaratdın, mövqeyimin sahibi sənsən,

Davamlı parlayan bir gün bütün bu işığı söndürən sənsən.

Bu, Allaha həmd deməkdir, yaradanın keyfiyyətlərini insanlara aydınlaşdırmaqdır. Yalnız iki sətirdən ibarət olan həmd ayələri yalnız Allahın həqiqi yolunu göstərir, həm də hər kəsi Allahın saleh yolunda getməyə çağıran ibrətamiz sözlərdir.

... Möhtəşəmliyini təriflə, adını padşahlardan ucal,

İnsanlığı və həqiqəti ilə başqalarını üstələsin.

Ölənə qədər dua et,

Cəhənnəmdən gələn səsdən oyanana qədər.

Allaha ibadət və dualar Nizaminin niyyəti, düşüncəsi və xəyalları ilə ifadə olunur. Allaha "Ulduzların cərəyanını və sirlərini oxudum", "Bu elmin işığı ilə işıqlandım" sözləri ilə ibadət edərək "Bu işığın zərbələrindən huşumu itirdim", "Mən özümü Sənə tapşırıram, gəl məni qurtar, ey Rəbbim, kömək et". Nizaminin həmin an müxtəlif çətinliklər yaşadığını hiss etmək çətin deyil.

Nizami məktəbi fars sərhədlərini və Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq Avropaya gəlib çatıb. Buna yalnız bir nümunə gətirmək kifayətdir. Alman şairi İ.V.Qöte "Qərb-Şərq Divanını" fars poeziyasının təsiri altında yazıb. Qöte, Firdovsi, Ənvəri, Rumi, Saadi və Cami kimi fars şairləri sırasında Nizamiyə hörmət göstərirdi. "Qərb-Şərq Divanı" toplusunda Qöte Nizamiyə müraciət edərək onun poemaların qəhrəmanlarını yada salır:

Sevgi sevincsiz məhəbbət əzabı, -

Bunlar Şirin və Ferhaddır.

Dünyaya bir biri üçün gəldi, -

Bunlar Məcnun və Leylidir.

Leyli və Məcnun Nizamidən sonra digər şairlər tərəfindən mədhiyyə olunurdu. Ancaq bunlar arasında bu günə qədər Nizaminin versiyası ən yaxşısıdır.

Belə böyük bir şair olduqda onun istedadına həsəd aparan şairlər də olur. Bunlardan biri də Şirvənddan olan şair Müzəffəri idi. Müxtəlif yollarla o, Nizaminin bir vaxtlar vaz keçdiyi saray şairi vəzifəsinə yiyələndi. Müzəffəri gündüzlər Allaha dua edirdi, gecələr isə gizlincə əyləndi və şərab içirdi, beləliklə özünü və Allahı aldadırdı. Bir dəfə Müzəffəri hökmdarı təhqir etdi və həbs edildi. Nizami onu xilas edir. Müzəffəri ona bu sözlər ilə yalvarır: "Rəhm olunaraq ölməyə imkan ver, Allah xatirinə bağışla". Səxavətli Nizami Müzəffərini bağışlayır və Şirvanşahı ziyarət edərək yeni şeirlər yazmaq üçün onun təklifini qəbul edir. Müflis olan Müzəffəri "Ruhu həbsdə olan bir insana azadlıq nəyə lazımdır" sözləri ilə, Qafqazın çöllərinə yollanır və sərgərdan ölür.

Bəs Nizamidən qalan miras nədir?

Nizaminin ədəbi irsinin əsasını beş poema təşkil edir. Tarixdə onlar "beş mirvari" mənasını verən "Pənc Gənc" adı ilə tanınırlar. Birincisi, "sirlər xəzinəsi" mənasını verən "Məhsan əl-Əsrar" adlanır. Tədqiqatçılar bu poemanı 1163-cü ilə aid edirlər, bəziləri isə 1176-cı ildə yazıldığını söyləyirlər. Poema, Erzincan hökmdarı Fəxr əd-din Bəhramşaha hədiyyə olaraq təqdim olundu. "Xosrov və Şirin" poeması isə 1175/1176-1191-ci illər arasında yazılıb və Səlcuq sultanı üçüncü Sultan Toğrula, onun atabəyi Məhəmməd ibn Eldigiz Şahan Pəhləvana (1175-1194) və qardaşı Qırmızı Arıstana (1186-1191) hədiyyə edilib. "Ləyli və Məcnun" poeması 1188-ci ildə yazılıb və əl-Malik əl-Muəzzəm Cəlal əd-Daulavəd-Din Əbu-l-Müzəffər Əhsiten ibn Manuçöhr Şirvanşaha (1160-1196) həsr olunub. 1197-ci ildə yazılan "Yeddi gözəl" poeması Marağa hakimi Ələddin Kürə-Arslana hədiyyə olaraq təqdim edildi. "İsgəndərnamə" 1194-1202-ci illərdə tam olaraq yazılıb və Pişkinidlər sülaləsinin lideri Əhər Nosrat-əd-Din Zıskin bin Məhəmmədə təqdim olunub.

Beş poema məsnəvi üslubunda yazılıb (iki sətirdən ibarətdir - U.K.). Bunlar 30.000 cütlükdən ibarətdir.

"Xosrov və Şirin" poeması təkcə Nizami üçün deyil, həm də bütün fars poeziyası üçün dönüş nöqtəsi olub. Bu ruhun Tanrı arzusunu alleqorik şəkildə təsvir edən və poemanın süjeti həqiqi bir hekayəyə əsaslanan sufi əsəridir. Poema II Pərvizin (590-628) hökmdarlığının mədhiyyəsi deyil, onun sevgisi ilə bağlı ecazkar bir dastandır.

"Leyli və Məcnun" qədim ərəb əfsanəsinə əsaslanaraq yazılıb. Ancaq Nizami qədim misraları yeni şəkildə bəstələyib, bir neçə fars motivi əlavə edib.

Poemanın "Həft Peykar" adı hərfi mənasında "yeddi portret" kimi tərcümə edilə bilər, "yeddi gözəl" kimi də tərcümə etmək mümkündür. Poema, eyni zamanda "Həft Gündbad", yəni "yeddi günbəz" adı ilə tanınır, bu da adının metaforik mənasını əks etdirir. Yeddi novellanın hər birinin süjeti bir sevgi təcrübəsidir və qaradan ağa keçidlə uyğun olaraq, kobud həssaslıq mənəvi işıqlı sevgi ilə əvəz olunur.

Poemanın süjeti fars tarixi hadisələrə və atası Birinci Yezdigird iyirmi il övladsız qalan və yalnız Ahura Mazdaya ona övlad vermək xahişləri ilə müraciət etdikdən sonra oğluna sahib olan Sasanilər şahı Bəhram Gurun (Bəhram V) əfsanəsinə əsaslanır. Uzun müddətdir gözlənilən Bəhramın doğumundan sonra müdriklərin məsləhəti ilə ərəb kralı Noman tərəfindən tərbiyyə alması üçün göndərildi. Nomanın əmri ilə gözəl Karnak adında yeni saray tikildi. Bir dəfə sarayın otaqlarından birində Bəhram aşiq olduğu yeddi fərqli ölkədən olan yeddi şahzadənin portretini tapır. Bəhram atasının ölümündən sonra Persiyaya qayıdır və taxt-taca çıxır. Bəhram kral olduqdan sonra yeddi şahzadə axtarmağa başlayır və onları taparaq onlarla evlənir.

Nizaminin yaradıcılığı bəşəriyyətin xəzinəsini zənginləşdirdi. 1141-ci ili Nizaminin anadan olduğu il kimi tanıyan YUNESKO, 1991-ci ili şairin 850 illiyi şərəfinə Nizami ili elan etdi.

Vaşınqton, Los-Anceles, London və Təbrizdə beynəlxalq konfranslar keçirilib. Moskvada Nizaminin abidəsi qoyulub. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu fəaliyyət göstərir. Nizamiyə abidələr Daşkənd və Roma şəhərlərində də ucaldılib. Merkuri kraterlərin birinə Nizami adı verilib. Sayısız küçə və məktəb onun adını daşıyır. Özbəkistanda Nizami adına Pedaqoji İnstitut var.

Böyük şairlər zamanı tanımır. Türk dünyasının Nizami kimi böyük bir şəxsiyyətinin əsərləri bu gün də aktualdır. Onlar nəsillərdən nəsillərə ötürüləcək və əbədi qalacaqlar.

 

20
Sputnik V peyvənd, arxiv şəkli

Kiril Dmitriyev: "Rusiyanın rəqibləri "Sputnik V"-nin uğurundan qorxur"

0
(Yenilənib 22:53 26.02.2021)
"Rusiyanın düşmənləri bizə olan inamı sarsıtmağa çalışır, amma onlar Rusiya peyvəndini qaralamaq üçün çox səy göstərməli olacaqlar, çünki bu, dünyanın ən yaxşı peyvənd preparatlarından biridir".

BAKI, 26 fevral — Sputnik. "Rusiyanın "Sputnik V" koronavirus peyvəndinin əleyhdarları dünyada ona olan inamı sarsıtmağa çalışır, çünki bu ən yaxşı preparatlardan biridir və onlar bundan, sadəcə, qorxurlar" – bu fikri Rusiya Birbaşa İnvestisiyalar Fondunun (RBİF) rəhbəri Kiril Dmitriyev səsləndirib.

"Fikrimcə, söhbət yalnız "Sputnik V" peyvəndinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasından deyil, dünyadakı liderliyimizdən gedir... Təvazökar, ancaq dürüst olmalıyıq. Dünyanın ən yaxşı peyvəndinə sahibik, bu, Rusiya alimlərinin böyük uğurudur, biz bununla fəxr etməliyik ", – deyə Dmitriyev Rusiya Tarix Cəmiyyətinin meydançasında bu ölkənin virusologiya tarixində liderliyinə həsr olunmuş sərginin açılışında bildirib.

"Rusiyanın düşmənləri bizə olan inamı sarsıtmağa çalışır, amma onlar Rusiya peyvəndini qaralamaq üçün çox səy göstərməli olacaqlar, çünki bu, dünyanın ən yaxşı peyvənd preparatlarından biridir. Onlar, sadəcə, bundan qorxurlar", – deyə RBİF rəhbəri vurğulayıb.

Qeyd edək ki, fevralın 2-də "The Lancet" elmi jurnalı "Sputnik V" koronavirusa qarşı peyvənd preparatının klinik sınaqlarının üçüncü mərhələsinin nəticələrini dərc edib. Klinik sınaqların üçüncü mərhələsində "Sputnik V" yüksək effektivlik, immunogenlik və təhlükəsizlik göstəriciləri nümayiş etdirib. Könüllülərin analiz təhlilləri göstərib ki, peyvəndin effektivliyi 91,6 faiz təşkil edir. Preparat vurulandan sonra yalnız 78 koronavirusa yoluxma hadisəsi öz təsdiqini tapıb.

Müqayisə üçün bildirək ki, "AstraZeneca"-nın effektivliyi - 62,1%, "Sinovac" peyvəndinin - 50,4%, "Sinopharm"-ın - 79,3% təşkil edir.

Xatırladaq ki, Rusiya Səhiyyə Nazirliyi "Sputnik V" peyvəndini 2020-ci ilin avqust ayında qeydə alıb. Vaksin Rusiyanın Qamaleya adına Epidemiologiya və Mikrobiologiya Elmi Tədqiqat Mərkəzi tərəfindən RBİF-nin dəstəyi ilə işlənib-hazırlanıb. Bu dünyada COVID-19-un profilaktikası üçün ilk qeydiyyata alınmış preparatdır.

 

0