Lütfi Zadə ilə vida mərasimi, arxiv şəkli

Əlçatmaz zirvə - Bütün dünyanı dəyişən Lütfi Zadə davamçısının gözü ilə

2114
(Yenilənib 17:58 04.02.2021)
"Tam mübaliğəsiz deyirəm, özü bir ideya deyərdi, 1 məqalə yazardı. Həmin o məqalənin üzərində dünya alimləri 10 il işləyərdilər. 10 il sonra Zadə yeni bir məqalə yazardı. Çox maraqlıdır ki, o, bütün ömrü boyu cəmi 2 kitab dərc etdi".

Şahpəri Abbasova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 4 fevral — Sputnik. Bu gün dünya şöhrətli alim, qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü, professor Lütfi Zadənin (Lütfəli Rəhim oğlu Ələsgərzadənin) anadan olmasının 100 illiyi tamam olur. Prezident İlham Əliyev görkəmli elm xadimi Lütfi Zadənin 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb.

Qeyri-səlis riyazi məntiq nəzəriyyəsinin və Lütfi Zadənin davamçısı, professor Rafiq Əliyev Lütfi Zadə haqqında xatirələri Sputnik Azərbaycan-a danışıb: "Lütfi Zadə ilə ilk tanışlığım 1964-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının İdarəetmə problemləri İnstitutunda olub. O vaxt Lütfi Zadə o qədər də məşhur deyildi. O vaxt hələ qeyri-səlis məntiq yaranmamışdı. O vaxt Moskvada mənim elmi rəhbərim dedi ki, "tanış olun, sizin həmyerlinizdir". Mən də cavan oğlan idim, təxminən 22 yaşında idim. Həmin vaxt mən aspirant idim. Həmin vaxt bizim xeyli söhbətlərimiz oldu – Bakıdan, oxuduğu məktəbdən. O, Bakıda 3 sinif oxumuşdu".

© Photo : Courtesy of Rafiq Aliyev
Lütfi Zadə və Rafiq Əliyev

Rafiq müəllim dünya şöhrətli alimin insani keyfiyyətlərindən bəhs etdi: "Altını xətt çəkərək söyləyirəm: qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi bütün dünya elmini dəyişdi. 1965-ci ildə çap olundu. Bundan sonra bizim Lütfi Zadə ilə daha da sıx əlaqələrimiz yarandı. Bir yerdə layihələrimiz oldu, bir yerdə işlədik. O, mənim həyatımda bir insan kimi çox böyük izlər buraxıb, hələ elmi baxımdan demirəm. Dünya şöhrətli alim idi, amma o qədər sadə idi".

"Son dərəcə prinsipial insan idi" deyən professor əlavə edir ki, Lütfi Zadə nə qədər sadə olsa da, elmdə kompramisə getmək məsələsi yox idi, kim olur olsun: "Düşünürəm ki, qeyri-səlis məntiqin yaranmasının da başlıca səbəbi elə budur. O Aristoteldən çəkinmədi, başqa klassik stereotiplərdən çəkinmədi. Demirəm Aristotel məntiqini dağıtdı, həmin məntiqi son dərəcə genişləndirdi, yeni bir məntiq yaratdı. Doğrudur, o, klassiklərin çiyni üzərindən baxırdı dünyaya, amma qəti çəkinmirdi. Bu, sadəcə iddia deyildi, onun arxasında arqumentlər dayanırdı. Buna görə də o, dünyanı silkələyən elm yarada bildi".

"Aristotel deyirdi ki, "bir insan ya dostdur, ya da düşməndir". Lütfi Zadə isə deyirdi ki, "dost və düşmən arasında min fərqli münasibət var". Aristotel deyirdi "2 rəng - ağ və qara var". Lütfizadə isə deyirdi "ağ və qaranın ortasında minlərlə çalar var".

"Zadənin evi orta statistik azərbaycanlının evindən daha balaca idi", - deyir Rafiq Əliyev: "O, qəti sevmirdi evlərinin, avtomobillərinin olmağını. Onun avtomobili 20 il bundan qabağın avtomobili idi. Onu ancaq elm düşündürərdi".

Lütfi Zadənin yadigarı bildirir ki, o, son dərəcə Azərbaycana bağlı bir insan idi: "1989-cu il idi, Vaşinqton Universitetində beynəlxalq konfrans var idi. Məruzələrimiz, çıxışlarımız qurtardı. Yekun iclasda təxminən min nəfər dünyanın ən seçilmiş elm adamları var idi. Mən də həmin zalda idim. Yaxınlaşdı ki, "sən də çıxış elə". Mən etiraz elədim, dedim klassik elm adamları oturub, mənim yerim deyil. İclasın sonuna yaxın bir də mənə yaxınlaşdı, israrla "xahiş edirəm, sovetlərin adından çıxış elə". Mən çıxış elədim. Ona görə yox ki, məni böyük elm adamı kimi sayırdılar. Lütfi Zadənin Azərbaycana olan məhəbbətindən irəli gəlirdi ki, qoy Azərbaycanın adı çəkilsin".

"Bir misal çəkim. Bizim konfranslarımız olardı, həmin konfranslarda bütün dünyadan olan alimlər iştirak edərdilər. Konfransların fəxri sədri Lütfi Zadə olardı. Hamısında da iştirak edərdi. Həmin konfransda iştirak edən Azərbaycandan olan akademiklərdən tutmuş adi aspirantlara qədər hər kəslə qol-qola şəkil çəkdirərdi. Son dərəcə sadə bir insan idi".

"Başqa bir misal da çəkim. Mən Amerikadan Almaniyaya gəlmişdim, konfrans üçün. Ancaq 15 dəqiqə gecikmişdim. Lütfi Zadə artıq çıxışına başlamışdı. Bir professorla idim. Gedib arxada oturduq ki, bizi görməsin. 1 saatlıq məruzənin 50-ci dəqiqəsində dedi ki, mən çıxışımı yekunlaşdırıram, sözü verirəm Azərbaycandan gələn Rafiq Əliyevə, o, davam eləsin. Bu iki misal göstərir ki, Lütfi Zadə nə qədər Azərbaycana bağlı olub", - deyə R.Əliyev əlavə etdi.

Lütfi Zadə ilə bağlı xatirələrini bölüşən qəhrəmanımız deyir ki, o insan kimi də, elm adamı kimi də zirvə idi: "Tərəzinin gözü əyilməmişdi. Lütfi Zadə bütün zamanların dahisidir. Həmişə belə insanlar çox böyük çətinliklərlə qarşılaşırlar. Mənim belə bir yazım var idi. Pandemiyadan sonra dünya rəqəmsal dünya olacaq. Yeni sivilizasiya rəqəmsal olacaq. Onun da kökündə Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiqi dayanır. Onun nəzəriyyələri öz dövrünü 100-200 il qabaqladı".

Rafiq Əliyev dünyanı dəyişən Lüfi Zadənin nəzəriyyələrindən də danışdı: "Onda çox böyük intuisiya var idi. Bir ömürdə elmə 6 nəzəriyyə verəsən, o nəzəriyyə ki dünyanı dəyişə bilər. Onun birinci nəzəriyyəsi, lap cavan vaxtında Kolumbiya Universitetində kibernetikanın atası sayılan Vinerin nəzəriyyəsini genişləndirib. 1950-ci illərdə maşın intellektini yazan Lütfi Zadə oldu. İdarəetmə elmini dəyişən, bugünkü kommunikasiya texnologiyalarının əsası olan Z-çevirməni (Zadə adının baş hərfi) dünyaya bəxş etdi. Nəhayət, bütün dünyanı dəyişən qeyri-səlis məntiq. Əslində həmin nəzəriyyənin kökü çox sadədir. Ümumiyyətlə, bütün nəzəriyyələrin kökü çox sadədir".

"Sözlə hesablama nəzəriyyəsi – Lütfi Zadə deyirdi ki, heç bir insan rəqəmlərlə fikirləşmir. Bir müddəa var: bütün insanlar öləcək. Deyirik ki, Sokrat insandır. Siz də, mən də düşünürük ki, Sokrat da öləcək. İndi oxucularımız baxsın, biz bu cümlədə hansısa bir riyazi hesablama apardıq? Xeyr! Zadə də bunu deyirdi ki, insan sözlər üzərində əməliyyat aparır".

Rafiq Əliyev Zadəni ideya generatoru adlandırır: "Tam mübaliğəsiz deyirəm, özü bir ideya deyərdi, 1 məqalə yazardı. Həmin o məqalənin üzərində dünya alimləri 10 il işləyərdilər. 10 il sonra Zadə yeni bir məqalə yazardı. Çox maraqlıdır ki, o, bütün ömrü boyu cəmi 2 kitab dərc etdi. 1 kitabı 1953-cü ildə, ikinci kitabı isə dünyasını dəyişməzdən təxminən 6 ay əvvəl başladı. Mənə müraciət etdi ki, "Rafiq, qeyri-səlis məntiq barədə bu qədər işlər görüldü, amma 1 dənə də olsun kitab yazmadım bu barədə. Gəl, belə bir kitab yazaq. Birinci hissə nəzəriyyəni biz yazırıq, həm bizim nəzəriyyə olacaq, həm də dünyada 8-9 ekspert varsa, ən seçilmiş elm adamları yazacaq". Əfsus ki, o, bu kitabı görmədi. Kitab 2 hissədən ibarət 700 səhifəlik kitab oldu. Çox xoşbəxtəm ki, mənim həyat və elm müəllimimə az da olsa borcumu ödəyə bildim".

2114
Tələbələr, arxiv şəkli

Qızlar oxumaqda oğlanları üstələdilər

14
(Yenilənib 20:46 24.02.2021)
Rayon və şəhərlər ayrı-ayrılıqda müqayisə edildikdə ən yaxşı nəticəni Sumqayıt şəhəri (76,8 faiz), ən aşağı nəticəni Saatlı rayonu (54 faiz) göstərib.

BAKI, 24 fevral — Sputnik. Dekabrın 19-da onlayn keçirilmiş milli qiymətləndirmənin nəticələri Təhsil İnstitutu tərəfindən təhlil edilib. 

Təhsil Nazirliyindən Sputnik Azərbaycan-a bildirilib ki, ölkədə fəaliyyət göstərən 3500-ə yaxın məktəbdə aparılan tədqiqatda IV, VI və IX siniflərdə təhsil alan 189445 şagird iştirak edib. Məktəblilər tədris dili, riyaziyyat və xarici dil fənləri üzrə qapalı test suallarını cavablandırıblar. Qiymətləndirmədə iştirak edən şagirdlərin 53 faizini oğlanlar təşkil edib. İştirakçıların 88 faizi Azərbaycan bölməsi üzrə təhsil alanlar olub. Gender üzrə müqayisəyə nəzər salsaq, qızlar bütün fənlər üzrə daha yaxşı nəticə göstəriblər. Siniflər üzrə müqayisədə isə IV sinif şagirdləri (37 faiz) daha fəal olub.

Ərazi vahidləri üzrə müqayisə zamanı şəhər məktəblərində təhsil alan şagirdlərin nəticələrinin rayon məktəblərində təhsil alan şagirdlərlə müqayisədə daha yüksək olduğu qeydə alınıb. Belə ki, şəhər məktəbləri üzrə orta müvəffəqiyyət göstəricisi 73,7 faiz, rayon məktəbləri üzrə 64,7 faiz olub. Rayon və şəhərlər ayrı-ayrılıqda müqayisə edildikdə isə ən yaxşı nəticəni Sumqayıt şəhəri (76,8 faiz), ən aşağı nəticəni Saatlı rayonu (54 faiz) göstərib.

14
Teqlər:
Təhsil Nazirliyi
Nizami stansiyasının vestibülü

Nizami, türk fars dünyasının ortaq oğludur Qazax akademik

19
Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasanda fars mədəniyyətinin çiçəklənən mərkəzləri idi. Bu üslub Azərbaycan məktəbinə aiddir. Epitet, fəlsəfi dünyagörüşü, lütf və ifadə qabiliyyəti üzərində qurulmuş bu şeir məktəbi bu gün də öz mövcudluğunun davam etdirir.

BAKI, 23 fevral — Sputnik. Türk dünyasının yaddaşında qədim zamanlardan bəri qalan bir ad var. Bu, Nizami Gəncəvi Əbu Məhəmməd İlyas bin Yusifin adıdır.

Azərbaycanın adını çəkəndə Nizami, Nizaminin adını çəkəndə isə Azərbaycan yada düşür. O, 1141-1209-cu illərdə yaşayıb. Özündən sonra ölməz bir miras qoyan Nizami, türk və fars dünyasının ortaq oğludur.

O, yalnız şərq poeziyasının görkəmli nümayəndəsi deyil, eyni zamanda bir çox məsləkdaş üçün müəllimə çevrilmiş şair-mütəfəkkirdir. Milli folklor nümunəsi ilə yazılan nəsr hekayəsini fars poeziyası ilə birləşdirərək o, poeziya və nəsr arasında bir ahənglik yaradıb.

Nizaminin əsərləri orta əsrlərdə Türkiyədə, Ermənistanda, İraqda, Gürcüstanda, Əfqanıstanda və İranda geniş yayılıb. Onun poeziyası Hafiz, Cəlaləddin Rumi və Saadinin yaradıcılıq məktəbinə çevrildi. Epik cərəyanın şərq məktəbləri modelində yazılmış "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun" və "İsgəndər" əfsanələri bu gün bəşəriyyətin, xüsusən də türk dünyasının ortaq irsinə çevrilib və onun anadan olmasından 850-ci ildönümü 1991-ci ildə UNESCO çərçivəsində qeyd olunub.

Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bu fikirlər Qazaxıstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki Ualixan Kalijanın Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı məqaləsində yer alıb.

Müəllif qeyd edib ki, Nizami siyasi qeyri-sabitlik dövründə yaşayırdı. Nizaminin əsərləri Şərq, fars və dünya ədəbiyyatının gələcək inkişafına böyük təsir göstərib.

Nizami doğma şəhəri haqqında geniş məlumatlar yayaraq, onun tanınmasına böyük töhfə verib. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncə İran mədəniyyətinin mərkəzlərindən biri idi, buna təkcə 24 fars şairinin bir fars poeziyasının antologiyasında toplanan şeirləri dəlalət edir. Gəncənin İran dilində danışan əhalisi arasında, şəhərdə və onun ətrafında yaşayan kürdləri qeyd etmək lazımdır ki, onların orada əhəmiyyətli dərəcədə mövcudluğu kürd mənşəli Şəddadi sülaləsi nümayəndələrinin hakimiyyəti ilə mümkün olub. Bəzi tədqiqatçılar Nizaminin atasının Qumdan köçməsini və Nizaminin valideynlərinin Nizaminin doğulduğu Gəncədə yerləşməsini Gəncədəki kürdlərin imtiyazlı mövqeyi ilə izah edirlər.

Nizamidən bir əsr sonra yaşamış fars tarixçisi Həmdallah Kazvani Gəncənin İranın ən zəngin və inkişaf etmiş bölgəsi olduğunu yazırdı.

Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasanda fars mədəniyyətinin çiçəklənən mərkəzləri idi. Bu üslub Azərbaycan məktəbinə aiddir. Epitet, fəlsəfi dünyagörüşü, lütf və ifadə qabiliyyəti üzərində qurulmuş bu şeir məktəbi bu gün də öz mövcudluğunun davam etdirir. Nizami poeziyasının qafiyələrini bir insanın sevgi, hiss və mənəvi axtarışları üzərində qurulmuş lirik şeirlərdə görmək mümkündür.

Şairin şəxsi adı İlyasdır, atasının adı Zəkinin babası Yusif idi, oğlu Məhəmmədin anadan olmasından sonra sonuncunun adı da belə səslənməyə başlayan şairin tam adına daxil edildi: Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki Muəyyəd. Bəzi tədqiqatçılar onun adını başqa bir formada Nizam əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Muəyyəd Nizami formasında təqdim edirlər.

Bir çox tarixi məlumatın olmasına baxmayaraq, Nizaminin dəqiq doğum ili məlum deyil. Ancaq bir çox alim tarixi məlumatları müqayisə edərək, onun 1141-ci ildə anadan olduğu qənaətinə gəlib. Tədqiqat UNESCO-nun dəstəyi ilə həyata keçirilib. Tarixi məlumatları Nizaminin əsərləri ilə müqayisə edərkən bu tarixin gerçəkliyə uyğun olduğu qənaətinə gəlmək olar.

Məsələn, "Xosrov və Şirin" şeirinin açılış hissəsində o, bu cür yazır:

Fələk yaradırkən deyib şir "şir",

Lakin bu vücudum bir yun heykəlidir,

Deyiləm düşmənlə vuruşan şirdən.

Yetər ki, özümlə döyüşürəm mən!

Yaradıcılığını öyrənərkən şairin Şir bürcü altında doğulduğu qənaətinə gəlirik. Eyni fəsildə şair qırx yaşından bəhs edir. Və tarixdən bəllidir ki, o, poemanı hicri təqvimi ilə 575-ci ildə yazmağa başlayıb. Bu səbəbdən bu təsadüfləri yaxından araşdırdıqda onun hicri təqvimi ilə 535, yəni 1141-ci ildə anadan olması şübhəsizdir.

Şairin doğulduğu yer barədə yekdil fikrə gəlmək asan deyildi. Lütf həci Əli bəyin "Atəşkida" (XVIII əsr) bioqrafik əsərində Qum bölgəsinin İranın mərkəzində olduğu qənaətinə gəlinir. Görünür bunun səbəbi "İsgəndərnamənin" bəzi sətirləri idi. Aşağıdakı sətirlər nəzərdə tutulur:

Mən Kuxistandanam

Təfrişdə bir şair vardır

Nizaminin məşhurluğu oradan gəlir

Nizaminin orta əsrlərdəki bioqraflarının çoxu (Əbu Səid-əd-din, XIII əsr, Dövlətşah Səmərqəndi, XV əsr) Gəncəni Nizaminin doğulduğu, yaşadığı və öldüyü şəhər kimi göstərir. Akademik E.E.Bertels qeyd edirdi ki, Nizaminin əlyazmalarının ən yaxşısında və ən qədimində Qumdan bəhs olunmur. Hazırda akademik müəlliflər tərəfindən qəbul edilmiş bir fikir var ki, Nizaminin atasının Qumdan gəldiyi, lakin Nizaminin özünün Gəncədə anadan olub.

Nizaminin yaşadığı və işlədiyi dövr Sultan Səlcuqun zəfər dövrü idi. Alimlər, "İsgəndərnamədə" qeyd olunan Təfriş şəhərinin Zərdüşt dininin mərkəzi olduğunu və Tehranın 222 kilometr aralıqda İranın mərkəzində yerləşdiyini qeyd etdilər. Hər halda, yalnız Nizaminin bütün bu bölgələri Azərbaycan torpaqları kimi qəbul etdiyi məlumdur.

Şair erkən yaşlarda yetim qaldı və əmisi Xoca Ömərin yanında böyüdü.

Nizami dövrünün standartlarına görə o, çox yaxşı təhsil alıb. Yaradıcılığını dərindən araşdıran tədqiqatçılar Nizaminin nəinki ərəb, fars ədəbiyyatı, həm də riyaziyyat, astronomiya, astrologiya və kimya və İslam hüququ məsələlərində ensiklopedik biliklərinin yüksək səviyyədə olduğuna şahidlik edirlər.

Nizami saray şairi olmaq istəmirdi, çünki belə bir rolda dürüstlüyünü itirəcəyindən qorxurdu və hər şeydən əvvəl yaradıcılıq azadlığını istəyirdi. Buna görə də şeirdə ruhda və qəlbdə yığılmış həyat şəkillərini təsvir edirdi. Onun şöhrəti uzaqlara yayıldı. Şeirləri kəskinliyi və fəlsəfi mənası ilə seçilirdi və şeirlər yalnız ifadəli deyil, həm də tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Qafqaz dağlarının ətəyində, Gəncədə yazılan şeirləri sonsuz çöllərə yayılıb. Beləcə, "Leyli və Məcnun" bir növ özünəməxsus ifaçılıq məktəbi formalaşdığı Qazaxıstan çöllərinə çatıb.

Aşiq olmağın insan həyatının ayrılmaz bir hissəsi, tükənməz bir sevgi mənbəyi olduğunu poeziyada mədh edən Nizami ölməz şeirlərin müəllifi olub.

Gündəlik qayğılar yaradıcı insanın gündəlik çətinliklərindən biri idi. Bu səbəbdən də o dövrlərdə əsərlərini öz ölkələrinin xanlarına və əmirlərinə çatdırmaq adət idi. Buna görə Nizami məşhur "Ləyli və Məcnun" poemasını Şirvanşaha, "Yeddi Gözəl" poemasını Marağa Atabəyinə (Əhmədirovlar) Ələddinə hədiyyə edib. Əlbətdə ki, bu cür hədiyyələrə görə şahlar səxavətlə mükafatlar verirdilər, bununla da özlərini sənət pərəstişkarları və şairlərə necə hörmət etdiklərini göstərmək istəyirdilər.

Nizami üç dəfə evləndi. İlk və sevimli həyat yoldaşı, qıpçaq xanımı Appak, Dərbənd hakimi Dara Müzəffərr əd-Din tərəfindən ona hədiyyə edildi. Appakı azad edən Nizami onunla evləndi. Qıpçaqların qızı da ona aşiq oldu və azadlıqdan imtina edərək şairlə ömür boyu qalmaq arzusunda olduğunu bildirdi. Nizami şeirlərində Appakın mənəvi və xarici gözəlliyini tərənnüm edirdi. Məhz bu dövrdə Şirvanşahın göstərişi ilə o, "Leyli-Məcnun" poemasını yazıb. 1174-cü ildə Məhəmməd adında oğlu dünyaya gəlib. Ancaq Appak doğuş zamanı ölür. Nizaminin ikinci arvadı, "Xosrov və Şirin" tamamlandıqda vəfat etdi.

- İlahi, hər poemaya görə niyə arvadımı qurban verməliyəm! – deyə, şair Nizami yazırdı.

Müxtəlif məlumatları müqayisə edən tarixçilər şair Nizaminin ölüm tarixi haqqında ortaq bir fikrə gəldilər. O, hicri təqvimi ilə 598-ci ildə, yəni 1201/1202-ci ildə vəfat edib. Bertelsin nəşr etdiyi ərəb yazısı və "İsgəndərnamədəki" sətirlər buna dəlalət edir. Bu poemanın ikinci variantında Nizaminin necə və nə vaxt öldüyü barədə məlumatlar var.

Onun altmış üç yaşı var idi,

Daha altı ay yaşadı və sənsuzluğa qərq oldu

Ətrafdakı kişilər barədə danışdı

Öz nəsitlərin dalınca gedəsi oldu

Belə ki, Nizami İran mədəniyyətini mənimsəməklə yanaşı, İran mədəniyyətinə yenilik gətirən bir şair-novator da idi. Keçmişlə bu günü birləşdirən yeni bir məktəb təsis etdi. Nizami "Yeddi Gözəl" poemasında "İran - dünyanın qəlbi" milli ruhunda aşağıdakı misralarla oxudu:

İran bir ürəkdir, bu aləm bədən,

Olmaz xəcalətli belə söz deyən.

Çünki ürəyidir bu yerin İran,

Ürək yaxşı olar bədəndən, inan!

Nizami ədəbi məktəbi fars, ərəb ədəbiyyatıdır. Lakin onun bütün dünyagörüşü Firdovsi, daha dəqiq desək, "Şahnaməsi" tərəfindən formalaşdırılıb. Qədim dövrün tarixçiləri Təbrizi, Sənai, Qurqani kimi şairlərin şeirlərinin Nizaminin dərsliklərinə çevrildiyini təsdiqləyirlər. Nizami, Firdovsini "Haxim", "müdrik", "gözüaçıq" hesab edir və poeziyasına heyran qalırdı.

Nizaminin poemaları fantastik dünyanın tapmacasını həll etmək cəhdləri ilə dəyərlidir. Poemalarında dramatik süjet, münaqişə, alleqoriya və həll yolları var. Nizami eyni bacarıq və dərinliklə həm adi insanları, həm də hökmdarları canlandırırdı. Nizami sənətkarları və ustaları xüsusi coşqu ilə təsvir edirdi. Nizami poemalarında tez-tez əsas obrazlara çevrilən sənətkarların, heykəltəraşların, memarların və musiqiçilərin obrazlarını çəkirdi.

Bundan əlavə, Nizami sufi ənənəsi ilə əlaqəli obrazları, əlamətlərini və insan xüsusiyyətlərini mənimsəyə bilib. O, xalqın zəngin irsini - əfsanə və nağılları toplayıb və bunlardan öz işində geniş istifadə edib. Nizami qızılgül obrazını ilahiliyin simvolik təsviri kimi istifadə edib. O, qızılgülü Məhəmməd peyğəmbərlə assosiasiya yaradırdı. Hər bir tanrı ilə müəyyən bir çiçəyin assosiasiya edilməsi İran ədəbiyyatında qurulmuş bir ənənədir.

Nizami qəti şəkildə əmin idi ki, dünyanın birliyi hesab, həndəsə və musiqi ilə qəbul edilə bilər. O, həmçinin numerologiyanı da bilirdi və rəqəmlərin bir-biri ilə əlaqəli bir kainatın açarı olduğuna inanırdı, çünki rəqəmlər sayəsində çoxluq birliyə, uyğunsuzluq isə harmoniyaya çevrilir. Məsələn, "Ləyli və Məcnun" şeirində adının - Nizaminin əbcədiyyəsini (numeroloji mənası) 1001 nömrəsi ilə əlaqələndirir:

Adım Nizamidir,

Mənası min və birdir.

Doğrudan da, Nizaminin "Leyli və Məcnun" poeması məcazlar və obrazlarla doludur. Nizami özü tərzini "nadir, yeni" kimi tərcümə olunan "qərib" adlandırdı. Özünü "sözlərin sehrbazı" və "görünməzlərin aynası" adlandırırdı. Nizami bəzi müəlliflərin "epiqram üslubu" adlandırdığı bir üslub yaratdı və yaratdığı aforizmlərin çoxu atalar sözünə çevrildi.

Nizami lirik poeziyasının yalnız kiçik bir hissəsi bu günə qədər gəlib çatıb, bunlar əsasən qasidlər (mədhiyyələr) və qəzəllərdir (lirik şeirlər). Nizaminin müəllifi olduğu lirik "Divanı" 6 qasid, 116 qəzəl, 2 kit və 30 rubaidən ibarətdir. Lakin, Nizaminin orta əsrlər bioqraflarına görə, bu, onun lirikasının yalnız kiçik bir hissəsidir. XIII-cü əsrdə fars şairi Camal əd-Din Xəlil Şirvani tərəfindən tərtib edilmiş, lakin ilk dəfə 1932-ci ildə təsvir edilmiş fars poeziyasının antologiyasında onun az sayda rübai (dördlük) günümüzə gəlib çatıb. Bir hissəsi məşhur qazax şairi Kalijan Bekhojin tərəfindən qazax dilinə tərcümə edilib. Onlara daha yaxından nəzər yetirək.

Mərhəmətlə dolu böyüklüyünlə sən bu kainatı yaradansan,

Sənin hər şeydə işıq saçan bir işığ var, bütün canlıların işlərini idarə edənsən

Bütün kainatı yaratdın, mövqeyimin sahibi sənsən,

Davamlı parlayan bir gün bütün bu işığı söndürən sənsən.

Bu, Allaha həmd deməkdir, yaradanın keyfiyyətlərini insanlara aydınlaşdırmaqdır. Yalnız iki sətirdən ibarət olan həmd ayələri yalnız Allahın həqiqi yolunu göstərir, həm də hər kəsi Allahın saleh yolunda getməyə çağıran ibrətamiz sözlərdir.

... Möhtəşəmliyini təriflə, adını padşahlardan ucal,

İnsanlığı və həqiqəti ilə başqalarını üstələsin.

Ölənə qədər dua et,

Cəhənnəmdən gələn səsdən oyanana qədər.

Allaha ibadət və dualar Nizaminin niyyəti, düşüncəsi və xəyalları ilə ifadə olunur. Allaha "Ulduzların cərəyanını və sirlərini oxudum", "Bu elmin işığı ilə işıqlandım" sözləri ilə ibadət edərək "Bu işığın zərbələrindən huşumu itirdim", "Mən özümü Sənə tapşırıram, gəl məni qurtar, ey Rəbbim, kömək et". Nizaminin həmin an müxtəlif çətinliklər yaşadığını hiss etmək çətin deyil.

Nizami məktəbi fars sərhədlərini və Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq Avropaya gəlib çatıb. Buna yalnız bir nümunə gətirmək kifayətdir. Alman şairi İ.V.Qöte "Qərb-Şərq Divanını" fars poeziyasının təsiri altında yazıb. Qöte, Firdovsi, Ənvəri, Rumi, Saadi və Cami kimi fars şairləri sırasında Nizamiyə hörmət göstərirdi. "Qərb-Şərq Divanı" toplusunda Qöte Nizamiyə müraciət edərək onun poemaların qəhrəmanlarını yada salır:

Sevgi sevincsiz məhəbbət əzabı, -

Bunlar Şirin və Ferhaddır.

Dünyaya bir biri üçün gəldi, -

Bunlar Məcnun və Leylidir.

Leyli və Məcnun Nizamidən sonra digər şairlər tərəfindən mədhiyyə olunurdu. Ancaq bunlar arasında bu günə qədər Nizaminin versiyası ən yaxşısıdır.

Belə böyük bir şair olduqda onun istedadına həsəd aparan şairlər də olur. Bunlardan biri də Şirvənddan olan şair Müzəffəri idi. Müxtəlif yollarla o, Nizaminin bir vaxtlar vaz keçdiyi saray şairi vəzifəsinə yiyələndi. Müzəffəri gündüzlər Allaha dua edirdi, gecələr isə gizlincə əyləndi və şərab içirdi, beləliklə özünü və Allahı aldadırdı. Bir dəfə Müzəffəri hökmdarı təhqir etdi və həbs edildi. Nizami onu xilas edir. Müzəffəri ona bu sözlər ilə yalvarır: "Rəhm olunaraq ölməyə imkan ver, Allah xatirinə bağışla". Səxavətli Nizami Müzəffərini bağışlayır və Şirvanşahı ziyarət edərək yeni şeirlər yazmaq üçün onun təklifini qəbul edir. Müflis olan Müzəffəri "Ruhu həbsdə olan bir insana azadlıq nəyə lazımdır" sözləri ilə, Qafqazın çöllərinə yollanır və sərgərdan ölür.

Bəs Nizamidən qalan miras nədir?

Nizaminin ədəbi irsinin əsasını beş poema təşkil edir. Tarixdə onlar "beş mirvari" mənasını verən "Pənc Gənc" adı ilə tanınırlar. Birincisi, "sirlər xəzinəsi" mənasını verən "Məhsan əl-Əsrar" adlanır. Tədqiqatçılar bu poemanı 1163-cü ilə aid edirlər, bəziləri isə 1176-cı ildə yazıldığını söyləyirlər. Poema, Erzincan hökmdarı Fəxr əd-din Bəhramşaha hədiyyə olaraq təqdim olundu. "Xosrov və Şirin" poeması isə 1175/1176-1191-ci illər arasında yazılıb və Səlcuq sultanı üçüncü Sultan Toğrula, onun atabəyi Məhəmməd ibn Eldigiz Şahan Pəhləvana (1175-1194) və qardaşı Qırmızı Arıstana (1186-1191) hədiyyə edilib. "Ləyli və Məcnun" poeması 1188-ci ildə yazılıb və əl-Malik əl-Muəzzəm Cəlal əd-Daulavəd-Din Əbu-l-Müzəffər Əhsiten ibn Manuçöhr Şirvanşaha (1160-1196) həsr olunub. 1197-ci ildə yazılan "Yeddi gözəl" poeması Marağa hakimi Ələddin Kürə-Arslana hədiyyə olaraq təqdim edildi. "İsgəndərnamə" 1194-1202-ci illərdə tam olaraq yazılıb və Pişkinidlər sülaləsinin lideri Əhər Nosrat-əd-Din Zıskin bin Məhəmmədə təqdim olunub.

Beş poema məsnəvi üslubunda yazılıb (iki sətirdən ibarətdir - U.K.). Bunlar 30.000 cütlükdən ibarətdir.

"Xosrov və Şirin" poeması təkcə Nizami üçün deyil, həm də bütün fars poeziyası üçün dönüş nöqtəsi olub. Bu ruhun Tanrı arzusunu alleqorik şəkildə təsvir edən və poemanın süjeti həqiqi bir hekayəyə əsaslanan sufi əsəridir. Poema II Pərvizin (590-628) hökmdarlığının mədhiyyəsi deyil, onun sevgisi ilə bağlı ecazkar bir dastandır.

"Leyli və Məcnun" qədim ərəb əfsanəsinə əsaslanaraq yazılıb. Ancaq Nizami qədim misraları yeni şəkildə bəstələyib, bir neçə fars motivi əlavə edib.

Poemanın "Həft Peykar" adı hərfi mənasında "yeddi portret" kimi tərcümə edilə bilər, "yeddi gözəl" kimi də tərcümə etmək mümkündür. Poema, eyni zamanda "Həft Gündbad", yəni "yeddi günbəz" adı ilə tanınır, bu da adının metaforik mənasını əks etdirir. Yeddi novellanın hər birinin süjeti bir sevgi təcrübəsidir və qaradan ağa keçidlə uyğun olaraq, kobud həssaslıq mənəvi işıqlı sevgi ilə əvəz olunur.

Poemanın süjeti fars tarixi hadisələrə və atası Birinci Yezdigird iyirmi il övladsız qalan və yalnız Ahura Mazdaya ona övlad vermək xahişləri ilə müraciət etdikdən sonra oğluna sahib olan Sasanilər şahı Bəhram Gurun (Bəhram V) əfsanəsinə əsaslanır. Uzun müddətdir gözlənilən Bəhramın doğumundan sonra müdriklərin məsləhəti ilə ərəb kralı Noman tərəfindən tərbiyyə alması üçün göndərildi. Nomanın əmri ilə gözəl Karnak adında yeni saray tikildi. Bir dəfə sarayın otaqlarından birində Bəhram aşiq olduğu yeddi fərqli ölkədən olan yeddi şahzadənin portretini tapır. Bəhram atasının ölümündən sonra Persiyaya qayıdır və taxt-taca çıxır. Bəhram kral olduqdan sonra yeddi şahzadə axtarmağa başlayır və onları taparaq onlarla evlənir.

Nizaminin yaradıcılığı bəşəriyyətin xəzinəsini zənginləşdirdi. 1141-ci ili Nizaminin anadan olduğu il kimi tanıyan YUNESKO, 1991-ci ili şairin 850 illiyi şərəfinə Nizami ili elan etdi.

Vaşınqton, Los-Anceles, London və Təbrizdə beynəlxalq konfranslar keçirilib. Moskvada Nizaminin abidəsi qoyulub. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu fəaliyyət göstərir. Nizamiyə abidələr Daşkənd və Roma şəhərlərində də ucaldılib. Merkuri kraterlərin birinə Nizami adı verilib. Sayısız küçə və məktəb onun adını daşıyır. Özbəkistanda Nizami adına Pedaqoji İnstitut var.

Böyük şairlər zamanı tanımır. Türk dünyasının Nizami kimi böyük bir şəxsiyyətinin əsərləri bu gün də aktualdır. Onlar nəsillərdən nəsillərə ötürüləcək və əbədi qalacaqlar.

 

19
Prezident İlham Əliyev, arxiv şəkli

"Xocalı soyqırımı haqqında bütün dünya biləcək"

0
(Yenilənib 16:09 26.02.2021)
İlham Əliyev: "Biz bundan sonra da çalışacağıq ki, dünya ölkələri bu soyqırımı rəsmən soyqırımı kimi tanısınlar. Bu istiqamətdə işlər ardıcıl surətdə bundan sonra da aparılacaq"

BAKI, 26 fevral — Sputnik. "Bu gün Xocalı soyqırımı ilə bağlı hesab edirəm ki, dünyada artıq geniş məlumat var. Halbuki burada da Ermənistan tərəfi müxtəlif yollarla yalan informasiyaları ortalığa atmaqla bu qanlı cinayəti də Azərbaycan dövlətinin üzərinə atmaq istəyirdi. Sanki Azərbaycan özü Xocalı soyqırımını törətmişdir".

Sputnik Azərbaycan-ın məlumatına görə, bunu Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu gün yerli və xarici jurnalistlər üçün videoformatda keçirdiyi mətbuat konfransında deyib.

Dövlət başçısı bildirib ki, bu addımların təkrarı İkinci Qarabağ müharibəsində də müşahidə edilib: "Gəncəni, Tərtəri, Ağdamı və digər şəhərləri bombalayanda Ermənistan rəhbərliyi deyirdi ki, bunu Azərbaycan özü törədib. Halbuki ballistik raketlərlə atılan atəş peyk tərəfindən izlənilir. Böyük dövlətlər, ilk növbədə, Minsk Qrupuna həmsədrlik edən dövlətlər bütün bu mənzərəni izləyirdi. Ballistik raketlər Ermənistan ərazisindən buraxılmışdır. Gəncə şəhərinə, Tərtər, Bərdə və digər şəhərlərə. Yəni, növbəti erməni yalanı cəhdi göstərildi, amma keçmədi. Çünki artıq vəziyyət tam başqadır və bizim məlumatı ötürmək üçün imkanlarımız var. Tam əminəm ki, illər keçdikcə, Xocalı soyqırımı haqqında bütün dünya biləcək. Bizim vəzifəmiz bundan ibarətdir. Biz bundan sonra da çalışacağıq ki, dünya ölkələri bu soyqırımı rəsmən soyqırımı kimi tanısınlar. Bu istiqamətdə işlər ardıcıl surətdə bundan sonra da aparılacaq".

Prezident bildirib ki, ermənilər yaşlı qadını qəbul edib yaşlı kişini xəstə olduğu üçün qəbul etmədilər: "Dedilər ki, bu artıq xəstədir və bizim ona baxmağa imkanımız yoxdur. Hətta dedilər ki, onun heç bir qohumu yoxdur. Əgər biz onu qəbul etsək ona kim baxacaq?! Baxın, bu əxlaqsığın dərəcəsi varmı, ya yox?!. Nə qədər səy göstərsək də, Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi də bunun şahididir. Onların iştirakı ilə bunu edirdik. Onlar yaşlı kişidən imtina etdilər və bizdə qaldı. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin köməyi ilə onu xəstəxanaya yerləşdirdik və bütün səylərə baxmayaraq bir müddətdən sonra o kişi rəhmətə getdi. Biz bunu da edirdik, amma onların cavabı nə oldu", - dövlət başçısı bildirib.

0
Teqlər:
Xocalı faciəsi, Xocalı qətliamı, Xocalı, Prezident İlham Əliyev, prezident İlham Əliyev, İlham Əliyev