Mars planetinin relyefi

"Qırmızı planet"dən sensasiyalı xəbər: onu kim "bombardıman" etdi?

7254
(Yenilənib 11:27 20.05.2016)
Milyard il əvvəl Mars səthinin üçdə biri okean suları ilə örtülmüşdü. Sonra nə isə baş verdi və okean kiçilməyə başladı. Bir neçə dəfə kiçildi, bir müddət mövcud oldu, sonra ümumiyyətlə yoxa çıxdı.

BAKI, 19 may — Sputnik. Marsda 3 milyard il əvvəl baş vermiş meqasunaminin izləri hərtərəfli sübuta yetirilib. Məlum olub ki, "qırmızı planet"də qədim okean mövcud olub. Sunamilər dənizin səviyyəsi ilə bağlı "qaydaları pozub". Elə bu amil də Marsda həyatın olduğuna dair mülahizələri təsdiqləyib.

3,4 milyard il əvvəl iki nəhəng asteroid bir-birinin arxasınca bir neçə milyon illik fasilə ilə Mars okeanına düşüb. Onların hər biri nəhəng sunamilər yaradıb. O sunamilərin hündürlüyü 120 metrədək olub və materikin yüz kilometrlərlə dərinliyinə qədər enib.

Mars planeti
thenypost.files.wordpress.com

Bu faktı ABŞ-ın Planetologiya İnstitutundan Aleksis Rodriqesin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu müəyyənləşdirib. Onlar Marsın şimal vadisinin geomorfoloji xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu qənaətə gəliblər. Bu zaman artıq çoxdan apardıqları müşahidələrə əsaslanıblar və sübut ediblər ki, qədim zamanlarda burada okean mövcud olub.

3 milyon ildə bir dəfə

Sputnik xəbər verir ki, alimlər bu işin detallarını "Scientific Reports" jurnalında yayınlanan məqalədə açıqlayıblar. Onların fikrincə, belə meqasunamilər o vaxtlar xüsusi mahiyyət kəsb etməyib. Asteroidlər isə Mars, yaxud Yer kimi planetləri heç olmasa 3 milyon ildə bir dəfə "bombardıman" edib.

Bu zərbələrin izləri yerdə də qalıb. Amma onların açdıqları eroziya çoxdan ehmalca bağlanıb. Mars isə milyard il bundan əvvəl öz atmosferini itirib. Eroziya onun səthinə elə də güclü toxunmayıb, amma asteroidlərin düşməsindən sonra əmələ gələn kraterlər bu gün də görünməkdədir. Onların hər biri təqribən 30 km-ə yaxındır.

İki nəhəng sunami barədə tapmaca demək olar ki, çözülüb. Hələ ötən əsrdən başlayaraq alimlər Mars okeanı ilə bağlı məsələni müzakirəyə çıxarmışdılar. Onda NASA-nın geoloqu Timoti Parker Marsda planeti əhatə edən təhlükəli eroziya xəttinin olduğu barədə xəbər vermişdi. Bu xətt alimlərin eynilə Yerdə gördükləri xəttə bənzəyirdi. Onlar bu xətti səhradakı qədim gölün izlərini axtararkən tapmışdılar.

Parkerin fikrincə, milyard il əvvəl Mars səthinin üçdə biri okean suları ilə örtülmüşdü. Sonra nə isə baş verdi və okean kiçilməyə başladı. Bir neçə dəfə kiçildi, bir müddət mövcud oldu, sonra ümumiyyətlə yoxa çıxdı.

Yeni sürprizlər ortaya çıxdı

Parker sübut kimi NASA-nın kosmik aparatı olan "Vikinq"in çəkdiyi kiçilmiş okeanın ilkin sahil xəttinin şəklini göstərirdi. Bu fotonu elm ictimaiyyəti ciddi qəbul etmədi, çünki onun ölçüləri çox kiçik idi. Qədim okeanın mövcudluğunu sübut etmək üçün hər bir sahil xəttini (daxili və xarici sahil xətlərini), onların "dəniz səviyyəsindən" hündürlüyünü (hansı ki, bu hündürlüklər hələ də Marsın səthində qalır) qeyd etmək lazım idi.

Hamı intizarla NASA-nın Mars Global Surveyor orbiterinin (bu aparat dairəvi orbitə çıxmış, 1997-ci ilin sentyabrında müşahidələrə başlamış, öz işini 2006-cı ildə başa çatdırmışdı) yekun göstəricilərini gözləyirdi. Bu cihaz 10 metrlik hündürlükdən daha dəqiq təsvirləri çəkməyə nail olmuşdu.

Aparat heç bir mübahisəni həll etmədi, lakin yeni sürprizlər ortaya çıxardı: şəkillər göstərdi ki, daxili sahil xəttinin bütün dairəvi hündürlüyü eyni məsafədədir. Xarici dairənin hündürlüyü isə fərqlidir, burada fərq 8 kilometrə çatır.

Bu göstəricilər alimləri dalana dirədi. Budur, okean sularını müxtəlif hündürlüklərə sovuran iki nəhəng meqasunami. Onlar dənizin səviyyəsi ilə bağlı qaydaları pozub.

Duzlu və çox soyuq

Bütün bu məlumatlar Marsdakı qlobal dəyişiklər dövrünə aiddir. Həmin vaxt "canlı" planet tədricən ölü səhraya, soyuq, atmosferi və suyu itirmiş bir şeyə çevrilib. Məqalə müəlliflərinin sözünə görə, ilk meqasunami planetin yaxşı vaxtlarında baş verib. Onda planetdə istilik və su var idi. Nəhəng dalğalar quruya çıxdı və oradan maye halında da geri döndü. Su özündən sonra kanallar yaratdı və geri qayıtdı. Bu kanallar dəqiq idi. Onlar indiyə qədər də Marsın səthində qalır.

İkinci zərbə artıq Marsda nəzərəçarpacaq soyuqlaşma baş verəndən sonra oldu. İkinci dalğa dondu, buza çevrildi və təbii olaraq geri qayıtmadı, düşdüyü yerdə qaldı. O buz milyard illər ərzində heç vaxt ərimədi. Bu buzların sərt sərhədləri göstərir ki, Mars okeanının suları duzlu olub.

"Duzlu və çox soyuq" — deyə Kornel universitetinin nümayəndəsi, məqalənin həmmüəlliflərindən biri Albert Feyren bildirir. Bu isə həyatın formalarından biridir, əgər onlar o vaxtlar da Marsda mövcud olubsa, buzlu sahələr qədim bioloji izlərin axtarışları üçün yaxşı namizəddir.

Onun fikirlərini Aleksis Roldriqesin araşdırmaları da təsdiqləyir: "Biz artıq bu sunaminin özündən sonra iz qoyduğu, gölü bir neçə yerə bölən qalıqlarını müəyyənləşdirmişik. Biz bu əraziləri xarakterizə etmək, onlardan gələcəkdə robotlar və insanların araşdırmaları zamanı istifadə etmək niyyətindəyik".

Niyə məhz qadın?

İnsanlar hələ də çoxlu suallar verirlər: Marsda insan tapılacaqmı və biz ulduzlara nə vaxt uçacağıq? Niyə Marsda məhz qadın axtarırlar?

Alimlər deyirlər ki, onlar hələlik insanları sevindirə bilməyəcəklər. Çünki indi marslılardan danışmaq üçün əllərində hansısa əsaslar yoxdur. Amma onlar Marsdakı birhüceyrəlilər barədə danışa bilərlər.

Jurnalistlərin yazdıqları kimi Marsda daşlaşmış qadın kəlləsi, mumiyalar, keçi, dələ, bizon qalıqlarının tapılmasına da konkret şərh vermək mümkün deyil. İnsanlar Marsda məhz ona görə qadın axtarırlar ki, onların düşüncəsinə görə, qadın hüceyrələri məhz həyatın nişanəsi deməkdir.

Bizsə əmin deyilik ki, əgər həqiqətən də mövcuddurlarsa, marslıların hüceyrələri bizim təsəvvür etdiyimiz kimi Yer planetinin sakinlərinin hüceyrələrinə oxşayır…

7254
Teqlər:
okean, qalaktika, planet, "qırmızı planet", Mars
Əlaqədar
O, öz planetinə qayıda biləcəkmi?
Astronomlar Günəş sisteminin ən uzaq planetini aşkar ediblər
"Planetlər paradı" başlayır
Mars planetində şok tapıntı
İnsanın yaşaya biləcəyi yeni planet tapıldı
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan koronavirusdan peyvənd vurdurur

Ərdoğan koronavirus peyvəndindən sonra: "Sapsağlamam"

9
(Yenilənib 00:05 16.01.2021)
Türkiyə Prezidentinə yanvarın 14-də Çinin "Sinovac" şirkətinin istehsalı olan "CoronaVac" vaksini vurulub.

BAKI, 16 yanvar — Sputnik. Bu ana qədər hər hansı bir yan təsiri olmayıb. Sputnik Azərbaycan "Hurriyet" nəşrinə istinadən xəbər verir ki, bunu Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan jurnalistlərə açıqlamasında bildirib.

"Bu ana qədər hər hansı bir yan təsiri olmayıb. Sapsağlamam. 28 gün sonra ikinci iynəmizi vurduracağıq", - deyə Ərdoğan qeyd edib.

Qeyd edək ki, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan canlı yayımda koronavirusa qarşı peyvənd edilib.

Türkiyə Prezidentinə Çinin "Sinovac" şirkətinin istehsalı olan "CoronaVac" vaksini vurulub.

9
Pyotr Velikiy ağır atom raket kreyseri, arxiv şəkli

Qərb onu əsas təhdid sayır: Rusiya donanmasının flaqmanı dəyişir

6
Modernləşdirməyə qədər “Admiral Naximov” kreyseri “Fort” S-300F uzun mənzilli hava müdafiə sistemi ilə təchiz olunmuşdu, indi isə gəmidə hərbi-dəniz müdafiəsinin daha təkmil variantı olan S-400 kompleksi qurulacaq.

BAKI, 15 yanvar — Sputnik, Andrey Kots. Yeni raketlər, müasir gövdə avadanlıqları, misilsiz döyüş imkanları – Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin flaqmanı mövqeyində "Pyotr Velikiy" kreyserinin yerini 1144 "Orlan" layihəsinin "Admiral Naximov" ağır nüvə raket kreyseri tutacaq. Bunun 2022-ci ildə baş verəcəyi gözlənilir. Modernləşdirilmiş gəminin donanmanı necə gücləndirəcəyi haqqında - RİA Novosti-nin növbəti materialında.

Birinci dərəcəli gəmilər

1144 "Orlan" layihəsinin kreyserləri təyyarə gəmilərindən sonra dünyanın ən böyük hərbi gəmiləri hesab olunur. Tonnajı – 25,8 min ton, uzunluğu - 250 metr, eni - 28,5 metrdir, heyəti - 760 nəfərdən ibarətdir.

Rusiyanın bu tipli iki vımpeli var – onlardan ikincisi olan "Pyotr Velikiy" Şimal donanmasının tərkibində fəaliyyət göstərir, lakin "Naximov" işə başlayan kimi modernləşdirməyə göndəriləcək. Hər iki kreyser, necə deyərlər, təpədən dırnağa kimi silahlanmış və istənilən hədəfi məhv etməyə qadir ağır nüvə gəmiləridir.

Standart dəstə – "Qranit" 20 P-700 gəmi əleyhinə raketləri, "Osa-M" zenit raket kompleksləri, "Kinjal" və uzaq mənzilli "Fort" S-300F raketləri, "Metel" və "Vodopad" sualtı raket-torpedaları, reaktiv bomba atanlar və avtomatik cüt lüləli AK-130 topu daxildir.

Hərəkət məsafəsi praktik olaraq məhdudlaşmayıb. Kreyserlər Uzaq Şimal şəraitində işləməyə qadirdir və Rusiyanın Arktika bölgəsindəki hərbi mövcudluğunu təmin edə bilər; bir çox analitiklər bu ərazinin yaxın gələcəkdə təbii ehtiyatlar uğrinda potensial döyüş sahəsinə çevriləcəyini istisna etmir.

Bununla belə, gəmilər tədricən köhnəlməyə başlayır. Əgər ötən əsrin 80-ci illərinin sonu, 90-cı illərinin əvvəllərində "Orlan"lar istənilən düşmənə müqavimət göstərə bilirdisə, indi vəziyyət dəyişib. Rusiya Müdafiə Nazirliyi birinci dərəcəli iri hərbi gəmilərin inşası ilə bağlı çətinliklərin olduğunu nəzərə alaraq, mövcud kreyserlərin modernləşdirilməsini, xüsusən də, onların yeni silahlarla təchizatını daha məqsədəuyğun hesab edir.

Hava Hücumundan Müdafiə platforması

"Admiral Naximov" 1999-cu ildə təmirə göndərilib, ancaq faktiki olaraq, kreyser üzərində işə yalnız 2013-cü ildə, nəhayət, müdafiəyə sahəsinə ciddi şəkildə vəsait ayrılandan sonra başlanılıb. Modernləşdirmə işlərinin 2018-ci ilə kimi başa çatdırılması nəzərdə tutulsa da, bu tarix bir neçə dəfə irəli çəkilib. Hələ ötən ilin may ayında Rusiya müdafiə nazirinin müavini Aleksey Krivoruçko məlumat vermişdi ki, ağır kreyser "Zirkon" hipersəsli raketləri ilə təchiz olunacaq ilk hərbi gəmilərdən biridir. Həmin raketlər hədəfə doğru səs sürətindən doqquz dəfə daha böyük sürətlə uçur ki, bu da onları istənilən hava hücumundan müdafiə sistemi üçün toxunulmaz edir. Mənzili 1000 kilometrə yaxındır. Beləliklə, "Zirkon" Amerikanın "Harpun" səsə qədər sürətə malik (130 kilometr mənzilli) gəmi əleyhinə raketlərini praktiki olaraq üstələyir.

"Orlan"lar hər zaman güclü hava hücumundan müdafiə sisteminə görə fərqləniblər. Modernləşdirməyə qədər "Naximov" kreyseri "Fort" S-300F uzun mənzilli hava müdafiə sistemi ilə təchiz olunmuşdu, indi isə gəmidə hərbi-dəniz müdafiəsinin daha təkmil variantı olan S-400 kompleksi qurulacaq.

Müxtəlif növ zenit hərbi sursatları ilə atəşə açan bu kompleks gizli təyyarələri və digər hava hədəflərini, o cümlədən qanadlı və ballistik raketləri tutmağa qadirdir.

40N6 raketi 400 kilometrə qədər məsafədəki obyektləri vura bilir. "Admiral Naximov" gəmisinə 96 ədəd S-400 zenit raket kompleksi buraxılış şaxtasının yerləşdiriləcəyi güman edilir ki, bu da onun bütün dünyada hava hücumundan ən yaxşı qorunan gəmi olmasına gətirib çıxaracaq.

80 oyuq

Bundan başqa, "Kortik" yaxın zonalı hava hücumundan müdafiə sistemi daha müasir "Pantsir-ME", "Osa-M" zenit raketləri isə yeni "Redut" sistemləri ilə əvəz olunacaq.

Bununla belə, modernləşmə müəyyən qədər hücum komplekslərini də əhatə edəcək. "Admiral Naximov" "Zirkon"larla yanaşı, gəmi əleyhinə P-800 raketləri, "Oniks" və 2500 kilometrə qədər mənzilli "Kalibr" qanadlı raketlərlə silahlandırılıcaq. Onların hamısı 80 oyuqlu 3 S14 şaquli buraxılış qurğusundan atılacaq. Bu qurğunu gəmiyə montaj etmək üçün P-700 "Qranit" kompleksinin gəmidən çıxarılması lazım gəlir.

Kreyserin sualtı silahlardan müdafiə sistemi də yenilənəcək. "Admiral Naximov" qısa məsafələrdə torpedalar və sualtı qayıqlardan qoruyan "Paket-NK" kompleksi ilə də təchiz olunacaq. Bu sistemdə iki tip hərbi sursat var: MTT istilik torpedaları və M-15 reaktiv torpeda əleyhinə silahlar.

Birincisi, sualtı qayıqları 600 metrə qədər dərinlikdə 20 kilometrə qədər məsafədə vura bilir, ikincisi isə gəmiyə 1,4 kilometrə qədər və 800 metrədək dərinlikdə hücum edən torpedaları dəf etmək qabiliyyətinə malikdir.

"Paket-NK" kompleksi maksimum dərəcədə avtomatlaşdırılıb, hədəfi müstəqil olaraq aşkarlayır və təsnif edir, hərəkət parametrlərini müəyyənləşdirir, torpeda və ya torpeda əleyhinə hədəf təyinatını verir. Hər iki döyüş sursatı kifayət qədər sürətlidir – 50 dəniz mili (saatda 92 kilometr).

Aydın məsələdir ki, kreyserin elektron "içliyi" ən müasirləri ilə əvəz ediləcək və bu da gəmi heyətinin vəziyyət barədə məlumatlandırılmasını ciddi şəkildə artıracaq, eləcə də təyyarə silahlarından istifadə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək.

Bununla yanaşı, kreyser inkişaf etmiş rabitə və naviqasiya, elektron döyüş sistemləri və üç təkmilləşdirilmiş "Ka-27M" göyərtə helikopterlərindən ibarət hava sistemi ilə təmin ediləcək. Bütün bu vasitələr ekipajın potensial düşmən sualtı qayıqlarını aşkar etməsini xeyli asanlaşdıracaq.

6