Qazbinə kəndi

İtmiş tarixin yadigarları - Min illərdən bizə gəlib çıxanlar

8451
(Yenilənib 13:06 17.02.2019)
Yer üstündə qalan tarixi abidələr və toponimlər bu gün itirdiklərimizə şahidlik edir

Şahpəri Abbasova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 17 fevral — Sputnik. İnsanlar üçün həmişə yaşadığı məkanın etimologiyası maraqlı olub. Bəzi insanlar yaşadıqları bölgənin adının mənasını bilmir, özləri üçün fərziyyələr irəli sürürlər. Tarixə şahidlik edən bu toponimlər bölgənin qədim tarixindən xəbər verir. AMEA-nın tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Məmmədli şimal-qərb bölgəsində yerləşən bəzi toponimlərin etimologiyasından Sputnik Azərbaycan-a danışıb.

Tarixçinin fikrincə, Şumer mədəniyyətinin paralelini Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsində izləyə bilirik: "7-8 min il bundan qabaq Mesopotamiyada, Şumer-Gil kitabələrdə bölgəmizdə işlənən su, məhlə, tənə, mintənə və s. sözlərinə rast olunur. Oğuzdakı Kərimli kurqanındakı hökmdarın əlindəki əsa, qızıl öküz başı olub. Şumerlərdə öküz başı günəşin simvolu idi. Proto türklərinin izlərini Mesopotamiyada gördüyümüz kimi burada da görmək olar".

"Bölgəmizdə, xüsusilə Balakən, Zaqatala və Qax ərazisində yerləşən kəndlərin bəziləri "tala" sözü ilə bitir. Məsələn, Aşağı tala, Yuxarı tala, Uzuntala, Qaratala, Xələftala və s. Qədim türklərin Şumer dövrünü, daha sonrakı dövr (I minillikdə) Kimmer-Skif-Sak yəni, Massaget dövrünü qeyd etmək istəyirəm. Onların yaşadığı, yurd saldığı və dövlətlərini qurduğu yerlər buralar idi. "Tala" sözü də yurd yeri anlamına gəlir" – deyə həmsöhbətimiz qeyd edib.

Balakən rayonu
© Sputnik / Shahperi Abbasova
Balakən rayonu

Zaqatala - "Saka tala" yəni, sak türklərinin yaşadığı yer anlamına gəlir. A.Məmmədli vurğulayıb ki, haqqında danışdığımız bölgənin etimologiyası haqqında başqa bir fikir də var: "Mərhum arxeoloq Nəsib Muxtarov bildirirdi ki, tarixi mənbələrdə Sakun adlı şəhər olub. Qədim saklarla hunların sonrakı dövrdəki 2 böyük türk axını özündə birləşdirən bir şəhərdən danışırdı ki, mütləq Qanıq çayı ərazilərində olmalıdır. Qanıq çayı boyunca kurqan təpələri mövcuddur. Kurqanlar e.ə. IV minillikdən başlayaraq türklərin dəfn adətlərindən olub. O dövrdə qəbirin üzərində torpaq təpələr ucaldılırdı. Hətta ora tapınırdılar, sitayiş edirdilər".

Sözügedən bölgədə "binə" sözü ilə bitən kənd adları da var. Tarixçinin bildirdiyinə görə, təkcə Balakəndə "binə" sözü ilə bitən 28 kənd adı mövcuddur: ""Binə" qədim türklərin yayda yaşayış yeridir. Mal-qaraları, əkin-biçinləri orada olurdu. Balakəndə 28 kənd adına "binə" sözü əlavə olunub. Məsələn, Qaracabinə, Aralıqbinə, Qazbinə və s. Tabun və binə ən qədim türk sözüdür”.

Qədim hunlarla birgə hərəkət edən bulqarların içərisində gereyli, qullar, tülü, qazma və katak tayfaları olub. Eyni tayfa adları Qafqaz dağlarının cənub ətəyində sıra ilə yerləşib: Gereyli, Tülü, Qullar Qazma və Katak kəndi. Qədim Bulqar türklərinə bağlı olan bu toponimlər II-IV əsrlərdə formalaşıb. Müsahibimizin sözlərinə görə, Balakəndə 50 il əvvəl yaşlı insanlar buranın adını kənd kimi demirdilər.

"Ötən əsrdə burada yaşayan yaşlı sakinlər "kənd" sözünü işlətmirdilər. "Qullar tabun" , "Gereyli tabun", "Tülü tabun" (Tabun - qədim türklərin at ilxılarının saxlandığı binə yerləri, onun yanında özlərinin yaşayış yeri olan sahə - red.) deyirdilər. Yaşlılardan soruşanda bildirirdilər ki, "kənd nədir? sən həmşərisənmi?” Yəni yerli muğalların dilində kənd yox, tabun adlanırdı. Proto türklərinin izləri Balakən, Zaqatala və Qax rayonundakı toponimlərdə özünü yaşadır" – deyə o vurğulayıb.

Zaqatala rayonu
© Sputnik / Shahperi Abbasova
Zaqatala rayonu

Balakəndə yerləşən qədim kəndlərdən olan Qulların etimologiyası üzərində bir müddət araşdırma apardıqlarını deyən tarixçi bu adla bağlı müxtəlif fikirlərin olduğunu deyib: "Bu fikirlərdən daha çox üzərində durğumuz, toponimşünasların Qullar adının qədim bulqar, hun türklərinin içində bir tayfanın adı ilə bağlı olduğu fikridir. Məntiqi cəhətdən maraqlı olan fikir ondan ibarət idi ki, Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində dərələrdən keçən bir çay var ki, adına Hunbol çayı deyirlər. Yəni hunların çox olduğu yer anlamına gəlir. O çayın aşağı axarındakı kənddə Hunələr nəsli var. Həmin nəsil 1920-30-cu illərdə repressiya zamanı öz soyadlarını dəyişmək məcburiyyətində qalıblar. Bəziləri Yusifov, bəziləri isə Hunayev, Hinəyev olublar. O nəsil hələ də yaşayır".

Azərbaycanın şimal-qərb qapısı sayılan Balakənin etimologiyasından danışan Akif Məmmədlinin qənaətincə, "balak", "baluk", “balık" sözləri proto türklərində oba, məskən, yurd yeri, yaxud tabunlar mənasını verir. Balakən sözündəki "ən" sonluğu isə cəm şəkilçisidir: "İkinci bir versiyanı da akademik Yaqub Mahmudov irəli sürüb. O bildirir ki, Uzun Həsənin 28-ci babası Belekən adlı oğuz sərkərdəsi olub. 

Bu barədə Əbu Bəkr-əl Tehraninin "Kitabi Diyarbəkriyyə" əsərində qeyd olunub. Həmin əsər Ağqoyunlu taxtına, o dövlətin tarixinə aid olan araşdırmadı. Tarixçinin həmin kitabında qeyd olunur ki, Uzun Həsənin 28-ci babası Belekan adlanan oğuz sərkərdəsi olub. O da bizim eranın əvvəllərinə, yəni xristianlığın ilk yarandığı dövrlərə təsadüf edir".

"Akademikin fikrincə, Balakəndə Təpə çöl deyilən dümdüz bir yerdə, çölün ortasında nəhəng bir təpə var. Onun yaxınlığında da kiçik təpələr olub, bəlkə də həmin oğuz sərkərdəsinin məzarı oradadır. Amma təəssüf ki, 1989-1990-cı illərdə Yaqub Mahmudovun bir qrup tələbə və arxeoloqlarla apardığı qazıntı işi yarımçıq qaldı. Daha doğrusu, separatçı qüvvələrin hücumuna məruz qaldı. Bir gecədə qazılmış kurqan traktorlarla dağıdıldı, sonra üstü şumlandı” – deyə A.Məmmədli bildirib.

Onun sözlərinə görə, beləliklə də, proto türklərinin izləri, bir növ, itirildi: “Amma nə yaxşı ki, yer üstündə qalan tarixi abidələr və toponimlər bu gün itirdiklərimizə şahidlik edir".

8451
Smartfonda sosial şəbəkə tətbiqlərinin loqosu, arxiv şəkli

"İnstagram" parolu "Whatsapp" mesajına aldanmayın - Bu təxribat ola bilər

7
(Yenilənib 12:37 15.07.2020)
İT üzrə ekspert Osman Gündüz deyir ki, belə həssas dövrlərdə internet istifadəçiləri elementar təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməlidirlər. Sosial mediadan, email-lərdən şirnikləndirici, diqqətçəkici mesajlar gələ bilər ki, onları qətiyyən açmaq olmaz.

Nigar İsgəndərova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 15 iyul — Sputnik. Ötən gündən etibarən mobil telefon nömrələrinə "Instagram"la bağlı mesajlar gəlir. Bu mesajlarda "Istagram" parolunuzu daxil edin yazılır. Bundan başqa, Türkiyə kodu ilə başlayan +90 nömrəsi ilə "Whatsapp"dan açıq nömrələrdən mesajlar gəlir. Bu mesajlar vasitəsilə Azərbaycandakı vəziyyəti öyrənməyə çalışırlar.

Ekspertlər isə bunun təxribat ola biləcəyini iddia edirlər.

İnformasiya və Kommunikasiya Məsələləri üzrə eskpert Osman Gündüz Sputnik Azərbaycan-a açıqlamasında bu haqda danışıb. O bildirib ki, son dövrlər Azərbaycanın informasiya məkanında kiber təhdidlər artıb. Ekspertin sözlərinə görə, yaranmış bu vəziyyət Azərbaycan Ermənistan sərhəddində Tovuzda gedən müharibə ilə əlaqədardır: "Düşünürəm ki, ermənilər hər zaman informasiya müharibəsinə ciddi önəm verir və çalışırlar ki, ictimai rəyə təsir etsinlər, internet resurslarını sıradan çıxartsınlar".

Bəs, istifadəçilər şəxsi təhlükəsizliklərini necə təmin etməlidirlər? Osman Gündüz bu suala cavabında bildirib ki, hər bir istifadəçi özü şəxsi təhlükəsizliyi haqda düşünməlidir: "İstifadəçilər elementar təhlükəsizlik qaydalarına da əməl etməlidirlər. Sosial mediadan, e-maillərdən də şirnikləndirici, diqqətçəkici müxtəlif mesajlar gələ bilər. Etibarlı olmayan mənbədən gələn mesajları açmaq olmaz. Çünki hazırlanan müxtəlif proqramlar həmin mesajlar açıldıqda aktivləşir. Beləcə, istifadəçinin fərdi məlumatları da oğurlanır. Bundan başqa, istifadəçi digər yerlərdə də hesabına daxil olarkən ehtiyatlı olmalıdır. Antivirus proqramlarından daha effektiv istifadə etməlidir".

"Dövlət və qeyri-dövlət qurumlarında da təhlükəsizliyə cavabdeh olanlar var. Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi yanında Elektron Təhlükəsizlik Xidməti var. Vətəndaşlar hansısa təhdidlə üzləşərsə, bu quruma da müraciət etməlidirlər. Amma düşünürəm ki, belə bir vəziyyətdə, yəni, müraciətlərin olub-olmasından asılı olmayaraq ETX-i özü fəallaşmalıdır. Amma təəssüflər olsun ki, mən heç onların hansısa bir açıqlamalarına da rast gəlmədim. Bu qurum media vasitəsi ilə vətəndaşlara, ictimai sektora mesajlar verməli, təhlükələrdən xəbərdar etməli, atılması vacib addımlardan danışmalı, çıxış yolları göstərməlidir", - deyə O.Gündüz əlavə edib.

Ekspert vətəndaşları da diqqətli olmağa səsləyib.

Artıq bu gün yaranmış vəziyyətlə əlaqədar olaraq adıçəkilən qurum özünün rəsmi informasiya portalından bu haqda məlumat paylaşıb.

Bildirilir ki, Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə daxil olan məlumata əsasən ölkəmizin sosial şəbəkə istifadəçilərinin hesablarına kütləvi kiberhücumlar baş verir. Hücum metodlarından birində kibercinayətkarlar "Şifrəmi unutmuşam" bildirişindən istifadə edərək istifadəçilərin mobil nömrələrinə parolu bərpa et linkləri göndərir və onların hərəkətlərini izləyir. İstifadəçilər bu keçidləri sosial mediada paylaşdıqları zaman həmin keçidlərdən istifadə olunmaqla parol dəyişilir və hesab ələ keçirilir.

Elektron Təhlükəsizlik Xidməti bu həssas dövrdə vətəndaşlarımızı xüsusilə diqqətli olmağa, sosial şəbəkə hesablarının təhlükəsizliyinə ciddi yanaşmağa və hesablarını qorumaq üçün vaxt itirmədən aşağıdakı ümumi qaydalara əməl etməyə çağırır:

Şübhəli linklərə keçid etməyin!

Sosial şəbəkə hesablarının ələ keçirilməsinin ən çox yayılan səbəblərindən biri istifadəçilərin kiberdələduzların "tələsinə" düşməsidir ("fişinq").

Kiberdələduzlar login məlumatlarını ələ keçirmək üçün müxtəlif sosial mühəndislik üsullarından istifadə etməklə istifadəçilərə cəlbedici vədlər verərək onları zərərli keçidlərə klikləməyə sövq edir. Keçidə klikləyən istifadəçi Facebook, İnstagram, Twitter və digər sosial şəbəkələrin saxta login səhifələrinə yönəldilir, istifadəçi adı və parolunu daxil edir.

Xaker, arxiv şəkli
© Sputnik / Natalya Seliverstova

Bu cür mesajlar sosial mediada qarşınıza çıxa, e-poçtunuza göndərilə və hətta dostlarınızdan belə gələ bilər. Bu səbəbdən hər bir mesajın həqiqiliyinə şübhə ilə yanaşın.

Hesablarınıza daxil olmaq üçün brauzerdə açılan yeni səhifədə internet ünvanını əllə daxil edin.

Unutmayın, heç bir sosial şəbəkə provayderi istifadəçilərə e-poçt və ya bildiriş göndərməklə parolunu təqdim etməyi və ya hər hansı üçüncü tərəf tətbiqi yükləməyi tələb etmir.

Güclü və unikal parollardan istifadə edin!

Zəif parollar sosial şəbəkə hesablarının ələ keçirilməsinin digər ən çox yayılan səbəblərindəndir.

Sosial şəbəkə hesablarınızın hər biri üçün unikal parol seçin, onu başqa yerdə istifadə etməyin və digər şəxslərlə paylaşmayın.

Kiçik və böyük hərflərin, rəqəm və işarələrin kombinasiyasından istifadə etməklə 10-12 simvol uzunluğunda güclü parol yaradın.

Parol yaradarkən adınız, doğum tarixiniz və s. kimi fərdi məlumatlarınızdan, "parol" və s. kimi ümumi sözlərdən istifadə etməyin. Eləcə də, "12345" kimi ardıcıl rəqəmlərdən və ya "qwerty" kimi ardıcıl klaviatura düymələrindən istifadə etməyin.

Mobil nömrənizə, e-poçtunuza sosial şəbəkə hesabınızla bağlı gələn bildirişləri paylaşmayın!

Hesabınızla bağlı sizə göndərilən e-poçtları, keçidləri, bildirişləri digər şəxslərə yönləndirməyin və ya başqa yerdə paylaşmayın. Həmin bildirişlərdə hesabınızla bağlı həssas məlumatlar yer alır və hesablarınızın asanlıqla ələ keçirilməsinə imkan yaradır.

İki mərhələli autentifikasiyadan istifadə edin!

Bu, üstün təhlükəsizlik tədbiri hesab olunur və demək olar ki, bir çox sosial media platformasında tətbiq edilir. Bu funksiya aktiv edildikdə, yeni cihazdan hesabınıza giriş edildikdə, hesabla əlaqəli telefon nömrəsinə və ya e-poçta təsdiqləmə kodu göndərilir. İstifadəçi adınız və parolunuzu ələ keçirsə belə, kibercinayətkar bu kodu bilmədən hesabınıza daxil ola bilmir.

Üçüncü tərəf tətbiqlərə və saytlara hesabınıza giriş imkanı verərkən diqqətli davranın!

Çox vaxt yeni hesab yaradarkən prosesi asanlaşdırmaq məqsədilə "Facebook ilə daxil ol", "Google ilə daxil ol" kimi seçimlər qarşımıza çıxır. Unutmayın ki, etibarlı və ya təhlükəsiz sayt və tətbiqlər bununla yanaşı, başqa əsas qeydiyyat vasitəsi (məsələn, e-poçtdan istifadə) də tətbiq edir. İlk öncə tətbiqin və ya saytın etibarlılığını araşdırın.

Həmçinin icazə verdiyiniz üçüncü tərəf tətbiqlər üçün sosial hesabınızda hansı məlumatların əlçatan olduğunu yoxlayın. İstifadə etmədiyiniz tətbiqləri silin.

Yeniləməni unutmayın!

Brauzerinizi və əməliyyat sisteminizi mütəmadi olaraq yeniləyin. Antivirüs proqramlarından istifadə edin.

Hesabınızla əlaqəli istifadə etdiyiniz e-poçt əlçatan, mobil nömrə isə işlək olmalıdır!

Təcrübədə görünür ki, çox zaman istifadəçilər qeydiyyatdan keçərkən istifadə etdikləri e-poçtun parolunu unudur və ya işlək olmayan mobil nömrələr qeyd edirlər. Unutmayın ki, hesabınız ələ keçirildikdə onun bərpa olunması üçün bu e-poçtdan istifadə olunur.

İctimai və ya ortaq istifadə edilən cihazlarda hesabınızdan çıxış etməyi unutmayın!

Bu zaman "Şifrəni yadda saxla" funksiyasından istifadə etməyin.

İctimai və ya başqasına məxsus wi-fi-dan istifadə edərək sosial şəbəkə hesablarınıza daxil olmayın.

Tanımadığınız şəxslərdən dostluq təkliflərini qəbul etməyin!

Kiberdələduzlar haqqınızda daha çox məlumat öyrənmək məqsədilə saxta hesablar yaradaraq sizə dostluq sorğuları və zərərli mesajlar göndərə bilər.

Hesabınızla bağlı şübhəli fəaliyyət aşkarladığınızda, dərhal parolunuzu yeniləyin!

Son olaraq, hesabınıza daxil ola bilmirsinizsə, təşvişə qapılmayın. Hesabınızı bərpa etmək üçün sosial şəbəkə provayderinin təlimatlarınızı izləyin və parolunuzu dəyişin.

Bu kimi hallarla qarşılaşdığınız zaman metodiki dəstək üçün www.cert.az rəsmi saytı və ya reports@cert.az e-poçtu vasitəsilə Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə müraciət etməyiniz xahiş olunur.

Qeyd edək ki, artıq ötən gündən bir neçə şəxsin "Facebook" profili ələ keçirilib.

7

Şəhid olmuş mayorumuz Masallıda son mənzilə yola salınıb

12
(Yenilənib 11:55 15.07.2020)
Ötən gün axşam saatlarında Azərbaycan Ordusunun şəhid olan mayoru Anar Gülverdi oğlu Novruzov doğulduğu Masallı rayonu Ərkivan qəsəbəsində dəfn olunub.

İyulun 13-dən 14-nə keçən gecə və səhər saatlarında Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin Tovuz rayonu ərazisində şiddətli döyüşlər baş tutub.

Tovuz rayonu istiqamətində gedən döyüşlər zamanı Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumunun qarşısını alarkən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin mayoru 1976-ci il təvəllüdlü Anar  Gülverdi oğlu  Novruzov qəhrəmancasına şəhid olub. Şəhid Anar Novruzovun  cənazəsi  doğulduğu Masallı rayonu Ərkivan qəsəbəsinə gətirilib. Şəhidin cənazəsini qarşılamaq üçün rayon sakinləri küçələrə axışaraq ehtiramlarını bildiriblər.

Şəhidin tabutuna bükülən Azərbaycanın üç rəngli bayrağı övladına təhvil verilib. Şəhid Anar Novruzov iki övlad atası idi.

12