Böyük Qafqaz səddi

Böyük Qafqaz səddi uçur, təcili müdaxilə tələb olunur

24092
(Yenilənib 10:01 17.07.2018)
Qafqazda Dərbənd səddinin, Qaradəniz sahilində Abxaz səddinin məşhur olmasına baxmayaraq, müqayisədə ən uzunu Böyük Qafqaz səddidir

Şahpəri Abbasova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 17 iyul — Sputnik. Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsi açıq muzeydir sanki… Mübağiləsiz demək olar ki, bölgənin hər daşında tarix danışır.

Adıçəkilən bölgədə yerləşən unikal tarixi abidələrdən biri də VI əsrdə Sasani hökmdarı Xosrov Ənuşirəvanın əmri ilə tikilən "Böyük Qafqaz səddi"dir. Bu abidə təkcə Qafqazda deyil, dünyada fərqli xüsusiyyətlərinə görə seçilir.

AMEA-nın tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Məmmədli Sputnik Azərbaycan-a açıqlamasında deyib ki, sözügedən abidə dünyadakı digər məşhur sədlərlə müqayisə oluna bilər: "Balakən rayonunun Katex kəndi ərazisində qalıqları qalan səddin eni 1.5, hündürlüyü 6-8 metrdir. Bu gün görünən hissədən 2 metr aşağıda səddin bünövrəsi başlayır".

A.Məmmədli bildirib ki, Qafqazda Dərbənd səddinin, Qaradəniz sahilində Bizans dövrünə aid olan Abxaz səddinin məşhur olmasına baxmayaraq, müqayisədə ən uzunu Böyük Qafqaz səddidir. Dərbənd səddi 40 km-dir, barəsində danışdığımız sədd isə 120 km.

Qala divarları yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur
© Sputnik / Shahperi Abbasova
Qala divarları yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur

Tarixçi onu da qeyd edib ki, X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl-Bələzurinin "Fəth Buldun" (Ölkələrin fəthi) kitabında bu səddən bəhs olunur: "Əl-Bələzuri "Ölkələrin fəthi" əsərində yazır ki, "bu sədd Şahkidən İbiriyanın içərilərinə qədər uzanır". Bu, o deməkdir ki, bu sədd İberiyadan Şəkiyə qədər uzanır".

Sasanilərin inşa etdirdikləri bu sədd Şimaldan gələn Hun-Bulqar-Xəzər türklərinin qarşısını alamaq üçün yaradılıb: "Hətta bu səddin İsgəndər dövrünə aid olduğu da bildirilir. Səddin sonuncu, ən məşhur tədqiqatçılarından biri tanınmış rus alimi Paxomov olub. O, 1950-ci ildə qarış-qarış bu bölgəni gəzib, yaşlı sakinlərlə söhbət edib və belə qənaətə qəlib ki, bu abidə sözügedən bölgə üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Cənubi Qafqazın ən uzun səddi bəzi mənbələrdə "İskəndər səddi" kimi də qeyd edilir".

Azərbaycanın numizmatika və tarixi abidələrinin tətqiqatçısı Paxomov yazır: "Misir tarixi üçün ehramların nə qədər böyük əhəmiyyəti varsa, Qafqaz tarixi üçün də Katex kəndində tikilən bu səddin bir o qədər böyük əhəmiyyəti var".

A.Məmmədlinin sözlərinə görə, XIX əsrdə bölgəni işğal edən ruslar 1847-ci ildə bu səddin çox hissəsini dağıdıblar. Səbəb isə rus generalı Şvartsın burada baş verən döyüşdə məğlub olması olub. Məğlubiyyətin əvəzini çıxmaq üçün o, qala divarlarının sökülməsi, dağıdılması barədə əmr verib.

Tarixçi alimin dediyinə görə, bütün mənbələrdə bu abidə vazkeçilməz bir sədd olaraq göstərilir: "Bu sədd təkcə bölgə üçün yox, Azərbaycan üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Zaza Alekseyevin kitabında da bu səddən bəhs olunur. Fars dilində olan "Kala sur"(nəhəng divar), ifadəsi gürcü dilində "Kela sur" adı ilə çəkilir. İran mənbələrində "Kala sur", gürcü mənbələrində "Kela sur", Bizans mənbələrində isə "Böyük Qafqaz səddi" adlandırılıb".

Qeyd edək ki, Böyük Qafqaz səddi əvvəllər diqqətdən kənarda qalıb. Təkcə bölgə üçün yox, Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli olan abidə demək olar ki, yavaş-yavaş itib-batmaqda idi.

Akif Məmmədli deyib ki, 2017-ci ildə mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayevlə görüşüb və abidənin əhəmiyyəti barədə, məhv olmaqla üz-üzə qalması ilə bağlı nazirə məlumat verib: "Nazir ilə görüşümüzdən sonra nazirlik həmin abidənin 200 metr ərazisinin restavrasiya olunması barədə qərar qəbul edib. Layihə smetası hazırlanıb. Memarlarla birlikdə abidəyə baxış keçirdik. Ümid edək ki, abidənin başqa qalıqları da tapılar, aşkar edilər".

Adıçəkilən bölgə, ümumiyyətlə, elə bir ərazidə yerləşir ki, həm tarixiliyi, həm də təbiəti baxımından turizmin inkişafı üçün əlverişli imkanlara sahibdir. Sözügedən bölgədə mövcud olan tarixi-mədəni abidələrin çoxluğu onu göstərir ki, bu yerlər ta qədim zamanlardan bizanslara, xəzərlərə, ruslara qarşı döyüşlərdə əsas istinad məntəqələri olub.

Haqqında danışdığımız bölgədəki abidələri dünyaya tanıtmaqla biz həm də ölkəyə turist axınını artıra bilərik. Bundan başqa, həm də tarixi abidələr bizim "milli pasportumuz"dur. Bəzi qonşularımızın ərazi iddiaları ilə üz-üzə olduğumuzu nəzərə alsaq, bilməliyik ki, o iddiaların əsassızlığını sübut edən ən ciddi faktlar məhz bu abidələrdir.

Odur ki abidələrimizi qorumalıyıq. Bu isə vəzifəsindən asılı olmayaraq hər kəsin vətəndaşlıq borcudur!

24092
Teqlər:
Dərbənd səddi, Böyük Qafqaz səddi, sədd, Akif Məmmədli, tarixi abidə, şimal-qərb bölgəsi, abidə, Azərbaycan
Əlaqədar
Azərbaycanda tarixi abidəyə zərər vurulub
Tarixi abidələrimizin qorunması məqsədilə işçi qrupu yaradılıb
Bakının ən məşhur və ən gözəl memarlıq abidələrinin müəllifi
İsmayılov: “İşğal olunmuş ərazilərimizdə 4500 tarixi abidə aşkar edilib”
Uşaqlar, arxiv şəkli

Müharibədən əziyyət çəkmiş uşaqlara göstərilən sosial-psixoloji dəstək gücləndiriləcək

5
(Yenilənib 23:15 27.11.2020)
Sənəddə Ermənistan–Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən əziyyət çəkmiş uşaqlara və onların ailələrinə sosial-psixoloji dəstək tədbirlərinin gücləndirilməsi öz əksini tapıb

BAKI, 27 noyabr — Sputnik. "Uşaqlara dair Strategiyanın həyata keçirilməsi üzrə 2020–2025-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" yerli səviyyədə uşaqları müdafiə sistemini gücləndiməklə, ölkə üzrə uşaqları müdafiə mexanizminin təkmilləşdirilməsi və genişləndirilməsi istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Sputnik Azərbaycan-ın məlumatına görə, bu, Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il 27 noyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilən "Uşaqlara dair Strategiyanın həyata keçirilməsi üzrə 2020–2025-ci illər üçün Fəaliyyət Planı"nda əksini tapıb.

Fəaliyyət Planında pandemiya və digər fövqəladə vəziyyətlər də nəzərə alınmaqla, uşaq hüquqlarının müdafiəsinə hərtərəfli yanaşma prinsipləri, xüsusi vəziyyətlərdə uşaqların bütün növ xidmətlərə təhlükəsiz çıxışında bərabərliyin təmin olunması məsələləri, xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən əziyyət çəkmiş uşaqlara və onların ailələrinə sosial-psixoloji dəstək tədbirlərinin gücləndirilməsi öz əksini tapıb. Eyni zamanda, xarici ölkələrdə münaqişə qurbanı olmuş və daha sonra ölkəmizə qaytarılmış Azərbaycan Respublikası vətəndaşı olan uşaqların cəmiyyətə reinteqrasiyası istiqamətində də fəaliyyətin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub.

Çətin həyat şəraitində, baxımsız və sosial təhlükəli vəziyyətdə olan uşaqların aşkarlanması və onların sosial müdafiəsi, reabilitasiyası, cəmiyyətə inteqrasiyası sahəsində tədbirlərin həyata keçirilməsi, eyni zamanda, ölkəmizdə alternativ qayğı xidmətlərinin inkişafı, həyatın bütün sahələrində uşaqlara qarşı zorakılığın qadağan olunması ilə bağlı qanunvericilik təkliflərinin işlənilməsi Fəaliyyət Planında xüsusi yer tutur.

5
Teqlər:
psixoloji yardım, sosial, reabilitasiya, əziyyət, müharibə, uşaqlar
Tərəvəz piştaxtası, arxiv şəkli

COVID-19 xəstələrini tez sağalda bilən qidalar

28
(Yenilənib 22:58 27.11.2020)
Alimlər COVID-19-dan sağalanlar üçün pəhriz tövsiyələri hazırlayıblar. Bu tövsiyyələr C, D vitaminləri və sink ilə zəngin qidaları qəbulunu ehtiva edir

BAKI, 27 noyabr — Sputnik. Britaniya alimləri COVID-19-un müalicəsini sürətləndirən məhsulları müəyyən ediblər. Sputnik Azərbaycan xarici mətbuata istinadla xəbər verir ki, qidaların immuniteti gücləndirməsini öyrənən araşdırmaçı Emma Derbşir və Con Delanj qida və qida əlavələrini təhlil ediblər. Araşdırmanın məqsədi COVID-19-dan sonra immuniteti bərpa edən və immuntetə yardım edən qidaları müəyyən etmək olub.

Müəlliflər tibbi qidalanmanın 65 yaşdan yuxarı insanların immunitet sisteminə təsirinə xüsusi diqqət yetiriblər.

İmmunitet sisteminin dörd komponenti var: T-limfositlər, B hüceyrələri, komplement sistemi və faqositlər. Belə ki, bu komponentlər daxil olan virus və bakteriyalara qarşı bir maneə rolunu oynayaraq vücudu infeksiyadan qoruyur.

İmmunitet anadangəlmə və adaptiv olur.

Ancaq hər iki immunitet funksiyası yaşla azalır. "İmmunitet yaşlanması"nın səbəblərindən biri də qida çatışmazlığıdır. Yaşlı insanlar bunu xüsusi immunitet qidası ilə doldurmalıdırlar. Bu, müəlliflərə görə, COVID-19 kimi ağır infeksiyalardan sonra reabilitasiya dövründə xüsusilə vacibdir.

"Zəif pəhriz, protein-enerji çatışmazlığı, vitaminlər və minerallar kimi mikroelement çatışmazlıqları suboptimal immunitet funksiyasına kömək etdiyinə dair kifayət qədər dəlil var. Bəzi pəhriz komponentləri - meyvələr, vitaminlər, antioksidantlar, minerallar və probiotiklər müqaviməti artırmağa kömək edir, tənəffüs viruslarına və xəstəliklərinə qarşı müqavimətdə əhəmiyyətli bir rol oynayır", - deyə tədqiqat müəllifləri yazırlar.

Alimlər COVID-19-dan sağalanlar üçün pəhriz tövsiyələri hazırlayıblar. Bu tövsiyyələr C, D vitaminləri və sink ilə zəngin qidaların qəbulunu ehtiva edir.

C vitamini, tənəffüs sistemi epitelisinin baryer funksiyasını gücləndirir, bu da patogenlərin inkişafını məhdudlaşdırır və alt tənəffüs yollarına enmələrinə maneə törədir.

Tədqiqatçıların fikrincə, bu, sətəlcəmin qarşısını alır. D vitamini güclü bir immunitet tənzimləyicisidir. Bəzi immun hüceyrələrin - B və T limfositlərin, makrofaqların və monositlərin səthində D vitamini reseptorları var, buna görə də bütün tənəffüs xəstəliklərində qoruyucu rol oynayır.

Müəlliflər C vitamini ilə zəngin brokkoli, qara qarağat, zənginləşdirilmiş səhər yeməyi və portağal; sink baxımından zəngin konservləşdirilmiş xərçəng, konservləşdirilmiş lobya və qaynadılmış yumurta və gündə 50 mikroqrama qədər D vitamini əlavələri qəbul etməyi məsləhət görürlər.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, belə bir pəhriz saxlamaq reabilitasiya müddətini qısaldır və COVID-19-dan sağalmanı sürətləndirir.

28
Teqlər:
immunitet, vitamin, xəstəlik, xəstə, qida, Koronavirus, epidemiya, COVID-19
Mövzu:
Dünyanı cənginə almış bəla