KT, arxiv şəkli

Azərbaycanlı alim koronavirusla bağlı bütün həqiqətləri açıqladı

570
Amerikada yaşayan azərbaycanlı alim: "Karantin xəstəliyin yayılma sürətini kifayət qədər aşağı salır və çox effektivdir".

BAKI, 19 may — Sputnik, Cəlil Cavanşir. Ayxan Yusifov hazırda Vayomiq Universitetində (Universiy of Wyoming) Bio-tibbi Elmlər üzrə Fəlsəfə doktoru dərəcəsi üçün elmi araşdırmalar aparır. İlk təhsilini Bakı Dövlət Universitetində alıb, sonrakı illərdə ABŞ Dövlət Departamentinin Edmund Muskie Təhsil Proqramının dəstəyi ilə Şimali İllinoys Universitetində İctimai Sağlamlıq üzrə magistr dərəcəsi, daha sonra İllinoys Dövlət Universitetində Hüceyrə Biologiyası və Biotexnologiya üzrə magistr dərəcəsindən məzun olub. Xüsusi Təhlükəli İnfeksiyalar üzrə Bioloji Əməkdaşlıq Layihəsində uzun müddət çalışmışıb. Azərbaycan Respublikası ərazisində həm yerli və həmçinin bir neçə beynəlxalq epidemioloji və elmi araşdırmalara rəhbərlik edib. Azərbaycan Respublikasının həm Səhiyyə Nazirliyinin, həmçinin Dövlət Baytarlıq Xidmətinin nəzdində (indiki Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin) olan diaqnostik laboratoriyalarında Xüsusi Təhlükəli İnfeksiyaların diaqnostikası üzrə təlimlər keçib, Bir müddət Respublika Baytarlıq Laboratoriyasının Virusologiya şöbəsinə rəhbərlik edib.

Koronavirus xəstəliyinin geniş yayıldığı günlərdə, hazırda Amerikada yaşayan həmyerlimizdən müəyyən suallarımızı cavablandırmasını xahiş etdik. Sputnik Azərbaycan-ın suallarını Vayomiq Universitetin doktorantı Ayxan Yusifov cavablandırır:

© Photo : Courtesy of Ayxan Yusifov
Vayomiq Universitetin doktorantı Ayxan Yusifov

– Kəskin ağciyər xəstəliklərinə səbəb olan COVİD-19 adı verilən koronavirus artıq Azərbaycan da daxil olmaqla, 200-dən çox ölkə və ərazidə yayılıb. Bu virusu ən sadə şəkildə necə izah edə bilərsiniz?

– İnsan orqanizmi açıq bir sistemdir və daimi olaraq insan orqanizmi, biz istəsək də, istəməsək də, ətraf mühitlə, təbiətlə və bizi əhatə edən ortamla maddələr mübadiləsi aparır. Bu “alış-verişdə” bəzən biz təbiətin bizə göndərdiyi sürprizlərə hazırlıqsız yaxalanırıq və COVİD-19 da bu surprizlərdən biri olan SARS-CoV-2 virusunun gətirdiyi bir infeksion xəstəlikdir. Tənəffüs sistemi xəstəliklərini törədən digər viruslardan daha çox virulent (daha ağır xəstələndirmə potensiallı) bir xüsusiyyətə sahibdir.

– Cəmiyyətin bir qismi koronavirusu ümumiyyətlə ciddiyə almır, pandemiyanın hansısa təşkilatların, supergüclərin oyunu olduğunu düşünür. Ümumiyyətlə, COVİD-19-un laboratoriya şəraitində hazırlandığını düşünənlər haqlı ola bilərmi?

– Bu suala cavab verməzdən əvvəl bir neçə məsələyə aydınlıq gətirmək lazımdır: a) bu virus laboratoriyada hazırlanıb – o deməkdir ki, genetik manipulyasiyalarla virusun genlərində dəyişikliklər edilib, b) bu virus laboratoriyada təbiətdən gətirilən heyvanlardan, məsələn, yarasadan, izolə edilib (ayrılıb). Birinci variant üçün, genom (yəni, virusun bütün genetik materialı, yəni, RNT-si indiyə qədər bəlli olan digər virusların materialı qarşılaşdırılanda) araşdırma nəticələri göstərir ki, bu virus daha əvvəllər 2002 və 2014-cü illərdə olan koronavirus növlərindən fərqlənmir və tərkibində digər viruslardan hər hansı bir əsaslı genetik material izi yoxdur. İkinci variantda isə, hər hansı bir heyvandan bu virusun laboratoriyada izolə edilməsi mümkündür və bu cür virus, bakteriya toplanılması dünyada bir çox elmi araşdırma mərkəzlərində aparılır. Amma nəzərə alsaq ki, belə mərkəzlərdə risklərin idarə edilməsi və təhlükəsizlik tətbiqi ən yüksək səviyyədədir, hətta deyərdim ki, filmlərdə gördüyümüz təhlükəsizlik qaydaları belə bunu əks elətdirə bilmir. Konkret olaraq, Uhan laboratoriyasında bu standartların və təhlükəsizlik praktikasının çox yüksək olduğunu, bu mərkəzlə əməkdaşlıq və təftiş etmiş təşkilatlar və orada olmuş insanlar dəfələrlə qeyd ediblər.

Əgər desək ki, virusun mənbəyi laboratoriyadandır, o halda digər bir məsələ isə virusun yayılması ilə bağlıdır ki, burada iki ehtimal var: a) araşdırma əsnasında bir qəza olaraq insanlara yoluxub, b) məqsədli şəkildə insanlara yoluxdurulub. Birinci variantın doğru olma ehtimalı, əvvəl də qeyd elədiyim kimi, bu laboratoriyada olan təhlükəsizlik qaydalarını nəzərə alsaq çox aşağıdır. Bunu laboratoriyada xüsusi təhlükəli infeksiyalarla işləmək üçün Təhlükəsizlik Qaydalarını həm Azərbaycanda, və həmçinin xaricdə laboratoriyalarda işləyən insanlara tədrisini və təlimini keçmiş bir insan olaraq əminliklə deyirəm. Yox, əgər kimsə bu mübahisədə “insan faktorunun səhv edə biləcəyi” bucağından inad edərsə, bu ehtimalın çox, həddindən artıq az olduğunu deyərdim. İkinci variantın isə nə əsası var, nə də məntiqi: niyə görə bir ölkə özünü, öz insanlarını xəstələndirsin, hələ qlobal miqyası kənara qoyuram.

– Koronavirus xəstəliyinin kəskin halları sətəlcəmə, ağır kəskin tənəffüs sindromu, çoxsaylı orqan çatışmazlığı və hətta ölümə də səbəb olur. Böyük əksəriyyət isə yoluxmanı yüngül şəkildə keçirir. Bu xəstəliyin ölümcül olmadığı ilə bağlı iddialar da var. Sizcə koronavirus hansı dərəcə ağır xəstəlik hesab oluna bilər?

– Bu xəstəlik, sizin də qeyd etdiyiniz kimi, hər kəsdə eyni əlamətlərlə, eyni ağırlıqda keçmir, özəlliklə, yaşlı, daha zəif immuniteti və digər xroniki xəstəliyi (şəkər, ürək çatışmazlığı, astma və s.) olan insanlar üçün çox hallarda ölümcül olur. Bu, virus yoluxduqdan sonra ikincili infeksiyalara (məs., pnevmaniya) şərait yaratması, orqanizmin kəskin immun reaksiyası və əmələ gələn kəskin iltihab və nəticə olaraq ağciyərin sıradan çıxması ilə bağlıdır. Xəstələyin hər xəstəyə fərqli dərəcədə təsirinin də izahı bununla bağlıdır. Məsələn, bəzən belə deyirlər ki, uşaqlar bu xəstəliyə yoluxmurlar – əslində, isə uşaqlar da yoluxa bilirlər, ancaq əksər hallarda xəstəliyi daha yüngül formada (orqanizmin/immunitetin daha güclü olduğundan və bir neçə molekulyar mexanizmlərin fərqli olduğundan) keçirirlər.

Xəstəliyin ölümcül olub-olmamasına gəldikdə isə, bu xəstəlik çox ölümcül və qorxulu xəstəlikdir. Bir xəstəlikdən sağaldıqdan sonra insanlarda hansı fəsadları törətdiyini bilmək üçün bəzən onilliklər tələb olunur. Örnək olaraq İnsan Papilloma Virusunu (Human Papilloma Virus - HPV) verə bilərəm: əgər bu gün bu virus bir insanı yoluxdurarsa, illər sonra insanda uşaqlıqyolu xərçənginin əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər. Bu misalın üzərindən digər maraqlı bir məlumat paylaşmaq istəyirəm: Bir neçə gün öncə Neyrologiya Jurnalında belə bir məqalə yer aldı: COVİD-19 xəstəliyindən sağalmış gənc insanlarda beyin qansızması və trombların əmələ gəlməsi müşahidə edilir. Bütün bunlara görə də bu xəstəliyin yüngüllüyündən söhbət gedə bilməz və nə qədər ağır olduğunu müqayisə etmək bir az tezdir.

– İnsanlar virusla bağlı xəbərdarlıqlara laqeyid yanaşır. Maska, əlcək, dezinfektan istifadə etməyənlər yoluxmaq üçün risk qrupu hesab edilə bilərmi? Ümumiyyətlə bu xəstəlikdən qorunmaq hansı şəkildə mümkündür?

– Laqeydlik insanın təbiətində var, xüsusilə, müəyyən müddət keçdikdən sonra insanda bir laqeydlik - “rezistantlıq” yaranır. Bunun öhdəsindən ancaq daha geniş maarifləndirmə tədbirləri və əlçatan resurslarla gəlmək olar.

Maska, əlcək və dezinfektantlardan istifadə etməyən insanlar təbii ki, virusun süni şəkildə yayılmasına səbəb olurlar, bilavasitə özlərini, yaxınlarını və cəmiyyəti riskə atırlar – ümumilikdə isə xəstəliyin yox edilməsi prosesini ləngidirlər. Fürsətdən istifadə edib burada bir nüansı qeyd etmək istəyirəm: maska, əlcək və əl-yumaq kimi bəsit praktikanı yaxşı öyrənmək və daha sonra onlardan daha düzgün istifadə etməyi hər kəsə tövsiyyə edirəm. Ətrafımızda, yaxınlarımızda əgər bu vasitələrdən düzgün istifadəni bacarmayanlar varsa, onlara izah etmənizi tövsiyyə edirəm.

Rusiyada təcili yardım avtomobilində tibb işçisi
© Sputnik / Tatyana Makeeva

Ümumilikdə isə bu xəstəlikdən qorunmaq üçün, xüsusilə karantin-sonrası  qadağaların yumuşaldığı dövrdə, insanların çox olduğu yerlərdən uzaq durmaq, insanlarla təmasda məsafə (təxminən 2 metr) saxlamaq, əlləri tez-tez yumaq, dezinfektantlardan, əlcək və maska varsa, düzgün formada (qeyd edim ki, birdəfəlik əlcəklər 2 saatdan sonra keyfiyyətini itirir, ona görə tez-tez dəyişilməlidirlər, maskalar isə mütəmadi dəyişilməli, əgər əldə tikilmiş maskadırsa, mütəmadi yumaq və çöl səthinin “çox çirkli” olduğunu daimi olaraq fikrimizdə saxlamaq lazımdır) istifadə etmək lazımdır.

Bu suala cavabı son bir təkliflə bitirmək istəyirəm: bütün dünyada olduğu kimi, ictimai xidmətlərdə işləyən polislərimizə, yanğın söndürənlərimizə, ictimai nəqliyyat sürücülərimizə  xidmət edərkən hansı təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmələri və fərdi mühafizə geyimlərindən (maska, əlcək) istifadə qaydalarını bir təlim olaraq (bir videoçarx da ola bilər) keçməyi tövsiyyə edirəm.

– Virusun qısa müddətdə dünyada yayılması xeyli narahatlıq yaratdı. Bir sıra ölkələr normal həyat şəraitinə qayıtmağa çalışsa da, dünya karantin qaydaları tətbiq edir. Sizcə karantin virusun yayılma sürətinə kifayət qədər təsir edə bildimi? Ümumiyyətlə hansı tədbirlər kütləvi yoluxmanın qarşısını ala bilər?

– Mən hesab edirəm ki, karantin xəstəliyin yayılma sürətini kifayət qədər aşağı salır və çox effektivdir. Bunu özəlliklə qeyd etmək istəyirəm ki, Azərbaycan kimi ölkələrdə, limitli tibbi personal və resursların olduğunu nəzərə alaraq, karantin çox effektlidir. Başqa sözlə, Azərbaycanda xəstə olub sağalacağımıza ümid etməkdənsə, karantində qalıb xəstələnməməyi tövsiyyə edirəm. Hətta karantin bitdikdən sonra belə, insanların çox olduğu yerlərdən uzaq durmağı, məcbur olmadıqca kənar insanlarla ünsiyyəti minimuma endirməyi tövsiyyə edirəm, bunu təkcə mən yox, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və ABŞ Xəstəliklərin İdarəedilməsi Mərkəzi məsləhət görür.

Digər dərəfdən isə karantin, dolayısı ilə yavaşıdılmış xəstəlik sürəti, xəstəxanalarda “saturasiyanın” (durğunluğun) qarşısını alır, Bu isə öz növbəsində yeni xəstələnənlər - xəstəxana resursları - sağalan insanlar arasında bir tarazlıq yaradır.

– Ümumdünya Səhiyyət Təşkilatının sorğuları nəticəsində aydın olub ki, yoluxanların 80 faizində simptomlar yüngül, 14 faizində kəskin, 6 faizində isə kritik olub. Xəstəlikdən ölənlər 1-2 faiz təşkil edib. Sizcə bu sorğulara və məlumatlara inanmaq olarmı? Bəşəriyyəti hansı təhlükə gözləyir?

– Bu məlumatlara inanmaq olar (inanmamağa səbəb yoxdur), çünki bu rəqəmlər demək olar ki, bütün dünyada fərqli ölkələrin statistikalarında oxşar rəqəmlər görürük. Burda bir nüansı qeyd etmək istəyirəm ki, epidemioloji sorğular və hesabatlar adətən reallığın 10-15%-i təşkil edir. Məsələn, bu gün Azərbaycanda 143 xəstəlik halı qeydə alınıbsa, cəmiyyətdə real xəstələnənlərin sayının ~1430- 2000 olduğunu göstərir. Sadəcə xəstələnənlərin hamısı nə eyni vaxtda diaqnoz üçün müraciət etmir, çox hallarda isə buna ümumiyyətlə ehtiyac duymur.

Bu xəstəliyin ən çətin tərəflərindən biri insanların xəstə olduğu halda özünü yaxşı hiss etməsi ilə bağlıdır. Misal olaraq, insan qızılca xəstəliyinə tutulanda evdə qalır: işə, məktəbə, toylara gedə bilmir və xəstəliyi də yaymır, COVİD-19-da isə əksər insanların özünü yaxşı hiss etməsinə görə normal həyatlarına davam edir və dolayısı ilə xəstəliyi yaymış olurlar.

– Pandemiyanın bitməsi ilə bağlı müxtəlif versiyalar irəli sürülür. Sizcə koronavirus pandemiyasının bitməsi ilə bağlı, konkret vaxt söyləmək mümkündürmü?

– Bu mənə görə çox çətin sualdır, cavab verməyə çətinlik çəkirəm. Çünki bu bir faktordan daha çox, bəlkə də onlarla digər faktorlardan asılıdır. Amma karantin şərtlərinin yüngülləşdirilməsi, iş yerlərinin, məktəblərin mərhələli şəkildə açılması, payıza qədər mümkün olacağına inanıram. Xəstəliyin tamamilə yox olması isə müəyyən zaman tələb edəcək.

– Koronavirusa qarşı vaksinin hazırlanması ilə bağlı müxtəlif ölkələrdə işlər gedir. Proses insanlarda ümid yaratsa da, real nəticələrlə bağlı heç bir məlumat yoxdur. Ümumiyyətlə bu virusa qarşı vaksin hazırlamaq mümkündürmü? Əgər mümkündürsə, bu vaksinin hazırlanması niyə gecikir?

– Vaksin hazırlığı normalda uzun sürən bir prosesdir, hətta 10-12 il çəkə bilir. Çünki təhlükəsiz vaksin hazırlığı və istifadəsi, onun uzun müddətli qoruyucu təsiri və mümkün yarada biləcəyi yan təsirləri yoxlandıqdan sonra mümkün olur və buna görə də zaman tələb olunur. Bunu nəzərə alsaq, hal-hazırda aparılan işlərin kifayət qədər sürətli getdiyini demək olar. Ümumiyyətlə isə effektli bir vaksinin hazırlana biləcəyinə inanıram.

– COVİD-19-un bioloji silah olması ilə bağlı fikirlər səsləndirilir. Bu ehtimal doğru ola bilərmi?

– Doğru ola bilər, amma bunu demək üçün əsaslı dəlil-sübut yoxdur.

– Pandemiyanın qarşısı alınarsa, insanlar normal həyatlarına nə zaman qayıda biləcək?

– İnsanlar normal həyatlarına nə zaman qayıda biləcək?:Bu da çətin suallardandır: bu il(lər) çəkə bilər, və ya yeni “normal” yarana bilər (ya da yaranır artıq, məsələn, sosial məsafəni həmişə qorumaq kimi).

570

Simptomsuz koronavirusu necə təyin etmək olar?

29
Mayın 25-də “Rospotrebnadzor”un rəhbəri Anna Popova qeyd etmişdi ki, indi insanlar koronavirus səbəbindən “yeni normal şərtlərə” uyğun yaşamağa alışmalıdırlar

BAKI, 25 may - Sputnik. Koronavirusu heç bir əlamət olmadan keçirən xəstələrdə onu yalnız və yalnız analizlər vasitəsilə təyin etmək mümkündür.

Sputnik Azərbaycan bildirir ki, bunu tibb elmləri doktoru, pulmonoloq Aleksandr Karabinenko “Zvezda” telekanalına müsahibəsində deyib.

O izah edib ki, insanın koronavirus infeksiyasına yoluxmasını onun orqanizmindəki müvafiq anticisimlərlə təyin etmək mümkündür. Yəni xəstəliyi simptomsuz keçirənlərə xarici görünüşünə baxıb diaqnoz qoymaq heç cür mümkün deyil, həkim deyib.

Mayın 25-də “Rospotrebnadzor”un rəhbəri Anna Popova qeyd etmişdi ki, indi insanlar koronavirus səbəbindən “yeni normal şərtlərə” uyğun yaşamağa alışmalıdırlar: “Tamamilə aydındır ki, virus getməyə hazırlaşmır. Ancaq biz artıq çox şey bacarırıq, çox şeyi öyrəndik, yəni bu müddət ərzində bu virusla yaşamağı da öyrəndik”.

29
Mövzu:
Dünyanı cənginə almış bəla
Əlaqədar
İkinci mərhələ başlayır: Koronavirus əleyhinə peyvəndin bir addımlığında
Azərbaycanın dostu olduğu ölkə koronavirusa qalib gəldiyini elan etdi
Koronavirusun fəsadlarının dərmanı dənizdən “çıxdı”
Lavrov: "Koronavirus beynəlxalq münasibətlərin yaxşılaşmasına kömək edə bilər"
Biz indi koronavirus dalğasının harasındayıq?
İranda COVİD-19-da ölən şəxs, arxiv şəkli

Biz indi koronavirus dalğasının harasındayıq?

30
(Yenilənib 08:34 26.05.2020)
Bəzi ölkələrin koronavirusa qalib gəldiyini elan etməsi fonunda ÜST rəsmisinin açıqlaması pandemiyanın səngidiyinə ümid edən optimistlərin üzərinə qaynar su kimi çilənib

BAKI, 25 may - Sputnik. Bəşəriyyət hələ yalnız COVID-19 xəstəliyinin birinci dalğasının ortasına çatıb. Pandemiyanın növbəti piki tamamilə gözləniləndir.

Sputnik Azərbaycan-ın məlumatına görə, bunu Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının fövqəladə hallar üzrə proqramının rəhbəri Mayk Rayan deyib.

“Hal-hazırda biz ikinci dalğanı yaşamırıq, biz hələ birinci dalğanın tam ortasındayıq. <...> Biz bu dalğanın ikinci pik nöqtəsini də görə bilərik: qabaqlar da pandemiyalar zamanı belə hallar olub”, - Rayan deyib.

O izah edib ki, pandemiyanın yeni pik həddi virusun Mərkəzi və Cənubi Amerikada, Cənubi Asiyada və Afrikada yayılması ilə gələ bilər.

Rayanın sözlərinə görə, xəstəliyin artımının müvəqqəti yavaşıması o demək deyil ki, bu meyl gələcəkdə də davam edəcək.

O, həmçinin qeyd edib ki, dünya bundan sonra infeksiyanın ikinci dalğasını da qarşılamağa hazır olmalıdır: o, mövsümi qriplə üst-üstə düşə bilər.

Qeyd edək ki, COVID-19 xəstəliyinə səbəb olan SARS-CoV-2 yeni tip koronavirusu 2019-cu ilin dekabrında Çinin Uhan şəhərindən yayılmağa başlayıb. 2020-ci il martın 11-də ÜST yeni koronavirus epidemiyasını pandemiya adlandırıb.

30
Mövzu:
Dünyanı cənginə almış bəla
Əlaqədar
İkinci mərhələ başlayır: Koronavirus əleyhinə peyvəndin bir addımlığında
Qonşularımız arasında nə baş verir? Koronavirus iki ölkəni düşmən edir
Koronavirusdan ən çox belə xəstələr ölür
Koronavirusa yoluxanların sayı yenə sağalanları üstələdi: ölənlər var
Koronaviruslu xəstələrə qulluq etdiklərinə görə qadınları morqa saldılar
Yorğun qadın, arxiv şəkli

Bu təşəbbüsün heç adını da tutmayın - uşağınızın tərbiyəsi olacaq, sağlamlığı

1
(Yenilənib 02:41 26.05.2020)
"Azyaşlıların bütün günü kompüterin, planşetin qarşısında oturması arzuolunan deyil. Bu, vərdiş halını ala və gələcəkdə belə zərərli alışqanlıq uşaq üçün adiləşə bilər" - Kamran Əsədov

İradə Cəlilova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 26 may — Sputnik. Paytaxtda olan uşaq bağçalarının açılması hələ gözlənilmir. Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bu barədə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizov Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahın brifinqində çıxışı zamanı deyib.

Onun sözlərinə görə, mütəxəssislər nə qərar qəbul etsələr, həmin qərar ictimaiyyətə açıqlanacaq. E.Əzizov bildirib ki, yaxın gələcək üçün uşaq bağçalarının açılması gözlənilmir.

Mütəxəssislərin fikrincə, uşaq bağçalarının açılmaması valideynlərin işini çətinləşdirməklə yanaşı, qavrama qabiliyyətinin inkişaf dövründə olan uşaqlara pis təsir edəcək. Uşaqların bağça təhsilindən uzaq düşməsi onların məktəbə gedərkən çətinliklərlə qarşılaşmasına səbəb olacaq. Belə bir dövrdə virtual bağça anlayışı gündəmə gəlib. Virtual bağça yaradıla bilərmi? Yaradılarsa, nə dərəcə effektli ola bilər?

Psixoloq Zeynəb Eyyubova hesab edir ki, karantin dönəmi daha çox bağçaya gedən, günlərinin çox hissəsi bağçada keçən 1-6 yaşlı uşaqlara təsir edir. Çünki bu uşaqların artıq bağça həyatında qurulmuş bir nizamı vardı: "Uşaq hər gün bağçaya gedirdi, yemək vaxtı, oyun vaxtı - hər bir prosesin vaxtı vardı. Bağçalarda uşaqlar üçün hər bir sahədə şərait yaradılırdı. Valideyn istəsə belə, uşaq üçün bağçadakı şəraiti yarada bilməz. Bu səbəbdən də ən çox təsir elə bu uşaqlara oldu".

Psixoloq bildirib ki, 1-6 yaşlı uşaqlarla onlayn sistemlə işləmək alınmır.

Bu zaman uşaqla işləmək üçün valideyn vasitəsilə, valideynlə işləmək lazım gəlir. Valideynin isə buna vaxtı olmur. 

"Əgər virtual sistem yaradılsa, müəllimlər valideynlə danışmalıdırlar. Çünki 3-5 yaşlı uşağı kompüter qarşısına gətirib, onun diqqətini bir yerə cəmləmək mümkün deyil. Sadəcə, bağçanın sosial hesabında valideynlər üçün gündəlik məşğələlər qoymaq olar. Bunu da hər bir valideyn edə bilmir. Elə valideyn var ki, gündə uşağına heç yarım saat vaxt ayıra bilmir", - deyən psixoloq vurğulayıb ki, bağça sistemində virtuallıq işə yaramayacaq.

Təhsil eksperti Kamran Əsədov Sputnik Azərbaycan-a bildirib ki, hal-hazırda ölkəmizdə 1656 dövlət (717 kənd, 939 şəhər), 96 qeyri-dövlət (95 şəhər, 1 kənd) məktəbəqədər təhsil müəssisəsi var. 

Uşaq bağçası, arxiv şəkli
© Official website of President of Azerbaijan Republic
Danılmaz faktdır ki, bağçalar körpələrin təlim-tərbiyəsində mühüm rol oynayır: "Hər yaş dönəminin özünün xüsusiyyətləri, psixoloji, sosial, emosional standartları var. Uşaqlar o xüsusiyyətlərə, standartlara cavab verə-verə böyüyürlər. Beləcə, dünya praktikasında uşaq inkişafının standartları meydana çıxır. İndi həmin o standartların tətbiqi üçün bir müəssisə lazımdır. Lakin kiçik yaşlıların bağçalara cəlb olunması baxımından Azərbaycandakı göstəricilər dünyanın aparıcı dövlətlərilə müqayisədə çox aşağıdır. Hələ bağçaların sayının çox olduğu Bakı şəhərində məktəbəqədər yaş qrupunda olan uşaqların 25 faizi məktəbə bağçalardan gəlir. Təəssüf ki, maddi-texniki baza, binalar da bəs eləmir ki, digər 75% də bağçalara cəlb olunsun".

Ekspert vurğulayıb ki, dünya təcrübəsindən Amerikada bağçaların 80%-i özəldir. Həmin bağçalarda olan şərait dövlət hesabında olan məktəbəqədər müəssisələrdən daha yaxşı qurulub. Dövlətin üzərinə az yük düşür.

"Martın 3-dən etibarən isə ümumiyyətlə uşaq bağçaları fəaliyyətini dayandırdı və bu, azyaşlılara mənfi təsir göstərməyə başladı. Orta və ali təhsildən fərqli olaraq uşaq bağçalarının onlayn fəaliyyət göstərməsi arzuolunan deyil. Çünki bu pillədə təhsil o qədər də önəmli deyil. Və bağçanın onlayn fəaliyyət göstərməsi azyaşlılarda fiziki problemlər ortaya çıxara bilər. Belə ki, kompüter, planşet arxasında oturma onlarda onurğa əyriliyinə, skolioz xəstəliyinə, görmə qabiliyyətinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər", - deyə ekspert vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, digər tərəfdən isə internet imkanları olmayan uşaqlar bu prosesdən kənarda qalacaqlar.

K.Əsədov hesab edir ki, bağçalar onlayn fəaliyyəti fərqli istiqamətdə göstərməlidir. Belə ki, onlar hər bir uşaq üçün fərdi gündəlik fəaliyyət planı hazırlamalı, tapşırıqlar verməli və bunun valideyn tərəfindən həyata keçirilməsini təmin etməlidirlər.

"Gündəlik tapşırıqlar yerinə yetirilən zaman isə valideyn bunu videoya çəkib müəlimə göndərə bilər. Azyaşlıların bütün günü kompüterin, planşetin qarşısında oturması arzuolunan deyil. Bu, vərdiş halını ala bilər və gələcəkdə belə zərərli alışqanlıq uşaq üçün adiləşə bilər. Bəzi hallarda onlayn dərslər zamanı bir çox uşaq eyni anda platformaya qoşulduğu üçün səs yüksəlir və effektivlik aşağı düşür", - deyə ekspert bildirib.

1
Əlaqədar
Məktəb, koronavirus və D vitamini - "Təhlükə qala-qala tədris bərpa olunmayacaq"
Tədrisdə ciddi problem yaranıb: Belə getsə, nə müəllim qazanacaq, nə nəticə olacaq
Real olmasa da, məktəb: Şagirdlər hər gün dərsə necə "gedirlər"
Hamı öz dərdinin hayındadır, onlar yaddan çıxıb – Uşaq evləri, sığınacaqlar necə qorunur
Uşaq bağçalarının açılmasına aydınlıq gətirildi