Ofis, arxiv şəkli

KİV-lər QHT-lər xidməti müqavilə ilə işçi çalışdıra bilməyəcəklər

1855
(Yenilənib 00:36 12.03.2021)
Bu qanunvericilik təşəbbüsü işçilərin əmək hüquqlarının möhkəmləndirilməsinə, onların istirahət, məzuniyyət, sosial təminat, habelə gələcəkdə pensiya təminati məsələlərinin müsbət həll edilməsinə yönəlib.

Xalid Məmmədov, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 12 mart — Sputnik. Əmək Məcəlləsinə dəyişikliklər parlamentdə ikinci oxunuşda qəbul edilib. Qanun layihəsində Azərbaycanda qeyri-rəsmi məşğulluğun rəsmiləşdirilməsi məsələləri, əmək münasibətləri prosesində mülki-hüquqi müqavilələrin hansı hallarda rəsmiləşdirilməsinin yolverilməz olduğu, həmçinin əmək müqaviləsi ilə bağlı meyarlar müəyyənləşdirilir. Dəyişikliklər əmək münasibətlərində mülki-hüquqi münasibətlər formasından sui-istifadə hallarının qarşısının alınması məqsədi daşıyır. "Azərbaycanda qeyri-formal məşğulluğun qarşısının alınmasına dair Tədbirlər Planı"na uyğun olaraq həyata keçirilən bu qanunvericilik təşəbbüsü işçilərin əmək hüquqlarının möhkəmləndirilməsinə, onların istirahət, məzuniyyət, sosial təminat, habelə gələcəkdə pensiya təminati məsələlərinin müsbət həll edilməsinə yönəlib.

İqtisadçı Qalib Toğrul bu dəyişiklikləri Sputnik Azərbaycan üçün şərh edib.

Onun sözlərinə görə, layihədə əmək münasibətlərini xarakterizə edən (mülki-hüquqi münasibətlərdən fərqləndirən) 8 meyar müəyyənləşdirilib:

1. Əgər işəgötürənlə işçi arasındakı münasibətlər Əmək Məcəlləsində təsbit olunmuş əmək müqaviləsinin şərtlərinə və məcəllənin əlavəsindəki nümunəvi formaya uyğundursa, o zaman tərəflər arasında əmək münasibətləri yaranır.

2. Tərəflər arasında münasibətlərin rəsmiləşdirilməsi və müvafiq qeydlərin aparılması üçün əmək kitabçası təqdim edilirsə, əmək münasibətləri yaranır.

3. Tərəflər arasında münasibətlər müvafiq peşə və ya vəzifəyə qəbul (təyin) edilmə, o cümlədən ödənişli seçkili və ya təyinatlı, habelə müsabiqə əsasında vəzifəni tutma, kvota üzrə işə düzəlmə, məhkəmənin qərarı ilə işə bərpa olunma ilə bağlı yaranırsa, demək, əmək münasibətləridir. Məsələn, ştat cədvəlində olan elektrik vəzifəsinin funksiyalarını həyata keçirmək üçün qarşı tərəflə mülki-hüquqi müqavilə bağlamaq olmaz. Bu meyara digər misal olaraq təşkilat müsabiqə yolu ilə hər hansı vəzifəyə işçi seçirsə, onunla əmək müqaviləsi bağlamalıdır. Məşğulluq orqanı tərəfindən sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən şəxslərin işlə təmin edilməsi məqsədilə (kvota çərçivəsində) təşkilata göndərilmiş işçi ilə münasibətlər əmək müqaviləsi ilə tənzimlənməlidir.

4. Əgər müqavilənin predmeti sifariş verənin (işəgötürənin) əsas fəaliyyət sahəsinə aid işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsidirsə, mülki-hüquqi müqavilənin bağlanılmasına yol verilmir. Məsələn, saytın (qəzetin) rəhbəri saytda (qəzetdə) işləyən jurnalistlə (davamlı yazılar yazan, saytın rəhbərinin tapşırıqlarını həyata keçirən) mülki-hüquqi müqavilə bağlaya bilməz, çünki məqalə hazırlamaq saytın əsas fəaliyyətidir. Bu, tələb təkcə sayta yox, bütün Kütləvi İnformasiya Vasitələrinə aiddir.

5. Əvəzçiliklə və ya müvəqqəti əvəzetmə qaydasında işləri (xidmətləri) yerinə yetirənlərlə əmək müqaviləsi bağlanılmalıdır. Məsələn, təcrübədə çox rast gəlinən hallardan biri işçinin əsas iş yeri ilə yanaşı, digər iş yerində və ya yerlərində işləməsi halıdır. Qanunvericilk buna qadağa qoymur. Adətən, mühasiblər bir neçə yerdə işləyirlər. Yeni dəyişiklik qüvvəyə minəndən sonra mühasib əsas iş yerində əmək müqaviləsi ilə, əvəzçilik üzrə isə mülki-hüquqi müqavilə ilə işləyə bilməz. Bu meyara digər misal olaraq bəzən olur ki, məzuniyyətə çıxan və ya əmək qabiliyyətini müvəqqəti, ancaq uzun müddətə (6 ayadək) itirən, uşağa qulluqla bağlı qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə olan işçilərin yerinə müvəqqəti işçi götürülür. Bu hallarda yaranan münasibətlər əmək münasibətləridir.

6. Yerinə yetirilməsi şərtlərinə görə iş (xidmət) müvəqqəti xarakterə malik olduğu halda müqavilənin müddətinin uzadılması Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsinə uyğun tənzimlənəndə yaranan münasibətlər əmək müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilməlidir. Məsələn, təcrübədə olur ki, işəgötürən müvəqqəti bir işin görülməsi üçün işçi ilə müddətli əmək müqaviləsi bağlayır, sonradan ona xitam verərərək eyni predmet əsasında mülki-hüquqi müqavilə bağlayır. Dəyişikliklərin təsdiqindən sonra bu da mümkün olmayacaq. Digər tərəfdən, bu müddəanın qüvvəyə minməsi hazırda çox geniş yayılmış bir halın da qarşısını alacaq. Belə ki, hazırda mülki-hüquqi müqavilələr qısa müddətə (bir neçə aylıq) bağlanır, daha sonra eyni predmetlə (eyni işin (xidmətin) yerinə yetirilməsi şərti ilə) növbəti müddətə yeni müqavilə bağlanır. Əslində mülki-hüquqi müqavilənin müddəti uzadılır. Bu halın da aradan qalxacağı gözlənilir.

7. Yerinə yetirilən işə (xidmətə) görə ödənilən haqqın tərkibi Əmək Məcəlləsinin 157-ci maddəsinin 3-cü hissəsində göstərilən aylıq tarif (vəzifə) maaşından, əlavədən və mükafatdan ibarət olduqda əmək müqaviləsi bağlanılmalıdır. Məsələn, əgər tərəflər müqavilədə nəzərdə tuturlarsa ki, gördüyü işin (xidmətin) müqabilində qarşı tərəfə ödənilən haqqın tərkibinə mükafat və ya hər hansı bonus və əlavə veriləcək, demək, bu, əmək müqaviləsidir.

8. Müqavilədə Əmək Məcəllənin 10-cu (Əmək müqaviləsi üzrə işçinin əsas vəzifələri), 77-ci (Əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçilərin təminatları), 112-ci (Məzuniyyətin növləri), 179-cu (İşçilərin iş yerinin və orta əmək haqqının saxlandığı hallar) və 186-cı (Əmək və icra intizamının pozulmasına görə intizam məsuliyyəti və onun növləri) maddələrində nəzərdə tutulmuş məsələlərin tənzimlənməsi nəzərdə tutularsa, bu, əmək münasibətləridir. Əgər müqavilənin bir tərəfi qarşı tərəf qarşısında Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş təminatları ödəmək öhdəliyi (məsələn, əmək məzuniyyəti, təhsil məzuniyyəti, işdənçıxma müavinəti, istifadə olunmamış əmək məzuniyyətinə görə kompensasiya və sair) götürürsə, bu, əmək münasibətləridir.

Yeni dəyişiklikdə mütərəqqi bir yanaşma nəzərdə tutulub. Məsələn, əmək müqaviləsi bağlanılmalı halda qanunvericiliyə zidd olaraq mülki-hüquqi müqavilə imzalanıb və bu, 1 il davam edib. 1 ildən sonra Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti bunu aşkara çıxarıb. Bu halda əmək müqaviləsi bağlanılması təmin ediləcək və mülki-hüquqi müqavilə bağlanılan əvvəlki 1 il üçün hər hansı cərimə tətbiq olunmayacaq.

Bu dəyişikliklər qüvvəyə mindikdən sonra KİV-lərdə və QHT-lərdə (vətəndaş cəmiyyəti sektorunda) işçini mülki-hüquqi müqavilə ilə çalışdırmaq praktikasına son qoyulacaq. Yeni dəyişikliklərdə nəzərdə tutulur ki, tərəflər arasında münasibətlər işəgötürənin əsas fəaliyyət sahəsinə aid işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsi ilə bağlı yarandıqda əmək münasibətləri hesab edilir və bu münasibətlərin mülki-hüquqi müqavilələrlə rəsmiləşdirilməsinə yol verilmir.

Mülki-hüquqi müqavilə hamımızın xidmət müqaviləsi kimi tanıdığımız razılaşma formasıdır. İndiyədək demək olar ki, bütün qəzet və saytlarda, eyni zamanda QHT-lərdə (Şuranın layihələri xaric) çox az işçinin rəsmiləşdirilməsi əmək müqaviləsi vasitəsilə reallaşdırılırdı. Belə qurumlarda çalışan işçilər rəhbərliyin tövsiyəsi ilə özlərinə VÖEN açaraq əmək haqqı deyil, xidmət haqqı alırlar.

Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq onlar əhaliyə yox, vergi ödəyicisinə (qəzetə, sayta, TV-yə, QHT-yə) xidmət göstərdikləri üçün sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilmir, gəlir vergisi ödəyicisinə çevrilirlər. Və aldıqları xidmət haqqı məbləğindən büdcəyə 5 faiz, məbləğdən asılı olmayaraq DSMF-yə aylıq 62,50 manat (1 yanvar 2021-ci ildən etibarən güzəşt ləğv olunduğuna görə) və icbari tibbi sığorta haqqı kimi 10 manat (1 yanvar 2021-ci ildən qüvvəyə minib) ödəyirlər.

Yeni dəyişikliklərdən sonra sadaladığım sektorlarda işəgötürən bütün işçilərlə əmək müqaviləsi bağlamalı və iş vaxtının rejiminə uyğun olaraq onlara sabit məbləğdə əmək haqqı ödəməlidir. QHT sektorundakı işəgötürənlər xidmət müqaviləsi bağlamasını layihə müddətinin qısa olması, ekspertin kənardan cəlb olunması ilə əsaslandırırlar. Dəyişikliklər təsdiqləndikdən sonra qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq belə şəxslərlə müddətli əmək müqaviləsi bağlanılmalıdır.

Onu da qeyd edim ki, Əmək Məcəlləsində müddətli əmək müqaviləsinin müddəti ilə bağlı minimum müddət müəyyənləşdirilməyib. İşəgötürən işçi ilə razılaşdırmaqla, hətta 10 günlük əmək müqaviləsi də bağlaya bilər. Çünki qanunvericilik buna məhdudiyyət qoymur.

1855
Teqlər:
QHT-lər, QHT, KİV, pensiya təminatı, pensiya, Əmək Məcəlləsi
Rusiya dəniz donanması, arxiv şəkli

Rusiyanın Xəzər, Baltik Şimal donanmalarının gəmiləri Qara dənizə üçün göndərilib

6
(Yenilənib 11:59 20.04.2021)
Donbasda vəziyyətin kəskinləşməsi fonunda Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Nikolay Patruşev bir müddət əvvəl bildirib ki, ABŞ və müttəfiqləri Ukraynanı Krıma münasibətdə də təxribatlara təhrik edirlər.

BAKI, 20 aprel — Sputnik. Aleksandr Xrolenko, hərbi şərhçi. Rusiyanın Xəzər, Baltik və Şimal donanmalarına aid olan raketdaşıyan, artilleriya və desant gəmilərinin Qara dənizə aparılması – Cənubi-Qərb strateji istiqamətində istənilən təhlükənin qarşısını almağa hazırlıq deməkdir. Əgər Qara dənizi şahmat lövhəsi ilə müqayisə etsək, görərik ki, hazırda orada Rusiyanın "fiqurları"nın sayı daha çoxdur və onlar Qərbin təklif etdiyi bu hərbi-strateji oyunda daha effektiv mövqe tutur.

Xəzər donanmasının 15 gəmidən ibarət qrupu aprelin 17-də səhər Kerç boğazı ilə Krım körpüsü altından keçərək Qara dənizdəki təyinat yerinə üz tutub. Donanmalararası keçid edən gəmi dəstəsi Volqa-Don kanalında 13 darvazasını arxada qoyaraq Qara dəniz donanmasının operativ tabeliyinə keçib.

Elə həmin gün Bosfor boğazı vasitəsilə Şimal donanmasının "Aleksandr Otrakovski" və "Kondopoqa" böyük desant gəmiləri, bir qədər sonra isə Baltik donanmasının də analoji "Kalininqrad" və "Korolyov" gəmiləri də Qara dənizin sularına daxil olub. Beləliklə, ümumilikdə Qara dənizdə Rusiyanın böyük desant gəmilərinin sayı 11-ə çatlb ki, onlar da göyərtəsinə silah və zirehli texnikası ilə birlikdə (100-dən çox tank) üç min nəfərə qədər dəniz piyadası götürə bilər. Lakin desant katerlərini də nəzərə almamaq olmaz.

Xəzər, Baltik və Şimal donanmalarının qüvvələri Qara dəniz donanması ilə birlikdə ərazidə yaranmış ciddi vəziyyəti nəzərə alınaraq təşkil olunmuş iri miqyaslı manevrlərdə iştirak edirlər. Həmin gəmilər "Kalibr" qanadlı raketləri ilə 2000 km radiusda "Liviya ssenarisini" və ya "səhrada tufanı" həyata keçirməyə, yəni istənilən Avropa ölkəsinin ərazisində işğalçını məhv etməyə qadirdir.

Bu təlimlərə həmçinin Qara dəniz və Xəzər donanmalarının dəniz piyadaları və sahil mühafizə qoşunlarının da bölmələri cəlb olunub. Rusiyanın Cənubi-Qərb sərhədlərinə həmçinin iki ümumqoşun ordusu, üç hava-desant diviziyası, habelə Cənub hərbi dairəsinin zərbə aviasiyası da cəmləşdirilib. Krımda yerləşən qruplaşma isə quruda, suda və havada ehtimal olunan düşmənin dəniz və hava desantını "isti-isti" qarşılanmasını məşq edir.

Qərbin təqyiqlərinə cavab

Şərqi Avropada NATO-nun 26 ölkədən 30 minə qədər hərbçisinin iştirakı ilə "Defender Europe 21" təlimləri keçirilir. Həmin təlimlərin Qara dənizdəki aktiv fazası cari ilin may ayına planlaşdırılıb. Həmin vaxta qədər əraziyə Böyük Britaniyanın döyüş gəmiləri – minadaşıyan və sualtı qayıq vuran freqatı gələcəklər. Onlar isə ABŞ-ın "Qarpun" tipli gəmi əleyhinə raketləri və 80 km məsafədə aerodinamik hədəfləri vurmağa qadir olan "Sea Wolf" zenit-raket kompleksləri ilə silahlanıb.

O da məlumdur ki, İngiltərənin Qara dənizdə üzən hərbi gəmilərini Aralıq dənizindəki "Kraliça Yelizoveta" təyyarədaşıyan gəmisinin göyərtəsindəki F-35 çoxtəyinatlı qırıcı-bombardmançıları da dəstəkləməyə hazırdır.

Donbasda vəziyyətin kəskinləşməsi fonunda Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Nikolay Patruşev bir müddət əvvəl bildirib ki, ABŞ və müttəfiqləri Ukraynanı Krıma münasibətdə də təxribatlara təhrik edirlər.

Rusiya silahlı qüvvələri ehtimal olunan "Avropa müdafiəçilərinin" Krım sahillərinə və Kerç boğazına yollarını kəsir. Planlaşdrılmış hərbi manevrlərlə əlaqədar olaraq aprelin 21-dən oktyabrın 31-dək Rusiya Qara dənizin bir neçə rayonunu xarici hərbi gəmilər üçün bağlayacaq. Söhbət üç gəmi yolundan gedir: Krımın cənub sahili boyunca (Sevastopoldan Qurzufa qədər), Kerç yarımadası sahillərində və Krımın Qərb sahillərində dənizin kiçik bir hissəsi. Qeyd edək ki, bütün bu məhdudiyyətlər Rusiyanın ərazi suları daxilində, beynəlxalq qaydalara uyğun tətbiq olunur və Kerç boğazı vasitəsilə mülki gəmilərin keçməsinə mane olmur.

Ukrayna və NATO silahlı qüvvələrinin "böhran regionunda" desant çıxarılmasının məşq edildiyi standart təlimlərinə Rusiya Krım sahilləri yaxınlığında yüksək dəqiqliyə malik qanadlı raketlərlə silahlanmış gəmi-zərbə qruplaşmasını, Qara dəniz və Cənub hərbi dairələrinin "hava armadasını" formalaşdırmaqla cavab verir və bununla da təchiz olunmamış sahillərə çıxma imkanlarını nümayiş etdirir.

Bir qədər əvvəl Qara dəniz üzərində Cənub hərbi dairəsi və Qara dəniz donanmasının dəniz aviasiyasının birgə iri miqyaslı təlimləri keçirilib. Həmin təlimlərdə Su-24M və Su-34 bombardmançıları, habelə Su-27SM və Su-30SM çoxtəyinatlı qırıcıları aşağı hündürlüklərdə dəniz hədəflərinə raket və bomba zərbələrini məşq edir, habelə Qara dəniz donanması gəmilərinin havadan qorunması tapşırıqlarını yerinə yetiriblər.

Rusiya silahlı qüvvələrinin dominantlığı şəraitində "Avropanın müdafiəçiləri"nin Qara dənizdə manevr etmək üçün güc və vasitələri məhduddur. Yəqin ki, "Defender Europe 21" planlarına bir qədər düzəliş etmək lazım olacaq. Həm də bu zaman NATO-nun "böyük tərəfdaşları"nın nüfuzuna da xələl gələcək. Pentaqonun "gəmilərin hərəkət azadlığı"nın pozulması barədə səksəkəli bəyanatları da elə bununla bağlıdır. Regiondakı vəziyyət isə, yəqin ki, oktyabr ayında normallaşacaq.

6
Amerikalı əsgərlər Əfqanıstandan evə dönürlər

Amerikalıların Əfqanıstandan çıxarılmasına taliblər rəhbərlik edir

29
(Yenilənib 22:52 17.04.2021)
Pentaqon rəhbəri Lloyd Ostin hesab edir ki, bir neçə min ABŞ hərbçisinin Əfqanıstandan çıxarılması "səyləri başqa istiqamətə yönəltməyə", "gələcək düşmənlər" olan Çin və Rusiyanın qarşısını almağa və ya onlara qalib gəlməyə imkan verəcək.

BAKI, 17 aprel — Sputnik. Aleksandr Xrolenko, hərbi şərhçi. "Taliban"* terrorçu təşkilatı Əfqanıstandan qoşunların çıxarılması ilə bağlı Birləşmiş Ştatlara sərt şərtlər irəli sürərək Vaşinqtonu çoxqütblü dünya reallığına qaytarır.

Aprelin 13-də Ağ Ev ABŞ qoşunlarının sentyabrın 11-də Əfqanıstandan çıxarılacağı barədə xəbər yayıb. Taliblər isə mayn 1-nə qədər ABŞ qoşunlarının çıxarılmasını ultimatum şəklində tələb ediblər (Doxada 2020-ci il fevralın 29-da imzalanmış razılaşmaya əsasən). "Taliban"* təkidlə "Amerika və bütün işğalçı ölkələri müharibənin uzadılmasına haq qazandırmamağa və dərhal bütün qüvvələrini Əfqanıstandan çıxarmağa" çağırıb.

Daha sonra müraciətin mətnində "İslam Əmirliyi mücahidlərinin" açıq-aşkar hədələri gəlir.

ABŞ administrasiyası buna operativ reaksiya verib və qoşunların çıxarılmasının mayın 1-də başlanacağını elan edib. NATO üzrə müttəfiqlər də elə həmin gün "Qətiyyətli dəstək" qüvvələrinin çıxarılması barədə analoji qərar qəbul ediblər. Lakin bu maraqlar münaqişəsində onlardan hər biri öz "simasını qorumağa" çalışıb.

ABŞ prezidenti Co Bayden çərşənbə günü bildirib ki, Amerika hərbi qulluqçilarının Əfqanıstanda olmasının orada dayanıqlı hökumətin qurulmasına köməyi olmayacaq. ABŞ müdafiə naziri Lloyd Ostin isə qeyd edib ki, qoşunlar Əfqanıstanda qarşılarında duran vəzifəni artıq yerinə yetirib, habelə "iqtisadiyyat, vətəndaş cəmiyyəti və siyasətdə inkişaf üçün şərait yaradıblar".

Bəs Pentaqon və müttəfiqlərinin İslam respublikasında əməliyyatlara yüz milyardlarla vəsait xərcləyərək, minlərlə əsgəri qurban verməyə və sonr da döyüş meydanını bu cür şərəfsizcəsinə tərk edərək bütün bədbəxt ölkəni dünənki düşmənə - taliblərə qoyub getməyə dəyərdimi? Ritorik sualdır.

1 mayda güc nümayişi

Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Uilyam Berns aprelin 14-də qoşunların çıxarılmasının böyük risklər yaratdığını bildirərək ABŞ hərbi qüvvələrinin ölkəni tərk etdikdən sonra Əfqanıstanda İŞİD və "Əl Qaidə"nin nüfuzunun bərpa olunacağı ehtimalını proqnozlaşdırıb.

ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə keçmiş müşaviri Con Bolton isə əmindir ki, qoşunların indiki vaxtda çıxarılması elə hakimiyyəti "Talibana" verməyə bərabərdir. Taliblər isə öz növbəsində ABŞ və NATO çıxarılma prosesini əvvəlcədən danışıldığı kimi, mayın 1-nə qədər çatdırmasalar əcnəbi qoşunlara qarşı döyüş əməliyyatlarını bərpa etməyə, yəni "cihada" başlamaq niyyətindədirlər. Talibanın mövqeyini bir müddət əvvəl Zəbiullah Mücahid dilə gətirib: "Bayden bildirib ki, qoşunları maya qədər çıxarmaq çıtindir. Lakin bizim mövqeyimiz bundan ibarətdir ki, Doxada imzalanmış razılaşma yerinə yetirilməlidir. Çünki Əfqanıstanla Birləşmiş Ştatlar arasında mövcud problemin həllinin yeganə yolu bu razılaşmanın yerinə yetirilməsidir".

Logistika nöqteyi-nəzərindən 3-5 min nəfər hərbi qulluqçunun təyyyarələrlə başqa yerə köçürülməsi üçün 14 ay kifayət qədər vaxt deməkdir. Aydındır ki, ABŞ və NATO qoşunlarının çıxarılmasını ləngidən taliblərlə permanent şəkildə baş verən döyüş əməliyyatları və "şagirdlərin" Əfqanıstanın hazırkı (amerikapərəst) hökuməti ilə birlikdə gələcək dövlət aparatında hakimiyyət bölgüsü barədə qətiyyən razılığa gələ bilməməsi ilə bağlıdır.

Əfqanıstan İslam Respublikası ali milli barışıq şurası iyirmidən çox təklifi, o cümlədən prezident Əşrəf Qaninin sülh planını bir proqramda cəmləşdirməyə müvəffəq olub. Lakin aprelin 14-də "Taliban"* Əfqanıstanın gələcəyi ilə bağlı danışıqlarda (növbəti mərhələniin Türkiyədə keçirilməsi planlaşdırılırdı) iştirakdan imtina edib. Taliblərin cilahlı birləşmələri hökumət qüvvələri üzərində hərbi qələbə üçün ABŞ və NATO qoşunları və döyüş texnikasının tam çıxarılmasını gözləyirlər. Kabul hələ ki ABŞ hərbi hava qüvvələrinin terrorçulara vurduğu zərbələr sayəsində "mühasirədə" qalıb. Beləliklə, yaxın gələcəkdə Əfqanıstan "İslam Əmirliyi"nə çevrilə bilər.

Ərazicə Texas ştatından kiçik olan Əfqanıstanda iyirmi illik döyüş əməliyyatlarından və taliblərlə biabırçı sülh imzaladıqdan sonra amerikalılar "səsini" bir az alaraq beynəlxalq məsələlərdə özlərini bir qədər təvazökar aparmalı idilər. Lakin tarix onlara heç nəyi öyrətmir. Və yenə də günahkar Rusiyadır.

ABŞ kəşfiyyat ictimaiyyəti "aşağı və orta səviyyədə əminliklə" ehtimal edir ki, onların rusiyalı kəşfiyyatçı həmkarları "Taliban"ın Əfqanıstandakı ABŞ və koalisiya qüvvələrinə qarşı 2019-cu ildə və ondan əvvəlki hücumlarını maliyyə cəhətdən dəstəkləyiblər. Bu məlumatların mənbələri isə nə heç bir tənqidə dözmür, nə də onların yoxlanması mümkün deyil. Rusiya isə bu cür itihamları rədd edir.

Səylərin fokusunun dəyişdirilməsi

Pentaqon rəhbəri Lloyd Ostin hesab edir ki, bir neçə min ABŞ hərbçisinin Əfqanıstandan çıxarılması "səyləri başqa istiqamətə yönəltməyə", "gələcək düşmənlər" olan, "dünya düzənini dəyişməyə çalışan" Çin və Rusiyanın qarşısını almağa və ya onlara qalib gəlməyə imkan verəcək. Beləliklə, tiryək xaşxaşı üzərində bərqərar olan azsaylı terrorçu qruplarla bacara bilməyən Pentaqon indi də nüvə dövlətləri arasında özünə düşmən axtarır. Və bunu ancaq ona görə edir ki, həmin dövlətlərin hansısa hərəkətləri "ABŞ milli maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir".

ABŞ-ın bu "fokus dəyişməsi"ndən sonra Əfqanıstan və onunla həmsərhəd olan Mərkəzi Asiya ölkələri aqressiv hərbi-dini hərəkatla qonşuluqda yaşamaq məsələsini təkbaşına həll etməli olacaqlar. Talblərin hakimiyyəti altında ölkədə (2001-ci ilə qədər) qadınlar təhsilə yaxın buraxılmırdı, həyat yoldaşına xəyanətə görə insanları elə şəhər meydanlarında edam edirdilər, oğruların əlləri kəsilirdi, televiziya, teatr və musiqi isə qadağan edilmişdi.

Faktlar çox ciddi məsələdir. Əfqanıstan milli təhlükəsizlik idarəsi aprelin 12-də bəyan edib ki, ABŞ və Taliban arasında Doxada imzalanmış saziş sabitliyə gətirməyib və 2020-ci il fevralın 29-dan bəri taliblərin hücumlarının sayı 24% artıb. Və əgər "Taliban"ın Qətər ofisinin rəhbəri molla Əbdül Qəni Bəradər Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyevə Əfqanıstanda birgə iqtisadi layihələrin icrası təşəbbüsünə görə təşəkkür edibsə, bu hələ "həmin torpaqda" sülhün bərqərar olacağına zəmanət vermir. Çünki hərbi-dini hərəkat nə tərkibinə, nə təsəvvürlərinə, nə də məqsədlərinə görə qətiyyən yekcins deyil.

"Taliban" öz taktikasını dəyişmir, ölkədə zorakılıq səviyyəsini azaltmır, "Əl Qaidə" ilə müttəfiqlər və tərəfdaşlıq münasibətlərini pozmur.

29