F-35 qırıcısı, arxiv şəkli

F-35-in yeni problemləri: ABŞ təyyarəsinin dərdi nədir

32
Seriya istehsalı 2020-ci ilə nəzərdə tutulur, eyni zamanda amerikalılar B61-12 bombalarını özlərinin Avropadakı bazalarında yerləşdirmək niyyətindədirlər.

 

BAKI, 28 iyun — Sputnik, Aleksandr Xrolenko, hərbi icmalçı. Fizika qanunları amerikalı aviakonstruktorların səylərini gözardı edərək çox bahalı olan layihələrin üstündən xətt çəkirlər. F-35 Lightning II təyyarələri beşinci nəsil standartlarına cavab vermirlər, lakin ABŞ-da ətalət üzrə bu bir çox göstəricilər üzrə çiy olan aviatexnikanı qlobal hədəflər və silahlarla yükləməyə çalışırlar. Sanki F-35-in göyərtəsindəki B61-12 termonüvə bombaları səsəqədərki kreyser sürətini, radarlarda “stels” görünüşünü, yüksək qəzalılığı, və qeyri-müəyyənliiyi kompensasiya edə bilərlər.

The Aviationist nəşri bazar ertəsi məlumat yayıb ki, ABŞ-ın Edvards aviabazasının (Kaliforniya ştatı) yaxınlığında F-35A Lightning II qırıcısınının (Convetional Take Off and Landing modifikasiyasının, yəni, standart uçuş və enməyə malik) dəyişən gücün döyüş hissəsi ilə B61-12 termonüvə bombasının tətbiqini yoxlamaq üçün sınaqları keçirilib. Təyyarənin – ikiqat təyinatlı nüvə silahının daşıyıcısının sertifikasiyası 2023-cü ilin yanvarına planlaşdırılıb. Beləliklə, proqram təminatının yenilənməsi ilə birlikdə (hazırkı Block 3A versiyasından Block 4 versiyasınadək) F-35А qırıcıları termonüvə bombalarını daşımaq və tətbiq etmək imkanı qazanacaqlar. Bundan əlavə, B61-12-nin ABŞ HHQ silahlanması sisteminə inteqarasiyasından sonra əsas nüvə qırıcısı rolu F-15E və F-16-dan F-35A-ya keçəcək. Modernləşdirilmiş B61-12 aviabombasını yönəltmə sistemi və dəyişən gücün döyüş hissəsi (50 kilotonadək) fərqləndirir.

Çoxməqsədli F-35 Lightning II qırıcı-bombardmançısınının yaradılması proqramının dəyəri təxminən 1,3 trilyon dollardır. F-35-in müxtəlif modifikasiyaları seriya şəklində 2011-ci ildən buraxılır. ABŞ-da bu maşına əvvəldən böyük ümidlər bəsləyirdilər, lakin praktiki istismar mütəxəssislərin ümidlərini boşa çıxarır. Bir müddət əvvəl Pentaqona yaxın olan Defense News nəşri F-35 Lightning II haqqında tənqidi fikirlər dərc edib. Faktlar belədir: F-35 1 dəqiqədən çox olmayaraq forsajda sürətlənə bilən səsəqədərki qırıcıdır, 1 Maxdan yuxarı sürətlərdə isə bir dəqiqədən sonra korpusun istilənmədən məhv olma təhlükəsi yaranır. 1,6 Maxdan sonra təyyarənin quyruğu qopub düşə bilər. 5-ci nəsil qırıcısınının daimi (kreyser) sürəti 1,4 Maxdan aşağı ola bilməz, deməli, texnoloji irəliləyiş alınmayıb. Faktiki olaraq F-35 4-cü nəsil təyyarəsi olaraq qalıb və termonüvə bombaları onun üçün daşınmaz yük ola bilərlər.

Kompensasiya tədbirləri

5-ci nəsil qırıcısı olan F-35-in əsas nöqsanlarının sayını ötən il ərzində 5-dək endirmək mümkün olub, lakin bu dənəsi 100 milyon dollar olan maşın üçün yenə də çoxdur. Pentaqon operativ şəkildə istismar xarakteristikalarını korrektə edib və indi F-35 qısa sürətlənmələri bacaran səsəqədərki qırıcı sayılır. Yüksək sürət F-35-in bir çox hissələrinin məhvi ilə nəticələnə biləcəyindən təyyarənin HDD və dəniz piyadalrı üçün modifikasiyaları olan F-35B və F-35C-in 1,2 Max sürəti ilə uça bilərlər. Qırıcının ənənəvi qalxma və enməli variantı olan F-35A eyni nöqsanlara malikdir.

Əslində maşının reputasiyası birdəfəlik korlanıb, lakin istismar prosesində yeni gözlənilməz xüsusiyyətlər üzə çıxır. Air Force Magazine jurnalı iyunun 24-də məlumat verib ki, F-35A qırıcılarına 40 km-dən yaxın şimşək buludlarına yaxınlaşmaq qadağan olunub. Məlum olub ki, inert qazın generasiyası sisteminin (OBIGGS) konstruktiv xüsusiyyətləri havada qırıcının yanacaq çənlərinin partlayışına səbəb ola bilər. Maraqlıdır ki, OBIGGS sistemi daha əvvəl də tənqidlərə tuş gəlmişdi və artıq 2014-cü ildə modernləşdirilmişdi (partlayış təhlükəsi aradan qaldırılmayıb).

Yeni F-35 Lightning II təyyarəsinin fəlakətlər seriyası belə bir ehtimal irəli sürməyə imkan verir ki, hətta təyyarənin dinc şəraitdə istismarı zamanı digər xoşagəlməz (təhlükəli) sürprizlərlə qarşılaşmaq mümkündür. Rusiyanın Су-57 beşinci nəsil qırıcıları ilə hipotetik döyüşdən və yaxud Rusiyanın radioelektron mübarizə vasitələri ilə qarşılaşdıqda ABŞ qırıcılarının necə zəif olduıarından heç danışmırıq.

Məchulluğa uçuş

Birləşmiş Ştatlar fəal surətdə F-35-i özlərinin avropalı müttəfiqlərinə satmağa çalışırlar. Və modernləşdirilmiş (planlayıcı) termonüvə B61-12 aviabombası əvvəlcə Avropa üçün nəzərdə tutulurdu. Seriya istehsalı 2020-ci ilə nəzərdə tutulur, eyni zamanda amerikalılar B61-12 bombalarını özlərinin Avropadakı bazalarında yerləşdirmək niyyətindədirlər. Bu halda uçuş zamanı (forsaj halında) nüvə silahı daşıyan qırıcının quyruğunun düşməsi və yaxud onu şimşək vurması halları istisna deyil. Başqa variantlar da mümkündür, lakin müttəfiqlərə bu hallar da kifayət edər. Amerika silahları Avropa üçün getdikcə daha təhlükəli olmağa başlayır. Almaniyanın müqaviməti artır. Fransa birbaşa bəyan edib: “F-35-i sırımağa son qoyun”.

Bu, hərbi aviaquruculuq sahəsində ABŞ-ın texnoloji imkanlarının səhv qiymətləndirilməsinin qanuni nəticəsidir. Daha öncə F-22 Raptor beşinci nəsil qırıcısının yaradılması uğursuz hesab edilib (etibarsız radiouducu örtük, metrlik diapazonlu radarlar aşkar edir, fəaliyyət radiusu cəmi 750 km, maşının seriya qiyməti çox bahadır - 350 mln. dollar). Lakin F-22 və F-35 kimi beşinci (de-yure) nəsil təyyarələrini qəbuledilən konstruktiv, döyüş, satışöncəsi vəziyyətə çatdırmadan amerikalılar öz hərbi aviasiyalarının gələcəyinə ümidlə baxırlar.

Vaşinqtonun planlarına əsasən, altıncı nəsil ilk qırıcılar 2030-cu ilədək uçmalıdırlar. Yazılanlara görə, artıq onların rəqibləri də məlumdur: “Onların döyüşməli olacaqları Sakit okean teatrındakı nəhəng məsafələri nəzərə alsaq”, onlardan yanacaq doldurmadan böyük məsafələrə uçuş, havada üstünlük, radioelektron mübarizə kompleksi hesabına böyük sağ qalma faizi gözləyirlər. Lakin, “beşinci nəsil” F-35 Lightning II-nin bütün bahalı uğursuzluqlarından sonra ABŞ Konqresi 2021-ci maliyyə ilində altıncı nəsil qırıcı yaratmaq proqramının maliyyəsini 85% azaltmaq niyyətini ifadə edib.

32
 S-400 zenit-raket kompleksləri və hərbçilər, arxiv şəkli

Türkiyə S-400-ün ABŞ qırıcıları ilə ikinci sınağını keçirir: geriyə dönüş yoxdur

23
(Yenilənib 15:47 09.07.2020)
Danılmaz texnoloji üstünlüyə və döyüş qüdrətinə malik "Triumf" sistemi Türkiyədə və bir sıra digər ölkələrdə çoxqütblü sülhü möhkəmləndirir

BAKI, 9 iyul — Sputnik, Aleksandr Xrolenko, hərbi şərhçi. Ankara S-400 "Triumf" zenit raket sisteminin yeni sınaqlarını aparmaqla öz müdafiə qabiliyyətini gücləndirməyə dair qəti mövqeyini nümayiş etdirir. Türkiyə Rusiya istehsalı olan silahlarını nə yenidən satmaq, nə də hərbi sahədə bəzi güzəştləri əvəzində onlardan imtina etmək barədə düşünür.

Türkiyə iyulun 4-dən etibarən Mürtəd aviabazasında Rusiyanın S-400 zenit raket sistemlərinin müxtəlif yüksəkliklərdə və məsafədə uçuşlar yerinə yetirən F-16 və F-4 qırıcılarına qarşı sınaqlarını həyata keçirir. Ankara Vaşinqtonun Rusiya istehsalı olan sistemlərin istismarı ilə bağlı sanksiyalara dair çoxsaylı xəbərdarlığına məhəl qoymayıb.

Amerika istehsalı olan F-16 "Viper" və F-4 "Phantom II" döyüş təyyarələrinin "Triumf" sistemlərinin sınaqlarında istifadəsi təsadüfi görünmür. Ötən il ABŞ-ın narahatlığına baxmayaraq, türkiyəli mütəxəssislər S-400-dən Ankara səmalarında müxtəlif yüksəkliklərdə uçan F-16 təyyarələrinə qarşı sınaqlarda istifadə ediblər. "Triumf"un çoxmərhələli sınaqları 2020-ci ilin noyabrına qədər davam edəcək.

S-400-ün tədarükü ötən yay başlayıb və Ankara ilə Vaşinqton arasında gərginliyin artmasına səbəb olub. Amerikalılar türkiyəli tərəfdaşlardan sövdələşmədən imtina etməyi və "Patriot" kompleksləri əldə etməyi tələb ediblər, eləcə də Türkiyəni F-35 qırıcısının birgə istehsalı proqramdan xaric etməklə hədələyiblər. Ankara bu təzyiqlərə tab gətirib, güzəştə getməkdən imtina edib və dəfələrlə "Triumf"un NATO-ya heç bir təhlükə yaratmadığını vurğulayıb.

Rusiya keçən noyabr ayında S-400-ün dörd divizionunun Türkiyəyə göndərilməsi üçün 2,5 milyard dollarlıq müqaviləni yerinə yetirib. 2020-ci ilin iyununda Ankara ilə Moskva "Triumf"un ikinci dəstinin (alayının) tədarükünə dair prinsipial razılığa gəliblər. Bununla yanaşı, Türkiyə Respublikasının Müdafiə Sənayesi Katibliyinin rəhbəri İsmayıl Demir bildirib: "S-400 sistemi istifadə üçün alınır. Nöqtə".

Birləşmiş Ştatlar isə əvvəlki kimi "Triumf"u Türkiyə torpağından çıxarmaq üsulunu axtarır: onu Türkiyədən almağı, Amerika kompleksləri ilə əvəz etməyi təklif edir və yeni sanksiyalarla hədələyir.

Əbədi "Triumf"

Türkiyədə S-400-ün sınaqları aşkarlama məsafəsini, müşayiət dayanıqlığını, vurma effektivliyini və digər döyüş parametrlərini aydınlaşdırmaq üçün aparılır. Ankara yaxınlığında, Mürtəd aviabazasında yerləşən Rusiya istehsalı zenit-raket sistemləri F-35 və F-22 təyyarələri də daxil olmaqla, real aerodinamik hədəflər üzərində sınaqdan keçirilir. Məlumdur ki, gizli və radarlar üçün görünməyən beşinci nəsil Amerika qırıcıları "Triumf"un aşkarlanma və vurma radiusunda üç dəfə görünüb.

ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin F-35 və F-22 təyyarələrinin Qara dəniz və Türkiyə ərazisindən Yaxın Şərq ölkələrinə rotasiyası və köçürülmə marşrutları təxminən Mürtəd aviabazasından 200 kilometr aralıdan keçir. "Fighter Jets World" nəşrinin yazdığına görə, türkiyəli mütəxəssislər müxtəlif rejimlərdə və müxtəlif hündürlüklərdə "Triumf"un radarının imkanlarını yoxlayırlar. Türkiyə tərəfi S-400-ün beşinci nəsil Amerika qırıcıları üzərində sınaqlarının təfərrüatlarını açıqlamır. Amma hərbi ekspert Viktor Barantsın məlumatına görə, bu sınaqların iştirakçılarından biri "Rosoboroneksport" şirkətinin nümayəndəsi ilə söhbətində deyib ki, Amerika təyyarələri radarların ekranlarında görünür. Şikayətlərin olmamasını və yeni tədarük perspektivlərini nəzərə alsaq, Ankaranın "Triumf"dan tam razı qaldığını ehtimal etmək olar.

Türkiyənin Müdafiə Nazirliyi bir qədər əvvəl bildirib ki, S-400-ün yerləşdirilməsi uğurla başa çatıb və onun radarı hətta təsir zonasının kənarında F-16 "Fighting Falcon" qırıcısını görüb, eləcə də aşağı yüksəkliklərdə uçan bütün hədəfləri aşkar edib. "Triumf" silah bazarında dünyanın ən məşhur dördüncü nəsil bombardmançı-qırıcı təyyarəsini ən uzaq məsafədə aşkar etməklə yanaşı, hədəf vurma zonasına daxil olanadək raketləri buraxmağa daim hazırdır. Yəni döyüş rejimində F-16 "Fighting Falcon" təyyarələri 400 kilometr məsafədə avtomatik olaraq məhv ediləcək. Xatırladım ki, yüngül F-16 qırıcısının qiyməti 50 milyon dollardır, F-35 isə iki dəfə bahadır.

Yeni imkanlar dövrü

Mürtəd aviabazasında "Triumf"ların uğurlu sınaqları Amerika qırıcı aviasiyasına sarsıdıcı təsir göstərir. Amma yenə də Ankara ilə münasibətləri korlamaq Vaşinqtonun maraqlarına uyğun deyil. Türkiyə ərazisində ABŞ-ın nüvə silah-sursatının saxlandığı İncirlik aviabazası yerləşir. Bu aviabaza bu qaynar regionda ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin əsas dayaq məntəqəsidir. Geosiyasi baxımdan Türkiyə ABŞ və NATO üçün çox vacibdir, ona görə də alyansdakı oyun qaydalarına heç bir risk etmədən təsir göstərə bilər. Moskva ilə yaxınlaşma Ankaranı Qərb tərəfdaşlarının təzyiqinə daha dözümlü edir.

Patriot zenit-raket kompleksi, arxiv şəkli
© Andrew Caballero-Reynolds/Pool via AP

S-400-ü alması səbəbi ilə Vaşinqton Türkiyənin F-35 proqramında iştirakını dondurub (Ankara "cəzalandırılıb", lakin proqramdan çıxarılmayıb). Bu məhdudiyyətdən sonra Türkiyənin Xarici İşlər naziri Mövlud Çavuşoğlu Rusiyadan Su-35 və Su-57 qırıcılarının alınmasının mümkünlüyünü bəyan edib. "MAKS-2019" aviasalonunda bunun nə qədər real olduğunu Hərbi-texniki əməkdaşlıq üzrə federal xidmətin direktoru Dmitri Şuqayev təsdiqləyib.

Türkiyənın aldığı silahın potensialını obyektiv qiymətləndirsək, respublikanın müdafiə qabiliyyətinin keyfiyyətli artımı nəzərə çarpır: "Triumf"un bir batareyasında 72-yə qədər raket var və sistem eyni zamanda 36 hədəfə atəş aça bilər. Müxtəlif tipli raketlər S-400-ə effektiv və differensial şəkildə qırıcı-bombardmançıları, pilotsuz uçan aparatları, qanadlı, taktiki və ballistik raketləri 5 metrdən 30 kilometrədək hündürlük və 400 kilometrdən 2 kilometrədək məsafə diapazonunda vurmağa imkan verir. "Triumf" sistemi müxtəlif məsafəli zenit komplekslərini inteqrasiya etməyə və hava hücumundan müdafiə vasitələri şəbəkəsini idarə etməyə qadirdir. Bu sistem Türkiyəyə hərbi hava qüvvələrinin inkişafında müəyyən geriliyi kompensasiya etməyə imkan verir.

Danılmaz texnoloji üstünlüyə və döyüş qüdrətinə malik "Triumf" sistemi Türkiyədə və bir sıra digər ölkələrdə çoxqütblü sülhü möhkəmləndirir. Bununla yanaşı, yeni imkanlar yaranır və Ankara Rusiyadan S-500 "Prometey" zenit-raket sisteminin alınmasını müzakirə edir. Rusiyanın uzaq hava hücumundan müdafiə sistemləri beynəlxalq bazarda və hərbi mövqelərdə o qədər də mükəmməl olmayan Qərb analoqlarını sıxışdırmaqda davam edir.

23
Əlaqədar
Amerikanın "Patriot" komplekslərinin yeni uğursuzluğu
Tüstüsüz və alovsuz: Rusiya elektromaqnit şüa topunu yaradır
Cəbhə "pultları": ən yeni maşınlar minaları düzür və məhv edir
F-35-in yeni problemləri: ABŞ təyyarəsinin dərdi nədir
Rusiya gəmiləri üçün unikal müdafiə: 500 milyon dollar azadlığın yanında heç nədir
Çingiz İsmayılov

Professor: “İnsan faəliyyəti qlobal istiləşmənin qarşısını ala bilməz”

65
(Yenilənib 10:13 08.07.2020)
Bakı Dövlət Universiteti rektorunun beynəlxalq əlaqələr üzrə müşaviri, professor Çingiz İsmayılov deyir ki, qlobal istiləşmənin intensivləşməsində insan fəaliyyəti danılmazdır
Çingiz İsmayılov: “Atmosferin çirklənməsində insanın rolu nəzarətə alınmalıdır”

“Qlobal istiləşmənin qarşısını almaq mümkünsüzdür”. Bunu Sputnik Azərbaycan-a açıqlamasında Bakı Dövlət Universiteti rektorunun beynəlxalq əlaqələr üzrə müşaviri, professor Çingiz İsmayılov deyib.

Professor bildirib ki, tarix boyu minilliklər ərzində Yer planetində iqlim dəyişiklikləri baş verib: “Yerdə buzlaşmanın baş verməsi və hətta orta illik temperaturun müsbət 68 dərəcəyə çatması tarixi həqiqətlərdir. İnsan qlobal istiləşmənin qarşısını almaq üçün nəsə edə bilməz. Bu prosesin intensivləşməsində insan fəaliyyəti danılmazdır. Ona görə də atmosferin çirklənməsində insanın rolu nəzarətə alınmalıdır”.

Qeyd edək ki, Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels Universitetinin alimləri Yer kürəsinin bütün bölgələrində istilik dalğalarının tezliyi və gücünün artdığını müəyyən ediblər.

Çingiz İsmayılovun geniş şərhinə audiofaylda qulaq asa bilərsiniz

65
Dərslərini etdən məktəbli, arxiv şəkli

Sizin əlinizdədir! Uşaqların riyazi bacarıqları valideynlərin davranışından asılıdır

0
(Yenilənib 00:35 10.07.2020)
Alimlər uşaqların hansı şəraitdə yaşadığını və valideynləri ilə münasibətlərinin necə olduğunu araşdırıb və bu infomasiyaları riyazi testlərin nəticələri ilə uyğunlaşdırıb.

BAKI, 9 iyul — Sputnik. Böyük Britaniyanın Uels universitetinin nümayəndələri uşaqların elmə, eyni zamanda riyazi elmlər üzrə bacarıqlarını artırma yollarını müəyyən edib.

Sputnik Azərbaycan xarici mətbuata istinadla xəbər verir ki, araşdırmaya 1991-ci il aprelin 1-dən 1992-ci il dekabrın 21-nə qədər doğulan uşaqlar cəlb edilib.

Müəyyən edilib ki, öyrənmə bacarığına ailə vəziyyəti birbaşa təsir edir.

Alimlər uşaqların hansı şəraitdə yaşadığını və valideynləri ilə münasibətlərinin necə olduğunu araşdırıb və bu informasiyaları riyazi testlərin nəticələri ilə uyğunlaşdırıblar.

Araşdırma müəllifləri müəyyən ediblər ki, uşaqları ilə harmoniya ilə işləməyi bacaran valideynlərin uşaqları böyük nailiyyətlər əldə edə bilirlər. Buna validyenlərin təhsil səviyyəsi də təsir edir.

Daha əvvəl isə alimlər ətirli çubuqların daha effektiv təhsil almağa təsir etdiyini açıqlamışdı. Müəyyən edilmişdi ki, məşğələ zamanı məkanın qızılgül ətirli olması uşaqlara daha çox motivasiya verir.

0