Su-35 qırıcısı, arxiv şəkli

100 milyon dollarlıq paradoks ya F-35-in quyruğu niyə qopur

145
(Yenilənib 18:55 01.05.2020)
Pentaqona yaxın "Defense News" nəşri növbəti dəfə mütəxəssislərin F-35 "Lightning II" qırıcı-bombardmançı təyyarəsi barədə tənqidlərini dərc edib. Belə ki, yüksək sürətlərdə təyyarənin quyruq hissəsi sadəcə qopa bilər

BAKI, 1 may — Sputnik, Aleksandr Xrolenko, hərbi şərhçi. Amerikanın çoxməqsədli qırıcı-bombardmançı F-35 təyyarəsinin yaradılması və istismarı tarixi açıq şəkildə göstərir ki, bu döyüş təyyarəsinin istehsal texnologiyası yox, marketinqi daha uğurlu olub. Pentaqona yaxın "Defense News" nəşri növbəti dəfə mütəxəssislərin F-35 "Lightning II" qırıcı-bombardmançı təyyarəsi barədə tənqidlərini dərc edib. Faktlar göstərir ki, F-35 subsonik (yəni səs sürətindən yavaş uçan) təyyarədir və tam forsaj sürətinə 1 dəqiqəyə keçə bilir. 60 saniyə ərzində 1 Maxdan çox sürətlə uçarkən onun korpusunda həddindən artıq qızma nəticəsində parçalanma təhlükəsi yaranır. 1,6 Maxdan sonra isə təyyarənin quyruq hissəsi sadəcə qopa bilər.

Qeyd edək ki, bir çox müasir qırıcılar supersonik (səs sürətindən yüksək) kreyser sürətinə çata bilirlər, 5-ci nəslin təyyarələri üçün isə bu sürət 1,4 Maxdan aşağı olmamalıdır. 1 Max sürətində F-35 radarlar üçün "görünməzlik" xassələrini itirir. Bundan başqa korpus xaricindəki asqılara silahlar quraşdırılarkən F-35 hətta subsonik sürətlərdə radarlara düşür. Qeyd olunan problemlər texnoloji cəhətdən aradan qaldırıla bilməz.

Təyyarə üç modifikasiyada istismar olunur: adi, qısaldılmış uçuş və eniş məsafəsi olan versiya və gəmi göyərtəsi üçün nəzərdə tutulmuş versiya. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün F-35-lərin zəifliyi onları daşıyan gəmilərin təmir bazasından əhəmiyyətli dərəcədə böyük aralıqda olmaları ilə bağlıdır. Dənizə çıxarkən F-35-in göyərtə üçün nəzərdə tutulmuş versiyasında texniki problem yaranarsa, bu, onun bir neçə aylıq döyüş effektivliyini azaldacaq.

Fizika qanunları ilə mübahisə etmək olmaz

Pentaqon operativ olaraq F-35-in istismar xarakteristikalarına düzəlişlər edib və indi o, qısa vaxta sürətlənə bilən subsonik təyyarə hesab olunur. F-35B və F-35C təyyarələrinin neçə saniyə 1,2 Max (forsajda) sürəti ilə uça biləcəkləri də elan edilib.

Hər halda supersonik sürətlərdə tapşırıqları yerinə yetirmək üçün F-22 "Raptor" qırıcısı var. Bu təyyarə yüksək sürətlərdə parçalanmır, lakin o da 1 Maxdan sonra radarlar üçün görünən olur.

Döyüş şəraitində qırıcı üçün sürət və manevr məhdudiyyətləri nə deməkdir? Texnoloji cəhətdən bərabər rəqiblə qarşıdurma zamanı F-35 qırıcısı asan hədəfə çevrilir. Bu halda onun yüksəksürətli və supermanevrli təyyarələrlə döyüşünün nəticəsini qabaqcadan proqnozlaşdırmaq çətin deyil.

Beşinci nəslin çatışmazlıqları

F-35 təyyarəsinin konsepsiyası aşkar edilməmişdən əvvəl düşməni məhv etməkdən ibarətdir. Lakin bu çoxməqsədli qırıcı belə missiyaları uğurla həyata keçirmək qabiliyyətində deyil. Yüksək sürət F-35-in yalnız korpusu və xüsusi örtüyü üçün deyil, həm də onun quyruq hissəsindəki çox saylı antenalar üçün təhlükəlidir.

Keçən ilin iyununda F-35-in 13 əsas texniki problemi haqqında məlumat dərc edilib ki, bunlar da təyyarənin döyüş vəzifələrini yerinə yetirmək və pilotun təhlükəsizliyini təmin etmək qabiliyyətinə təsir göstərir. O vaxtdan bəri, əsas çatışmazlıqların sayı beşə qədər azalıb, lakin bu da qiyməti 100 milyon dollar olan təyyarə üçün çoxdur.

Vəziyyət xüsusilə paradoksaldır, çünki F-35 "Lightning II" proqramının dəyəri təxminən 1,3 trilyon dollardır və bu çoxməqsədli bombardmançı-qırıcı 2011-ci ildən buraxılır. Məlumdur ki, F-35 təyyarələrinin korpusu ekstremal manevrlər (raketdən yayınmalar) zamanı qeyri-sabit olur. Təyyarə radarı isə dəniz səthinin çox dar sektorunu "görür". Gecə vaxtı cihazların sayrışan ekranları məkan oriyentasiyasını pozur və təyyarənin enməsini çətinləşdirir. F-35-in kabinasında atmosfer təzyiqinin dəyişməsi barotravmaya səbəb ola və pilotu sıradan çıxara bilər.

İstehsalçı şirkət "Lockheed Martin" isə F-35 təyyarəsinin proqram təminatının yenilənməsi problemini yalnız 2020-ci ilin sonuna qədər həll etməyə ümid edir. Lakin bütün bunlar F-35-in müttəfiq ölkələr – Avstraliya, Böyük Britaniya, Norveç, İsrail, İtaliya, Yaponiya və digər ölkələr tərəfindən istehsalına və fəal satışına mane olmur.

"Lockheed Martin" şirkətinin məhsulunun irəliləməsinə mane olan amillər var. Belə ki, Birləşmiş Ştatlarla tərəfdaşlıq edən bir neçə ölkə "casus" proqram təminatı ilə əlaqədar olaraq F-35-in birgə istehsal proqramından çıxacaqlarını deyiblər. Problem təyyarəyə sahib olan ölkənin istəyindən asılı olmayaraq, dünyanın hər hansı bir yerində F-35 təyyarəsinin bütün yerdəyişmələrini, manevrlərini, missiyalarını izləyən "ALIS" informasiya sistemindədir. Sistem guya istifadəçinin xeyrinə texniki vəziyyəti və logistikanı analiz edir. ABŞ-ın bəzi tərəfdaşlarını narahat edən odur ki, "ALIS" uçuşlar barədə məlumatları Pentaqona ötürür. Bu problemin "ALIS" sisteminin daha mükəmməl versiyasında (3.6) aradan qaldırılacağı gözlənilir.

Qırıcı oyuncaq deyil

Elə bir təəssürat yaranır ki, ABŞ hərbi təyyarə istehsalı sahəsində öz texnoloji imkanlarını həddindən artıq qiymətləndirir. Bir qədər əvvəl F-22 "Raptor" beşinci nəsil qırıcı təyyarənin yaradılması uğursuz nəticələnib (etibarsız radiouducu örtük, birmetrlik diapazonlu radarlarda görünmə, kiçik fəaliyyət radiusu (750 km)). Təyyarənin qiyməti də həddindən artıq əlverişsizdir – 350 milyon dollar. Nəticədə, Pentaqon yalnız 187 ədəd F-22 alıb (planda 384 ədəd idi). F-35 "Lightning II" təyyarəsinin bir mühərrik hesabına ucuzlaşdırılması (iki mühərrik əvəzinə) onun sürətini, döyüş yükünü, yük qaldırma və manevr qabiliyyətini azaldıb. Bu isə onun analoqları ilə müqayisədə xüsusilə nəzərə çarpır.

Hipotetik döyüşdə, beşinci nəsil Su-57 qırıcısı F-35 (və F-22) təyyarələrini birinci aşkar etmək və məhv etmək, hətta ağır yük altında və səsdən yüksək sürətlə uçarkən rəqiblə mübarizə aparmaq (raket buraxmaq) iqtidarındadır. Yeri gəlmişkən, Rusiya təyyarəsi forsaja daxil olmadan supersonik sürətə keçə bilir.

Su-57 qırıcısı F-22 və F-35 təyyarələrinin imkanlarından əhəmiyyətli dərəcədə üstün olan uçuş və döyüş xüsusiyyətlərinə malikdir. Su-57-nin kiçik "effektiv əks etdirən səthi" onu düşmən radarları üçün praktiki olaraq görünməz edir. ABŞ ekspertləri məcburən Rusiya qırıcısının üstünlüyünü qəbul edir və səsdən yüksək sürətlərdə Su-57-nin manevr qabiliyyətini, infraqırmızı axtarış və izləmə sistemini xüsusilə qeyd edirlər.

Su-57 top silahları vasitəsi ilə supermanevrli yaxın döyüş apara, həmçinin orta və böyük mənzilli raketlərin geniş spektrindən istifadə edə bilir. Su-57-nin üstünlüyünü əsas radiolokasiya stansiyası, hədəfləri aşkar edən unikal optik-elektron sistemi və elektron müdaxilə sistemi təmin edir. Rusiya qırıcısı 400 kilometrə qədər məsafədə hava və yerüstü hədəfləri aşkar etmək, eyni zamanda 62 obyekti müşayiət etmək, hədəfləri digər təyyarələrə və pilotsuz uçan aparatlara ötürmək imkanına malikdir. Rusiya Federasiyasının Hava-Kosmik Qüvvələri 2028-ci ilə qədər 76 belə təyyarə almalıdırlar. Rusiyanın beşinci nəsil Su-57 qırıcısının (2019-cu ildən etibarən) istehsalı dünya bazarında onun rəqiblərini sıxışdıracaq.

145
Əlaqədar
""Su-35" və "MiQ-35"in Azərbaycana tədarükü hava məkanında üstünlüyümüzü artıracaq"
Qırıcıdan bir addımlıq məsafədə: hərbi aviasiyanın havada çəkilişləri
Qırıcıların erası başa çatıb – Müharibələr necə aparılacaq?
"Su-57"lər kriptomüdafiə ilə təmin ediləcək
Rusiya qırıcısı Suriya səmasında ABŞ təyyarəsinin qarşısını kəsib: günahkar kimdir?

Politoloq: “Bu razılaşma Vətən müharibəsindəki qələbədən sonra ən böyük uğur sayıla bilər”

39
Atlas Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Elxan Şahinoğlu deyir ki, gərək SSRİ dağıldıqdan sonra yatağın birgə istismarı ilə bağlı razılığa gəlinəydi
Elxan Şahinoğlu: “Azərbaycan-Türkmənistan arasındakı anlaşmazlıqlar keçmişdə qaldı”

Yanvarın 21-də Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Türkmənistan Hökuməti arasında Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənilməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanıb.

Atlas Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Elxan Şahinoğlu Sputnik Azərbaycan-a deyir ki, imzalanmış bu memorandum Vətən müharibəsindəki qələbədən sonra bu il ərzində qazandığımız ən böyük uğur sayıla bilər:

“İki ölkə arasında 25 ildir mübahisə davam edirdi. SSRİ dönəmində bu yataq Azərbaycan neftçiləri tərəfindən kəşf edilmişdi. Gərək SSRİ dağıldıqdan sonra yatağın birgə istismarı ilə bağlı razılığa gəlinəydi. Bu memorandum yeni uğurları gətirə bilər. Gəlinən razılıqlar hər kəsin faydasınadır. Memorandumun imzalanması ilə Azərbaycan-Türkmənistan arasındakı anlaşmazlıqlar keçmişdə qaldı”.

Elxan Şahinoğlunun geniş şərhinə audiofaylda qulaq asa bilərsiniz

39
Məktəbli

Sönük təhsil ya niyə bir uşağın videosu digər uşağa dərslikdən daha maraqlıdır?

28
(Yenilənib 23:18 25.01.2021)
Koronavirus pandemiyası artıq bir ilə yaxındır uşaqları məktəbdən uzaq salıb. Bir neçə il öncə hər addımda rastlaşdığımız planşet və telefonun ziyanından bəhs edən videolar da nədənsə yoxa çıxıb.

Koronavirus pandemiyası artıq bir ilə yaxındır uşaqları məktəbdən uzaq salıb. Bir neçə il öncə hər addımda rastlaşdığımız planşet və telefonun ziyanından bəhs edən videolar da nədənsə yoxa çıxıb. Televiziya ekranından hər gün “evdə qal, özünü qoru” çağırışları səbəbindən hətta virtual dünyadan uzaq olan hər bir məktəbli artıq onlayn həyat yaşamağa məhkum olub. 

Dərsin biri bir vaxt başlayır, digəri başqa vaxt

Evdə bir neçə uşağı olan ailələrdə vəziyyət olduqca maraqlıdır. Uşağın biri səhər növbəsində məşğul olur, digəri günorta. Dərsin biri bir vaxt başlayır, digəri başqa vaxt. Hansı otağa girsən, əlində planşet və ya telefon tutmuş övladına rast gəlirsən. Təhsil Nazirliyindən qəribə göstərişlər də gəlir: nə bilim, məktəbliyə ağ köynək, qalstuk geyindirib planşetin qarşısında əyləşdirmək lazımdır. Məktəbli də əlini əlinin üzərinə qoyub ekrana baxmalıdır.

30 ildir müstəqillik əldə etmişik, dünyanın ən aparıcı təhsil sistemləri ilə tanış olmuşuq, amma sovetdən qalma qaydalardan hələ də bərk-bərk yapışırıq. Bir az rahatlığı var uşağın, onu da əlindən almaq istəyirik. Ciddi məsələlər isə qalır kənarda.

Uşağın təhsilə marağının azalması elə mənasız dərsliyə, yararsız testə bağlıdır. Məktəbliyə təsviri-incəsənət testində verilən suallara nəzər yetirsək, mənzərənin nə yerdə olduğunu anlaya bilərik. Sual: “Hansı söz latın dilində tərcümədə rəng deməkdir”. 3 cavab: a. Color b. Kolorit c. Fon. Uşaq Azərbaycan dilində oxuyur “color”, deyirsən “kolor”, deyir, axı “color” yazılıb, nə olan bir şeydir? İbtidai sinif şagirdi nə bilir latın dili nədir? Latın dilini yalnız Tibb Universiteti və filologiya fakültələrində keçirlər. Lotereya oynayır elə bil. Ağlına gələn bir cavabı verməlidir.

Ya da, belə bir sual: Cümləni tamamla – “Toxuculuq sənətində ipliyin hörülən düyünü..., bu ilməni saxlayan əsas iplər isə …, adlanır”. Özü də cavaba görə düz 15 bal verilir. Bəli, təsviri incəsənət kitabında bu barədə məlumat var, düyün ilmədir, əsas iplər isə əriş. Bunları heç bir halda uşaq yadda saxlaya bilməyəcək. Adi söz yığınıdır, gərək biliyi möhkəmləndirən əyani vəsait olsun, uşaq xalçanı gözü ilə görsün, ya da xalça toxumağı əks etdirən animasiya filminə baxsın, beş-on dəfə təkrarlasın. Xalça muzeyində olsun, əlini ilməyə və ərişə toxundursun. Yoxsa bu bilik qazanmaq yox, vaxt ötürməkdən başqa bir şey deyil.

Müəllim ya ciy-ciy ciyildəyir, ya “ç” əvəzinə “ts” deyir

Valideyn evdə karantində oturduqca, hər gün ibtidai sinif müəlliminin qüsurlu nitqinə qulaq asmağa məcbur olur. Bu nitq öz-özünə düzələn iş deyil axı, bunu işə götürəndə bir baxan olmayıb yəqin. Müəllim ya ciy-ciy ciyildəyir, ya “ç” əvəzinə “ts” deyir, ya da nəsə başqa qüsura yol verir. İbtidai sinif dərsliklərində isə o qədər problem var, sözlə deyiləsi deyil. 3-cü sinif şagirdi heç Salur Qazan sözünü əməlli-başlı deyə bilmir, Qaraca çobanın kimliyini də anlamır. Oxuyur, amma anlamır. “Dədə Qorqud” dastanı kiçik uşaq beyni üçün anlaşılmaz bir məfhuma çevrilir. Dastana həm də gərək vizual baxasan, film hələ uşağa çətin gəlir, ayrı-ayrı səhnələrin isə animasiya variantı ya yoxdur, ya da anlaşıqlı deyil. Ümumiyyətlə, fərli vizual görüntünün olmamasından əziyyət çəkirik.

Animasiya yoxdur, müasir filmlər çəkilmir. Əslində, Azərbaycanda Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə həm “Dədə Qorqud”, həm “Koroğlu” dastanlarının yeni versiyaları çoxdan çəkilməli idi. Animasiyası da, bədii və hətta sənədli filmləri də olmalı idi. Uşaqlar üçün adaptasiya olunmuş animasiya filmləri həm gözəl nitqi olan aktyorların ifasında səsləndirilməli idi. Bu günün uşağı çox böyük imkana malikdir. "Disney" filmlərinə HD formatda baxırsa, artıq ağ-qara Azərbaycan filmlərinə baxmaqda maraqlı deyil, o filmlər bir qədər primitiv görünür müasir uşağa. Dünya kinosu və animasiyasında maraqlı süjetlər dəfələrlə çəkilib. Şekspirin “Hamlet” əsərinin onlarla versiyası var. Amma biz Qaraca Çobanı uşağa izah edə bilmirik.

Eləcə də Süleyman Sani Axundovun “Qaraca qız” əsərinin məğzini də ibtidai sinif şagirdinə izah etmək asan məsələ deyil. Hadisələr ötən əsrin əvvəlində baş verib, bu günün uşağı bunlardan xeyli uzaqdır. 1966-cı ildə çəkilmiş film də bir qədər köhnəlib. Klassik ədəbiyyata yeni baxış bucağından baxmağın vaxtı çatıb.

Azərbaycan interneti məlumat baxımından olduqca kasaddır

Hazırda dünya kinosunda hətta klassik süjetləri müasir interpretasiyada təqdim etmək ənənəsi yer alıb. Məsələn, detektiv janrının banilərindən biri olan ingilis yazıçısı Artur Konan Doylun “Şerlok Holmsun macəraları” əsəri dəfələrlə ekranlaşdırılıb. Kraliça Viktoriyanın dövründə yaşamış Şerlok Holms və doktor Vatsonun macəralarını elə Böyük Britaniyada yenidən çəkiblər. “Şerlok” serialında detektiv ustadı yeni texnologiyalardan məharətlə istifadə edir, elə bil anadan olandan smartfonla yatıb-durub. Çox maraqlı və cəlbedici bir serialdır, tam müasir formatda, amma klassik süjet xətti gözlənilməklə çəkilib. Klassik ədəbiyyata maraq yaratmağın yollarından biri də əsərlərə yanaşmada yenilik tətbiq etməkdən keçir.

Azərbaycan interneti məlumat baxımından olduqca kasaddır. Uşaqların informasiya tələbatını ödəməkdə acizdir bir növ. Dərsliklərdə verilən materiallar çox vaxt isə nə ibtidai sinif şagirdinin dünyagörüşünə uyğundur, nə də söz bazasına. Müasir uşaq dərsi hərtərəfli qavramaq istəyir, bunun üçün isə imkan yoxdur. Klassik filmlər yenilənmir, animasiya filmləri çəkilmir, Qaraca qız, Salur Qazan, Koroğlu, Dədə Qorqud və digər personajların kimliyini bildirən videolar, infoqrafikalar və ya videoinfoqrafikalar da yoxdur. Kimdir Salur Qazan? Şagird adı axtarışda yazmaqla görüntülü məlumata çıxış əldə edə bilərdi. Uşaqlar heç axtarış sistemində heç nəsə yazmaq belə istəmirlər. Süni intellektə səs atmaqla nəticə gözləyirlər.

Məktəbli bu internet “ulduz”larının davranışını təkrarlamaqdan həzz alır

Bu günün məktəblisi Azərbaycan kanallarına baxmır, maraqlı deyil. “Youtube”-un Azərbaycan seqmentində kontent axtarsa da, tapa bilmir, tapsa da, ona maraqlı deyil. İnternetdə Rusiya və Ukraynadan olan Katya, Maksim, Vlad, Kamil və Aminka, Nastya, Diana, Roma, Amelka Karamelka kimi yutuberlərlə yanaşı adını bilmədiyimiz onlarla Çin və Koreya blogerlər var. Nə qədər desən, atlanıb düşsünlər, danışsınlar, saç-başını rəngləsinlər, ev-eşiyi dağıtsınlar. Bir müddət sonra baxırsan, uşaqlar evdə salamat bir nəsə qoymayıblar: əşyaları kəsib doğrayıb, sonra da rəngləyiblər. Kimsə də özünü bu avara qızlara bənzətmək üçün hətta öz saçını belə kəsə bilər. Evin divarını da, üz-gözü də rəngləmək adi məsələdir. Məktəbli həmin bu internet “ulduz”larının davranışını təkrarlamaqdan həzz alır. Qaraca çoban isə orta əsrlərdən gələn bir qəhrəmandır, film özü də bir az köhnəlib, uşağa maraqlı deyil.

"TikTok", "Instagram", "Youtube" kimi platformalarda bizim blogerlərin səsi gəlmir. Gəlsə də, elə “Amelka Karamelka” kimi mənasız bir kanaldan heç də yaxşı deyil. Məktəbliyə nə bir dərslik, nə də bir fərli kontent təklif edə bilmirik. Bir alternativi yoxdur. Bu boyda sivilizasiya qurmuşuq, amma uşaqlara digər uşaqların qurduğu səhnələr daha maraqlıdır. Nə qədər mənasız olsa da, baxacaqlar. “Çelenc”, “otkusi, lizni ili niçeqo”, “sirenoqolovıye” kimi ifadələr onların dilindədir.

Ya özümüz nəsə yaratmalıyıq, ya da əcnəbi blogerlər bizim uşaqlardan özlərinə bənzər “dəli yığıncağı” yaradacaqlar. Özü də burada həm Mədəniyyət Nazirliyi, həm Təhsil Nazirliyi birgə çalışmalıdır. Mədəniyyət Nazirliyi köhnəlmiş kontenti yeniləməli, yeni formatda bədii və animasiya filmləri çəkməli, Təhsil Nazirliyi isə nitqi qüsurlu müəllimlər üçün natiqliq kursları təşkil etməklə təsdiqlədiyi dərsliklərə yenidən nəzər salmalıdır. Yoxsa, uşaqlar əldən gedəcək. Valideynlər də hərdənbir övladları ilə söhbət etsələr, ən azı xarici dildə filmə baxan uşaqları doğma Azərbaycan dilini unutmazlar.

28
Yaponiyada qoruyucu maskada olan insanlar

Avropanın "ağ siyahısı": yaponları oradan silirlər

0
(Yenilənib 00:58 27.01.2021)
Avropa Birliyi sərhədlərini Yaponiya vətəndaşlarının üzünə bağlamağa hazırlaşır. Bu ölkənin "ağ siyahı"dan çıxma ehtimalı yüksəkdir

BAKI, 27 yanvar - Sputnik. Avropa Birliyi ölkələrinə gəlməyə icazəsi olan insanların siyahısından Yaponiya vətəndaşları çıxarıla bilər.

Sputnik Azərbaycan bildirir ki, Avropa Birliyinin bu niyyəti barədə Bloomberg öz mənbələrinə istinadən yazır. 

Agentliyin məlumatına görə, bu qərar Yaponiyada koronavirusa yoluxmanın artması ilə bağlıdır.  

Mənbə bildirib ki, Avropa Birliyinin yenilənmiş "ağ siyahısı"nda cəmi yeddi ölkə olacaq və yalnız bu ölkələrin vətəndaşları AB-yə üzv ölkələrə səyahət edə biləcəklər. 

Siyahıdakı "xoşbəxtlər" isə Avstraliya, Çin, Yeni Zelandiya, Ruanda, Sinqapur, Cənubi Koreya və Tailanddır. COVID-19-a yoluxma sayının kəskin artması səbəbindən Böyük Britaniya bu siyahını yanvarın 1-dən tərk edib. 

0
Teqlər:
Koronavirus, qadağa, Avropa Birliyi, vətəndaşlar, Yaponiya
Mövzu:
Yeni tip koronavirus pandemiyası