Şuşa şəhəri, arxiv şəkli

Qarabağ üçün yeni həll variantı

996
(Yenilənib 23:49 15.08.2017)
Azərbaycan referendum tarixini qeydə alacaq həll planına yaşıl işıq yandıra bilməz

"Hazırki çətin şəriatdə təmas xəttinin tam demilitarizasiyasından danışmaq çətindir". Bu barədə ATƏT-in Minsk qrupunun amerikalı həmsədri Riçard Hoqland "Amerikanın Səsi" radiosunun Azərbaycan və erməni dili versiyalarına açıqlamasında deyib.

"İki silahlı tərəf bir-biri ilə qarşı-qarşıyadırsa, hərbi toqquşma ehtimalı həmişə var. Buna görə ilk növbədə təmas xəttindən snayperləri çıxarmaq, müşahidəçilərin sayını artırmaq və ərazidə xüsusi avadanlıq yerləşdirmək lazımdır" — deyə o, bildirib.

Hoqland Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün çərçivə sənədinin olduğunu deyib, lakin tam kompromisin əldə olunması üçün çox iş görülməli olduğunu əlavə edib.

Görünən budur ki, Qarabağ münaqişəsi Azərbaycana təzyiq üçün supergüclərin əlində bir vasitədir. Ermənistan faktiki olaraq atəşkəsi hər gün pozur. Bakıya öz ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün hərbi gücə əl atmaqdan başqa yol qalmır. Əgər Azərbaycan öz torpaqlarını azad etmək istəsə, bunu etnik təmizləmə kimi qiymətləndirmək cəhdləri ola bilər. Bu baxımdan, Azərbaycan diplomatik cəhdlərə üstünlük verir. Bu baş verərsə, münaqişənin miqyası daha da genişlənə bilər. Hər halda müharibənin başlaması real deyil. Bu isə bölgədə sabitliyin pozulması və Qərbin enerji təhlükəsizliyinin zədə alması qorxusunu yaradır. Supergüclər heç bir halda Qarabağ savaşının yenidən alovlanmasına imkan verməyəcək. Odur ki, indidən bu problemi həll etmək və savaş variantını bir dəfəlik gündəlikdən çıxartmaq arzusundadırlar. 

Brüsseldə Şimali Atlantika Şurasının Əfqanıstan İslam Respublikasındakı Qətiyyətli Dəstək Missiyası formatında müdafiə nazirləri səviyyəsində görüş
© Photo : AR Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidməti

Münaqişənin həll edilməməsinin əsas səbəbi Ermənistanın rəsmi Bakı tərəfindən Qarabağa muxtariyyət verilməsinə razı olmaması və azərbaycanlı qaçqınları qovulduqları ərazilərə buraxmaqdan imtina etməsidir. Xatırladaq ki, 25 il bundan əvvəl Azərbaycan parlamenti Dağlıq Qarabağın muxtariyyatını ləğv etmişdi. Əslində ölkə başçısı tərəfindən bir daha səsləndirilən bu təklif yeni bir təklif deyil. Bu təklif ilk olaraq Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülüb. O, Dağlıq Qarabağa Naxçıvan statusuna bənzər yüksək statusun verilməsini təklif etmişdi. O zaman Ermənistan tərəfi buna razı olmadı. Bu gün də həmin təklifin yenidən ortaya atılacağı, rəsmi İrəvan tərəfindən qəbul edilib-edilməyəcəyi ciddi sual altındadır.

Digər tərəfdən burada əsas məsələ bu təklifə Rusiyanın necə reaksiya verəcəyi ilə bağlıdır. Amma burada bir mövzuya diqqət yetirmək lazımdır. Əgər Dağlıq Qarabağa yüksək status veriləcəksə, onun idarə etməsi necə olacaq? Dağlıq Qarabağın idarə edilməsində orada yaşayan azərbaycanlılar iştirak edəcəklərmi? Digər tərəfdən, Bakı, İrəvan və digər paytaxtların Dağlıq Qarabağla əlaqələri necə qurulacaq? Bütün bu suallara cavab tapmamış, bu istiqamətdə təmərküzləşmək düzgün olmazdı. Bu suallar mütləq cavablandırlmalıdır. Ölkə başçısı da qeyd edib ki, Dağlıq Qarabağın ətrafındakı rayonların qaytarılması tələb kimi irəli sürülür. Bu tələbə Ermənistan nə dərəcədə razı olacaq?

Azərbaycan yalnız ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağa ən yüksək muxtar status verməyə hazırdır. Bu baxımdan, Azərbaycanın Xankəndinə verə biləcəyi ən yüksək muxtar status "Madrid prinsipləri" əsasında həyata keçirilə bilər. Ermənistan əvvəlki tək "Yeniləndirilmiş Madrid prinsiplərini" qəbul etmir, fəal vasitəçilik funksiyasını həyata keçirən Kreml isə bu məsələdə İrəvana təzyiq etməyi düşünmür. Əksinə, Rusiya Ermənistanla Gümrüdəki hərbi bazanın vaxtının uzadılmasına dair anlaşma imzalayıb. Anlaşmanın yeni maddəsinə görə, Rusiyanın hərbi bazası bundan sonra Ermənistanın təhlükəsizliyinə də cavabdeh olacaq.

"Yeniləndirilmiş Madrid" planının ümumi mahiyyəti bəllidir: işğal altındakı 5 rayon (Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Cəbrayıl) və Laçının 13 kəndi azad edilir, qaçqınlar geri qayıdır, bütün kommunikasiya xətləri açılır, Dağlıq Qarabağ üçün aralıq status müəyyənləşdirilir, bölgədə tərkibi hələ bəlli olmayan sülhməramlı qüvvələr yerləşdirilir, Laçın və Kəlbəcərin boşaldılması tarixi dəqiqləşdirilir və gələcəkdə Dağlıq Qarabağın yekun statusu ilə bağlı referendum keçirilir. 

Bakı bəzi istisnalarla bu prinsipləri ümumən qəbul etdiyini açıqlayıb. Rəsmi İrəvan isə tərəddüd edir. İrəvan bütün maddələrin Dağlıq Qarabağın yekun statusuna bağlanmasını istəyir və Dağlıq Qarabağın yekun statusunu müəyyənləşdirəcək referendum məsələsinə konkretlik gətirməyi tələb edir. Rəsmi Bakı status məsələsini ümumilikdə rədd etməsə də, planın ilkin maddələri yerinə yetirildikdən sonra bu mövzunun müzakirəsinin mümkün olduğunu vurğulayır. Əslində söhbət "mərhələli" və "paket" həll variantlarından gedir. Azərbaycanın "əvvəlcə torpaqlar işğaldan azad edilsin, qaçqınlar geri qayıtsın, sonra o biri məsələlərin müzakirəsi mümkündür" tələbi "mərhələli həll" planına uyğundursa, Ermənistanın bu deyilənlərin statusla birgə həll olunması tələbi isə "paket həll" variantı deməkdir.

Aydındır ki, Azərbaycan referendum tarixini qeydə alacaq həll planına yaşıl işıq yandıra bilməz. Çünki bu, faktiki Dağlıq Qarabağa müstəqillik yolunun açılması demək olardı. Qarabağa nə qədər azərbaycanlı qaçqın qayıtsa da, bütün hallarda məhz Dağlıq Qarabağda nisbət uzun müddət ermənilərin xeyrinə olacaq. Bu nisbətdə keçirilən istənilən referendumun nəticəsi isə əvvəlcədən bəllidir. Bəs "Dağlıq Qarabağa dünyada mövcud olan ən yüksək muxtariyyət verilə bilər" sualına cavab tapmağa çalışaq. Bunun nə demək olduğunu anlamaq üçün dünyada mövcud olan muxtariyyət modellərinə diqqət yetirmək lazımdır.

Aparılan araşdırmalar göstərir ki, Avropa, Amerika və Asiya qitələrini əhatə edən fərqli modellərin ana xətti eynidir: ilkin illərdəki separatçılıq, müstəqillik tələbləri, ardınca az və ya çox sayda terror aktları və ən sonda birgə yaşamanın verdiyi üstünlüklərə qayıdış. Bu ana xətt erməni separatçılarının "bir münaqişə o birinə bənzəmir" deyiminin işə yaramadığını ortaya qoyur. Dağlıq Qarabağın dünyadakı muxtariyyət modellərindən fərqi nədir? Azərbaycanın istəyi budur ki, əvvəlcə işğal altındakı torpaqlar boşaldılsın, keçmişdəki əlaqələr bərpa olunsun, iki xalq arasında inam atmosferi formalaşsın, Dağlıq Qarabağ erməniləri muxtariyyətin geniş səlahiyyətlərindən yararlansınlar ki, gələcəkdə referenduma ehtiyac qalmasın, ermənilər də belə bir şəraitdə müstəqilliyin uçuruma, yeni müharibə və qırğınlara yol açdığını anlasınlar. 

Əslində Azərbaycanın tərkibindəki muxtariyyət təcrübəsinə də müraciət etmək olar. Söhbət Naxçıvan Muxtar Respublikasından gedir. Naxçıvan Muxtar Respublikası hüquqi statusuna görə Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına görə muxtar respublikada dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil edilir; qanunvericilik hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi – parlamenti həyata keçirir. Beləliklə, siyasi və iqtisadi zəmində kifayət qədər geniş səlahiyyətlərə malik olan Naxçıvan inkişaf yolunu özü müəyyənləşdirir. Əlbəttə, Naxşıvandakı hazırki idarəetməylə bağlı xeyli suallar var, ancaq önəmli olan hər iki tərəfin səlahiyyət bölgüsünə riayət etməsidir. Yəni Naxçıvan nümunəsi göstərir ki, Dağlıq Qarabağ da ona verilən səlahiyyətlər çərçivəsində bölgənin inkişafı, qanunverici və icraedici institutların formalaşmasını təmin edə bilər, yaranan suallar isə dialoq çərçivəsində Xankəndi ilə Bakı arasında həll oluna bilər.

Dünyada Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə uyğun modellər haqqında danışdıqda ən çox Finlandiyaya məxsus isveçlilərin yaşadığı Aland adaları misal çəkilir. Dağlıq Qarabağın gələcək statusunu əsasən bu modellə müqayisə edirlər. Təsadüfi deyil ki, ATƏT-in Parlament Assambleyası Aland modelinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində əsas kimi götürülə biləcəyini irəli sürmüşdü. İsveçlə Finlandiya arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən, Aland əhalisi dilini, mədəniyyətini, adətlərini saxlamaq hüququ alır, bununla assimilyasiya olunmaq təhlükəsi aradan qalxır. İsveç adalardakı isveçlilərin təhlükəsizliyinə və soydaşları ilə maneəsiz əlaqə yaratmağa təminat alır. Laqtinqin hüquqi səlahiyyətləri təhsil və mədəniyyəti, səhiyyə və iqtisadiyyatı, nəqliyyatı, kommunal təsərrüfatı, polisi, poçtu, radio və televiziyanı əhatə edir. Bu sahələr üzrə Alandın suveren dövlət səlahiyyətləri var. Qalan qanunvericilik səlahiyyətlərinin hamısı – xarici siyasət, mülki məcəllənin əsas hissəsi, məhkəmə və cinayət hüququ, gömrük və pul dövriyyəsi Finlandiyanın səlahiyyətlərinə daxildir. Aland əhalisinin mənafeyini qorumaq üçün Finlandiya parlamentinə arxipelaqdan bir deputat seçilir. Adaların qubernatorunu laqtinqin razılığı ilə Finlandiyanın prezidenti təyin edir. İqtisadiyyat sahəsindəki münasibətlər də sadə quruluşa malikdir: Finlandiya hökuməti vergiləri, gömrük rüsumlarını və başqa ödəncləri bütün ölkədə tətbiq edilən qaydalarla yığır. Arxipelaqın xərcləri dövlət büdcəsindən ödənir. Dövlət öz borcunu çıxandan sonra gəlirlərin bir hissəsini arxipelaq üçün ayırır. Qalan məbləği laqtinq büdcə maddələri üzrə bölüşdürür. Finlandiya prezidentinin laqtinqin qəbul etdiyi qanunlara veto qoymaq hüququ var. Prezident ona göndərilmiş qanunlara yalnız iki halda – adaların parlamenti öz səlahiyyət həddini aşanda və ya qəbul edilmiş qanun Finlandiyanın daxili və xarici təhlükəsizliyinə qorxu yaradanda veto qoya bilər. Aland Skandinaviya ölkələri ilə birbaşa əməkdaşlıq edə bilir. Skandinaviya ölkələri Nazirlər Şurasının işində Aland hökuməti də iştirak edir. Xarici siyasət Finlandiya hökumətinin və parlamentinin səlahiyyətinə daxildir. Lakin Finlandiya Alandın daxili işlərinə təsir göstərə biləcək beynəlxalq müqavilə imzalayanda bu müqavilənin qüvvəyə minməsini laqtinqlə razılaşdırmalıdır. Beləliklə, Aland modelini Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün tətbiq etsək, bölgənin yerli parlamenti daxili məsələlər və büdcə ilə bağlı qərarlar qəbul edə, hökuməti formalaşdıra bilər. 

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli haqqında danışılarkən, zaman-zaman Tatarıstan modelinə də istinad edilir. Rusiya Federasiyasının tərkibində muxtar respublika olan Tatarıstan 1990-cı il avqustun 30-da dövlət suverenliyi haqda bəyannamə qəbul etdi. Suverenlik haqqında bəyannaməyə görə, bölgə rəsmən Tatarıstan Respublikası adlandırılır. Tatarıstanın suverenlik aktında yazılıb ki, Tatarıstan Respublikasının statusu Tatarıstan Respublikası və Rusiya Federasiyasının birgə razılığı olmadan dəyişdirilə bilməz. Eyni zamanda Tatarıstan Respublikası ərazisinin sərhədləri onun razılığı olmadan dəyişdirilə bilməz. Tatarıstan Respublikası öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqil xarici iqtisadi əlaqələrdə iştirak edir. Tatarıstanın xarici ölkələrdə iqtisadi nümayəndəliklər açmaq hüququ var. Tatarıstan modeli də Dağlıq Qarabağ üçün uğurlu örnək ola bilər.

Dağlıq Qarabağın Tatarıstanın statusuna malik olması, müstəqil iqtisadi siyasət yürütməsi, iqtisadi sahədə müstəqil xarici razılaşmalar imzalaması, xarici ölkələrdə iqtisadi nümayəndəliklər açması, yerli hakimiyyət institutları formalaşdırması və qəbul edilən qanunların Azərbaycan qanunvericiliyi ilə uzlaşdırılması, bir sözlə yerli hakimiyyətin böyük idarəçilik səlahiyyətlərinə malik olması deməkdir.

Madrid prinsiplərində Dağlıq Qarabağ üçün aralıq status nəzərdə tutulub. Bu status qeyri-müəyyən keçid dövründə hər iki tərəf üçün məqbuldur. Aralıq status aşağıdakı nəticələrin əldə olunmasına xidmət edə bilər: Dağlıq Qarabağın təhlükəsizliyinə və özünü idarə etməsinə təminat verilir; İşğal altındakı torpaqlar boşaldılmağa başlanır, dəhliz məsələsi həll olunur və kommunikasiya xətləri açılır; Ermənistanın Azərbaycanla yanaşı Türkiyə ilə də münasibətlərinin normallaşması prosesi başlayır, sərhədlər açılır, diplomatik münasibətlər bərpa olunur. Yaranmış vəziyyətdə bu, ən optimal variant kimi qəbul edilə bilər. Lakin bunun reallaşa bilməsi üçün vasitəçilərin İrəvana təzyiq etməsi lazım gəlir…

996
ABŞ hərbçiləri Əfqənistanda

"Rusiyaya qalib gəlməyin yolunu tapmışıq": Pentaqon nəyə cəhd göstərir?

10
(Yenilənib 23:43 19.01.2021)
"Secure World Foundation"-ın kosmik təhlükəsizlik məsələləri üzrə eksperti Brayan Uiden xatırladır ki, uzun uçuşlarda nüvə enerjisi olmadan keçinmək mümkün deyil. Gələcəkdə yerdən kənar ilk koloniyalar üçün də reaktorlara ehtiyac olacaq.

 

BAKI, 19 yanvar — Sputnik, Andrey Kots. Amerikalılar nüvə enerjisinin hərbi istiqamətini inkişaf etdirmək qərarına gəliblər. Hələlik hakimiyyətdə olan ABŞ Prezidenti Donald Tramp hərbi qüvvələr və kosmik tədqiqatlar üçün kompakt nüvə reaktorlarının hazırlanması barədə fərman imzalayıb. Beləliklə, ABŞ son yarım əsrdə ilk dəfə olaraq atom enerjisindən təkcə Hərbi Dəniz Donanmasında istifadə etməyəcək. Bəs Vaşinqtonu bu addımı atmağa nə vadar edir: Sualın cavabı RİA Novosti-nin növbəti materialında.

Rezerv mənbə

ABŞ Silahlı Qüvvələrinin sualtı qayıqlar və təyyarə gəmiləri artıq nüvə reaktorları ilə təchiz edilib. Bunun sayəsində Amerika donanmasının ən nəhəng vımpelləri, demək olar ki, məhdudiyyətsiz dənizlərdə qala bilir.

Digər ölkələrin hərbi dəniz donanmaları da nüvə enerjisindən istifadə edir. Məsələn, Fransanın nüvə mühərrikli təyyarə gəmisi "Şarl de Qoll" və Rusiyaya məxsus ağır raket kreyseri "Pyotr Velikiy". Bununla belə, ABŞ-ın nüvə mühərrikli gəmiləri daha çoxdur. Amerikalılar bu yolda əldə etdikləri ilə kifayətlənmək fikrində deyillər.

Prezident Trampın göstərişi ilə Müdafiə Nazirliyi ölkədəki bir hərbi obyektdə kiçik nüvə reaktorlarını nümayiş etdirmək üçün plan hazırlayacaq və onu reallaşdıracaq, həmçinin aşağı güclü mobil reaktoru sınaqdan keçirəcək. Bu cür enerji mənbələri Günəş enerjisindən istifadənin qeyri-mümkün olduğu yerlərdə və müdafiə sahəsində dərin kosmik tədqiqatlar üçün əvəzolunmazdır", – deyə Ağ Evin mətbuat xidməti məlumat verib.

Kiçik nüvə reaktorunun nəyə lazım olduğu açıqlanmır. "Defensenews.com" portalının ekspertləri belə hesab edirlər ki, söhbət ordu bazalarının ehtiyat enerji təchizatından gedir. Əgər hərbi obyektdə elektrik olmasa, reaktor mühüm əhəmiyyətli cihazları enerji ilə təmin edəcək. Fərmana əsasən, ilk prototipin sınaqlarına altı ay ərzində başlanmalıdır. Mütəxəssislərin fikrincə, sınaqlar ABŞ-ın ən böyük poliqonlarından biri olan Nevadadakı hərbi meydançada sınaqdan keçiriləcək.

Kosmosun fəthi

"Secure World Foundation"-ın kosmik təhlükəsizlik məsələləri üzrə eksperti Brayan Uiden xatırladır ki, uzun uçuşlarda nüvə enerjisi olmadan keçinmək mümkün deyil. O cümlədən, Aya, Marsa və başqa planetlərə uçuşlarda da. Gələcəkdə Yerdən kənar ilk koloniyalar üçün də reaktorlara ehtiyac olacaq. Bəzi mütəxəssislər yeni texnologiyaların orbital silah platformalarında istifadə edilə biləcəyinə də inanır. Prinsipcə, bu ssenari kosmosun potensial döyüş meydanı olduğunu düşünən ABŞ Kosmik Qüvvələrinin kifayət qədər aqressiv doktrinasına uyğun gəlir.

"Məncə, bu amerikalılara, ilk növbədə, kosmik məqsədlər üçün lazımdır," - deyə "Orsenal Oteçestva" jurnalının baş redaktoru Viktor Muroxovski RİA Novosoti-yə müsahibəsində bildirib. "Atom reaktoru" söz birləşməsi müxtəlif mənalarda işlənə bilər. Birincisi, bu uranın parçalanması ilə müşayiət olunan zəncirvari reaksiyaya əsaslanan cihazdır. Rusiyada "Burevestnik" və "Poseydon" üçün artıq oxşar qurğular yaradılıb. İkincisi, peyklərdə, radio mayaklarında və hava stansiyalarında istifadə olunan izotopik nüvə enerji mənbələridir. Onlar daha az effektli olsalar da, güclü radiasiya yaymırlar", Mütəxəssis 1950-60-cı illərdə həm ABŞ-da, həm də SSRİ-də təyyarələr üçün kompakt nüvə reaktoru hazırlamağa cəhd göstərildiyini xatırladır. Bununla birlikdə, həmin layihələrdən imtina edildi - hətta ən böyük təyyarə belə heyətin bioloji müdafiə sistemini çəkib aparmağa qadir deyil. Bu səbədən də böyük təyyarələrdə reaktorların tətbiqi məhdudlaşdırılıb", - V.Muroxovski əlavə edib.

Muraxovskinin sözlərinə görə, indiyə kimi heç bir ölkə pilotlu təyyarələrdə, kiçik tonnajlı gəmilərdə və yerüstü nəqliyyat vasitələrində istifadə edilə bilən kompakt reaktor yaratmağa nail olmayıb.

Radiasiya problemi

Vaxtilə nüvə enerji qurğusu qitələrarası strateji bombardmançı təyyarələri olan "Convair B-36"-lar üçün də işlənib hazırlamışdı. "Convair B-36"-lar 1949-59-cu illərdə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin silahlandırmasına daxil edilmişdi.

NB-36H uçan laboratoriyasının burun hissəsinə 12 tonluq qoruyucu kapsul quraşdırılmışdı. Gücü 1 meqavat, diametri 1,2 metr və ağırlığı 16 ton olan sürətli neytron reaktoru bomba yuvasına yerləşdirilirdi. O, uçuş zamanı buraxılmalı və təyyarənin göyərtəsindəki hava girişlərindən daxil olan atmosfer havası ilə soyudulmalı idi. Eksperiment maşını 47 uçuş yerinə yetirdi, lakin nüvə mühərriki yalnız qısa müddət ərzində işə salındı.

Əslində, kifayət qədər cəlbedici ideya idi. Əlavə yanacaqdoldurma həyata keçirilmədən bir neçə sutka havada qala bilən belə uçan aparatdan strateji bombardmançı və ya kəşfiyyat təyyarəsi kimi istifadə oluna bilərdi. Lakin problemlər də az deyildi. Birincisi, hər bir atom təyyarəsi, əslində, ona sahib olan ölkənin öz ərazisinə də düşə biləcək "çirkli" bombadır. İkincisi, "eksperiment göyərtəsi" həm də havada özü ilə birgə radioaktiv maddələr daşıyırdı. Nəhayət, hər bir halda şəxsi heyət ciddi şüalanmaya məruz qalırdı.

ABŞ-da yerüstü texnikaya da nüvə reaktoru quraşdırmağa cəhd göstərilib. Bu 25 tonluq "Chrysler TV-8" tankı heç vaxt kütləvi şəkildə istehsal edilməyib - standart sistemlərin yalnız bir hissəsi ilə təchiz olunmuş tam ölçülü maket şəklində mövcud olub. Tank kiçik bir nüvə reaktorunun qızdırdığı buxar mühərriki ilə idarə edilməli idi. Bununla belə, tank çox mürəkkəb mexanizm hesab edildi, onun döyüş qabiliyyəti isə ənənəvi nəqliyyat vasitələrindən imtina etmək üçün yetərsiz sayıldı. Beləliklə, 1956-cı il aprelin 23-də layihə ləğv olundu.

10
Rusiya donanmasına məxsus sualtı qayıq, arxiv şəkli

Rusiyanın aqressiv siyasətə cavabı - Yeni sualtı qayıqlar haqqında bizə məlumdur?

8
"Xabarovsk" konsepsiyasının davamı olan "Ulyanovsk" sualtı qayığı ikiqat korpusa malikdir, uzunluğu təxminən 113 metr, tonnajı təxminən 10 min ton, istismar dərinliyi 500 metrə qədər, sualtı sürəti 30 dəniz milindən çoxdur.

BAKI, 19 yanvar — Sputnik, Aleksandr Xrolenko, hərbi şərhçi. Xüsusi təyinatlı nüvə sualtı qayığının korpusunun inşası başa çatmaq üzrədir və tezliklə hidravlik sınaqlara başlanacaq. Rusiya Hərbi Dəniz Donanması bu qayığı 2027-ci ilə qədər əldə etməlidir.

"Ulyanovsk" sualtı qayığının (09853 layihəsi) əsası 2017-ci ildə Sevmaşda qoyulub. Bu qayıq "Xabarovsk" (09851 layihəsi) ilə eyni əsas ölçülərə malik olsa da, onun konstruksiyasında daha müasir sistem və mexanizmlərdən istifadə olunub. "Military Watch Magazine"-ə görə, qayıqlar "Borey" strateji raket sualtı kreyserlərinin ixtisar edilmiş struktur varisləridir. "Ulyanovsk", "Xabarovsk" və "Belgorod" (949A Layihəsinin təcrübəli daşıyıcısı) arasındakı əsas fərq ən yeni sualtı qayığın bənzərsiz "Poseydon" termonüvə torpedaları ilə birlikdə xidmət göstərəcəyidir. Rusiya yaxın gələcəkdə Rusiya Şimal Buzlu və Sakit okean donanmalarının döyüş tərkibində iki "Poseydon" daşıyıcısına sahib olmağı planlaşdırır.

"Poseydon" çoxməqsədli okean sistemi Rusiya Federasiyasının NATO-nun genişlənməsinə və Pentaqonun zərbə potensialının Şərqi Avropadakı təhlükəli konsentrasiyasına, Rusiyanın müdafiə potensialının qabaqcadan məhv edilməsi üçün istifadə edilə biləcək qlobal ABŞ raket hücumundan müdafiə sisteminin formalaşmasına asimmetrik cavabdır.

"Poseydon" – Rusiya Donanmasının ən gizli layihələrindən biridir. Buna baxmayaraq, layihənin əvvəllər dərc olunmuş təxmini xüsusiyyətləri (ekspert qiymətləndirmələri) nüvə hücumunun qarşısını alan bu bənzərsiz sistemin nəyə qadir olduğunu tam təsəvvür etməyə imkan verir.

"Xabarovsk" konsepsiyasının davamı olan "Ulyanovsk" sualtı qayığı ikiqat korpusa malikdir, uzunluğu təxminən 113 metr, tonnajı təxminən 10 min ton, istismar dərinliyi 500 metrə qədər, sualtı sürəti 30 dəniz milindən çoxdur. 120 sutka avtonom şəkildə fəaliyyət göstərə bilir. Qeyri-məhdud məsafə uzaqlığını tamamilə yeni nüvə enerji qurğusu təmin edir. Şəxsi heyəti 100 nəfərdən ibarətdir.

"Ulyanovsk" sualtı qayığının burun hissəsində 6 ədəd "Poseydon" termonüvə torpedasının yerləşdiriləcəyi ehtimal olunur. Bundan əlavə, sualtı qayıq "Kalibr-PL" qanadlı raketləri, "Zirkon" hipersəsli raketləri və "Paket-PL" özünümüdafiə sistemi (düşmənin torpedalarının hücumlarını dəf etmək üçün) ilə təchiz oluna bilər.

Çoxməqsədli okean sistemi təyyarə gəmisi zərbə qruplarını, böyük hərbi bazaları və sahil bölgəsindəki düşmən iqtisadiyyatının strateji obyektlərini məhv etmək üçün nəzərdə tutulub.

Putindən "matryoşkalar"

09851 və 09853 saylı nüvə "Qiyamət günü" torpedalarının sualtı daşıyıcıları gizli fəaliyyət göstərir və çox güclüdür, dörd ayadək (suyun üzünə çıxmadan) böyük dərinliklərdə döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirə bilir. Dünya okeanının istənilən nöqtəsində fəaliyyət göstərməyə qadirdir.

"Poseydon" pilotsuz hava aparatlarının həssaslığı daha azdır, daha avtonomdur, döyüş istifadəsi vəziyyətində tamamilə qarşısıalınmazdır. Bütövlükdə çoxməqsədli okean sistemi, göyərtəsindəki sualtı qayıq və termonüvə qitələrarası torpedaları bir növ rus matryoşkalarını xatırladır. Özü də bu "matryoşka"ları kiminsə narahat etməməsi məsləhətdir. Məsələ burasındadır ki, "Poseydon" sistemi ciddi səbəb olmadan heç vaxt işə düşməyəcək.

Nüvə mühərrikli pilotsuz aparat "Poseydon"un (https://www.youtube.com/watch?v=T_7hWSv689Q&feature=emb_logo) uzunluğu 20 metr, diametri 1,8 m, çəkisi 100 tondur. Fəaliyyət məsafəsi praktik olaraq məhdudlaşdırılmayıb, istismar dərinliyi 1000 metr, sürəti 100 dəniz milinə (185 km/saat) bərabərdir ki, bütün bunlar da potensial düşmənin bütün müasir torpedaları üçün praktik olaraq əlçatmaz olan parametrlərdir.

Bundan başqa, termonüvə başlığına malik bu sualtı vasitə kompüter zəkasına sahibdir və daşıyıcıdan bir neçə min kilometr məsafədə müstəqil hərəkət edə bilir. Dərinliyi və sürəti vəziyyətə uyğun olaraq özü seçir. Üstəlik, maksimum sürət istənilən təhdiddən uzaqlaşmağa imkan verir. Hidroakustika vasitəsilə bu cür hədəfi izləmək isə demək olar ki, mümkün deyil.

"Poseydon" dəniz dibi relyefini rəhbər tutaraq 10 min km-ə qədər məsafədə hərəkət edə bilər. Təyinat nöqtəsində aylarla olduğu yerdə qalaraq döyüş istifadəsi üçün və ya bazaya qayıdışla bağlı siqnal gözləyə bilər.

"Poseydon"un döyüş başlığı tutumu tortil ekvivalentində 100 meqatondur. Üstəlik, kobalt bölməli döyüş başlığı ərazinin radioaktiv çirkləndirilməsini maksimum dərəcədə artırmaq üçün hazırlanıb.

Planlaşdırılan dörd daşıyıcı sualtı qayıq – Dünya okeanına yerləşdirilmiş 24 pilotsuz "Poseydon"dur və "Forbes"in qiymətləndirməsinə görə, hər hansı bir düşmənin sahil müdafiəsini "sıfıra endirmək", Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təyyarə gəmisi zərbə qruplarını məhv etmək və "ABŞ-ın şərq və ya qərb sahillərinə zərbə vurmaq" qabiliyyətinə malikdir.

Rus inqilabı və Hərbi Dəniz Donanması strategiyası

Vaşinqton, kifayət qədər aqressiv xarici siyasətində Hərbi Dəniz Donanmasına gediş edir, nəhəng xarici baza şəbəkəsinə arxalanaraq planetə nəzarət etməyə çalışır. Buna asimmetrik reaksiya verən Rusiya dənizdə özünü təkcə strateji və çoxməqsədli sualtı qayıqlarla müdafiə etməyə hazırdır. Əslində, amerikalı mütəxəssislər "Poseydon"un ABŞ-ın raket əleyhinə sistemləri, kreyserlər, eskadra mina gəmiləri, sualtı qayıqlar və 2500 km-ə qədər mənzilli "Tomaqavk" qanadlı raketlərinin yaradılmasına cavab olduğunu dərk edirlər.

Amerika tərəfi rus "Poseydon"larının meydana çıxmasından ciddi şəkildə təşvişə düşüb və onları bir sual narahat edir: hərbi silahlı münaqişə baş verərsə, bu silahların istifadəsi beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olacaqmı? Sual ritorik xarakter daşıyır.

Rus "Poseydonlar"ı ABŞ-ı əvvəllər iki okeanda da sahib olduğu təhlükəsizlikdən və cəzasızlıqdan məhrum edir. Yeganə alternativ – Vaşinqtonun "Qiyamət günü torpedaları" ilə mübarizə aparmaq üçün tamamilə yeni sistemlərin yaradılması məqsədilə böyük maliyyə xərcləri ayırması ola bilər. Amma ABŞ və Rusiya arasında hərbi sahədə nəzərəçarpan texnoloji boşluq bu sahədə də Vaşinqtona uğur vəd etmir.

Gələcəkdə nüvə torpedalarının daşıyıcısı kiçik səth gəmiləri də ola bilər. "Poseydon" sistemi silahlandırmanın məhdudlaşdırılması ilə bağlı müqavilələrə tabe deyil, böyük ixrac potensialına malikdir və beynəlxalq bazarda adi döyüş başlığı ilə də satıla bilər. Belə hesab edirik ki, Hindistan və Çin çox düşünmədən onları almağa qərar verəcək. Çinli mütəxəssislər artıq bəyan ediblər ki, oxşar texnologiyalar dərin dəniz tədqiqatları üçün idealdır. Həqiqətən də, "Poseydon"un korpus gücü 14 kilometr dərinliyə dalmağa imkan verir.

Hər bir halda, Rusiyanın nüvə elektrik stansiyasına malik strateji qitələrarası dərin dəniz gəmisinin gələcəyi parlaqdır. Moskva isə humanist "güc mövqeyindən" çıxış edərək həmişə ən nataraz tərəfdaşlarla belə bərabər və dinc danışıqlara hazırdır.

8

İlham Əliyev: "Milli iradəmizin zəfər çaldığı gün - 20 Yanvar"

16
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Mixail Qorbaçovun əmri ilə qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridilib.

BAKI, 20 yanvar - Sputnik. Prezident İlham Əliyevin "Facebook" səhifəsində 20 Yanvar faciəsinin 31-ci ildönümü ilə əlaqədar paylaşım edilib.

Sputnik Azərbaycan-ın məlumatına görə, paylaşımda deyilir: "Milli iradəmizin zəfər çaldığı gün - 20 Yanvar".

16