İstanbul

Türkiyə iqtisadiyyatı çevriliş cəhdinin altından necə qalxacaq?

57
"Hazırda ciddi ixtisarlar, işdən qovulmalar davam edir. Bu səbəblə istər siyasi, istərsə də iqtisadi idarəçilikdə yavaşlamalar olacaq"

BAKI, 28 iyul — Sputnik. 6 ilə yaxındır davam edən qlobal iqtisadi böhranın təsirindən ən az zərərlə çıxa bilən Türkiyə iqtisadiyyatı yeni təhlükələrə qarşı tab gətirə biləcəkmi? Xüsusilə son çevriliş cəhdindən sonra ölkənin maliyyə durumunun necə olacağı ciddi suallar doğurur. Bir çox ekspertlər iddia edirlər ki, qarşıdakı bir neçə ay müəyyən çətinliklər gözlənilsə də, bu çətinlik ümumi iqtisadi ab-havaya təsir etməyəcək.

Mahmut Berizci
© Photo : STR
Mahmut Berizci

Belə ki, çevriliş cəhdindən iki gün sonra, iyulun 17-də mətbuata açıqlama verən Türkiyənin iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybəkçi, ölkənin maliyyə bazasının güclü olduğunu, bu səbəblə iqtisadiyyatın zərər görməyəcəyini söyləmişdi. O, riskləri ən aza endirmək üçün qonşularla, xüsusilə də Rusiya ilə ikitərəfli iqtisadi əlaqələrin önəmini vurğulamışdı.

Dünən Rusiyanın enerji naziri Aleksandr Novak ilə Moskvada bir araya gələn Nihat Zeybəkçi, görüşdən sonra olduqca önəmli açıqlamalar verib. O, təyyarə böhranından sonra dondurulan "Türk axını" layihəsinin tikintisinə başlaya biləcəklərini qeyd edib.

"Türk axını layihəsinin reallaşması üçün siyasi qərar və istək mövcuddur. Biz qaz boru layihəsinin birinci xəttinin tikintisinə başlamağa hazırıq", — türk nazir qeyd edib.

Mövzunu Sputnik-ə dəyərləndirən Türkiyənin Səlcuq Universitetinin beynəlxalq iqtisadi əlaqələr üzrə dosenti, Mahmut Berizci hesab edir ki, Türkiyəni iqtisadi yöndən çökdürməyə çalışan qüvvələr əleyhinə əks hücuma keçən rəsmi Ankaranın, bu məsələdə uğur qazanıb-qazanmayacağını zaman göstərəcək. Onun sözlərinə görə, hələlik dövlət qurumlarında "təmizləmə" işləri getdiyindən, iqtisadiyyatda müvəqqəti durğunluq yaşana bilər və bu, normaldır.

"Ölkəmiz olduqca qəliz mərhələdən keçir. Bir yandan siyasi, digər yandan da iqtisadi təhdidlərlə qarşılaşmışıq. Çevriliş cəhdindən sonra dövlət orqanlarında təmizlik işləri aparılır. Ciddi ixtisarlar, işdən qovulmalar davam edir. Bu səbəblə istər siyasi, istərsə də iqtisadi idarəçilikdə yavaşlamalar olacaq. Normal baxmaq lazımdır", — ekspert vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, söhbət dövlətin içinə sızmış Gülən şəbəkəsinin on minlərlə üzvündən gedir: "Ancaq mən əminəm ki, yaxın gələcəkdə Türkiyə iqtisadiyyatı öz axarına düşəcək və inkişaf qaldığı yerdən davam edəcək".

Türk politoloq Ahmet Akaydın. Arxiv foto
© Photo : Ahmet Akaydının şəxsi arxivindən
Türk politoloq Ahmet Akaydın. Arxiv foto

Türkiyəli jurnalist-yazar Ahmet Akaydın sözlərinə görə isə, son hadisələr ölkə iqtisadiyyatına zərrə qədər təsir göstərməyib və göstərməyəcək: "Beynəlxalq iqtisadi reytinq agentlikləri demək olar ki, hər həftə dünya ölkələri ilə bağlı öz proqnozlarını verir. Əgər Türkiyədə hər hansı axsama olsaydı, bu hal həmin proqnozlarda özünü göstərərdi".

"Əgər "Fitch" agentliyinin ötən həftə verdiyi proqnoza diqqət etdinizsə, orada qeyd olunur ki, qlobal sərmayəçilər Türkiyəyə rahatlıqla yatırım edə bilər. Bizim dövlətimizin iqtisadi təməli olduqca sağlamdır. Heç bir risk yoxdur", — Akaydın əlavə edib.

57
Teqlər:
iqtisadiyyat, Türkiyə, maliyyə, Aleksandr Novak, Ahmet Akaydın, çevriliş cəhdi, Nihat Zeybəkçi, Mahmut Berizci
Əlaqədar
Türkiyənin bir neçə populyar telekanalı, agentlik və qəzeti qapadıldı
Türkiyədə çevriliş cəhdində iştirak edən hərbçilərin sayı açıqlandı
Türkiyədə prezidentinin mühafizə alayında xidmət edən 283 hərbçi həbs edilib
Türkiyədəki çevriliş cəhdinin anatomiyası
"Fövqəladə vəziyyət rejimi Türkiyəyə sərt idarəçilik gətirməyəcək"
Türkiyədə daha 788 şəxs barəsində həbs qərarı verildi
“Üç qardaş - 2021” beynəlxalq təliminin açılış mərasimi

Həftənin siyasi mənzərəsi: BMT-də baş verənlər gündəm oldu

195
(Yenilənib 21:17 26.09.2021)
BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyasının dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində keçirilən illik ümumi müzakirələri zamanı Prezident İlham Əliyev pandemiya, Azərbaycanın multikultural dəyərləri və ərazilərimizin Ermənistan işğalından azad edilməsinə toxunub.

Yerevan, Moskva və Bakı nəqliyyat əlaqələrinin bərpasında qərarlıdır

Sentyabrın 20-si Rusiya Baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk Yerevanda keçirilən Ermənistan – Rusiya biznes forumunda jurnalistlərə bildirib ki, Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin bərpasında qərarlıdırlar: "Üçtərəfli işçi qrup görüşlər keçirir. Sayca yeddinci olan sonuncu görüş avqustun ortalarında Moskvada baş tutdu. Bütün tərəflər regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin bərpasında qərarlıdırlar. Bunu necə etməyə dair müzakirələr gedir".

İlham Əliyev Vladimir Putinə zəng edib

Sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Prezidenti Vladimir Putinə telefonla zəng edib.

Dövlətimizin başçısı Rusiya Prezidentini Hakim "Yedinaya Rossiya" Partiyasının parlament seçkilərində qələbə qazanması münasibətilə təbrik edib.

Azərbaycan Prezidenti bu qələbəni Vladimir Putinin rəhbərliyi ilə ölkənin inkişafı və firavanlığına yönəlmiş siyasətə xalq tərəfindən verilən qiymətin təzahürü kimi dəyərləndirib.

Zakir Həsənov: Azərbaycan, Türkiyə və Pakistanın birgə təlimləri gələcəkdə də davam edəcək

Sentyabrın 20-də "Üç qardaş - 2021" beynəlxalq təlimi çərçivəsində "Yüksək səviyyəli müşahidəçi günü" keçirilib. Yekunda general-polkovnik Z.Həsənov çıxış edərək təlimin uğurla başa çatması münasibətilə tədbir iştirakçılarını təbrik edib, üç qardaş ölkənin hərbi qulluqçularının yüksək peşəkarlıq və bacarıq nümayiş etdirdiyini vurğulayıb.

Müdafiə naziri bildirib: "Təlim göstərdi ki, müasir texnologiyalardan, yeni döyüş taktikasından istifadə edən xüsusi təyinatlılarımızın bacarığı daha da artıb və peşəkarlıq səviyyəsi xeyli yüksəlib. Təlimlər qoşunlarımızın imkan və qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsinə böyük töhfə verdi. Bu təlim Silahlı Qüvvələrimizin qarşısında duran istənilən vəzifəni birgə icra etməyə hazır və qadir olduğunu bir daha nümayiş etdirdi". Silahlı Qüvvələrimizin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi altında xalqımızın qələbəsi ilə başa çatan Vətən müharibəsi zamanı göstərilən mənəvi dəstəyə görə Türkiyə Respublikasına və Pakistan İslam Respublikasına minnətdarlığını bildirən Müdafiə naziri gələcəkdə də bu cür təlimlərin keçiriləcəyini qeyd edib.

Sudanda dövlət çevrilişinə cəhd

Sentyabrın 21-i Sudan ordusu bu ölkədə dövlət çevrilişinin qarşısını alıb. Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bu barədə "al-Mayadeen" telekanalı xəbər yayıb.

"Dövlət çevrilişi cəhdi baş tutub, o, uğursuz olub. Xalq ona müqavimət göstərməlidir", - deyə telekanala Sudanın müstəqil keçid şurasının rəsmisi bildirib. O bildirib ki, hazırda ölkədə vəziyyət nəzarət altındadır.

Fransa mövqeyini açıq elan etdi – Ermənistanın yanındayıq

Sentyabrın 21-i Fransa Prezidenti Emmanuel Makron Ermənistanın müstəqillik günü münasibətilə bu ölkənin prezidenti Armen Sarkisyana göndərdiyi məktubda bildirilib Fransa ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinin vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında dialoqun bərpasına yardım etməyə hazırdır.

Ermənistan Prezidentinin mətbuat xidmətinin yaydığı məlumatda bildirilir ki, Makron məktubda vurğulayıb ki, Fransa bölgədə sülhün bərqərar olunmasında öz rolunu oynamağa çalışır və bu baxımdan Dağlıq Qarabağdakı qanlı müharibədən bir il sonra bu ölkənin hələ də üzləşdiyi çətinliklərin öhdəsindən gəlməsinə kömək etmək üçün Ermənistanın yanındadır.

"Bu baxımdan Fransa Cənubi Qafqazın özünəməxsusluğunu və zənginliyini əks etdirən bölgənin zəngin mədəni irsinin qorunmasına xüsusi sadiq olacaq. Regional inkişaf və rifah naminə Cənubi Qafqazda vəziyyəti sabitləşdirmək üçün ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrliyi çərçivəsində münaqişənin davamlı həlli yolunda səylərimizi əsirgəməyəcəyik", - deyə Makron qeyd edib.

Ərdoğanın Rusiyaya səfər tarixi açıqlandı

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Rusiyaya səfər tarixi açıqlanıb.Prezident Administrasiyası Ərdoğanın sentyabrın 29-da Rusiyaya birgünlük işgüzar səfər edəcəyini açıqlayıb.

"Türkiyə Prezidentinin sentyabrın 29-da Soçi şəhərinə birgünlük səfəri gözlənilir", - deyə qeyd olunub.

Ərdoğan BMT-də Azərbaycanın mövqeyini müdafiə etdi

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan yaxın keçmişdə Qafqazda sabitlik baxımından mühüm addımların atıldığını qeyd edib. Ərdoğan BMT-də çıxışı zamanı Azərbaycanın müdafiə hüququndan istifadə edərək işğala son qoyduğunu deyib.

"Azərbaycan qanuni müdafiə hüququndan istifadə edərək, BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının illərdir tətbiq olunmayan qərarlarını həyata keçirməklə öz torpaqlarındakı işğala son qoyub. Qafqazda davamlı sülh naminə yeni fürsətlər üçün pəncərələr açılıb. Tərəflərin atacağı bütün müsbət addımları dəstəkləməkdə qərarlıyıq", - Türkiyə Prezidenti bildirib.

ABŞ və Rusiya gələn həftə strateji sabitliyə dair danışıqlar aparacaq

Gələn həftə Cenevrədə Birləşmiş Ştatlar və Rusiya strateji sabitliyə dair danışıqlar aparacaq. Bunu Birləşmiş Ştatların Rusiyadakı səfiri Con Sallivan bildirib.

"Prezidentlər Bayden və Putinin Cenevrədə baş tutan sammitindən sonra ABŞ və Rusiya strateji sabitliyə dair danışıqlar aparacaq. Danışıqlar gələn həftə baş tutacaq", - deyə ABŞ səfiri bildirib.

O, həmçinin qeyd edib ki, Moskva və Vaşinqton kibertəhlükəsizliyə dair dialoq aparacaq.

BMT-də möhtəşəm çıxış 

BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyasının dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində keçirilən illik ümumi müzakirələri davam edir. Sentyabrın 23-də ümumi müzakirələr zamanı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin videoformatda çıxışı təqdim olunub.

Prezident İlham Əliyev çıxışında deyib ki, COVID-19 pandemiyası bütün dünya üçün ciddi çətinliklər doğurmaqda davam edir. Hökumətimiz ilk günlərdən əhalinin qorunması və pandemiyanın mənfi təsirinin minimuma endirilməsi məqsədilə mühüm və praktiki tədbirlər həyata keçirir.

Azərbaycan cari ilin yanvar ayının ortalarından peyvəndləmə kampaniyasına başlayıb. Hər 100 nəfərə istifadə edilmiş vaksin dozalarının həcmi 80 faizdən artıqdır.

COVID-19-un təsirinə məruz qalmış əhalinin və sahibkarlıq subyektlərinin dəstəklənməsi üçün təqribən 2.7 milyard ABŞ dolları həcmində sosial-iqtisadi paket təqdim edilib.

Düzgün planlaşdırılmış tədbirlərin həyata keçirilməsi nəticəsində pandemiya ilə bağlı vəziyyət nəzarət altında saxlanılıb və ölkəmizdə tətbiq olunmuş karantin rejimi tədricən yumşaldılıb. Pandemiya ilə mübarizə sahəsində Azərbaycanın müfəssəl səyləri beynəlxalq səviyyədə qəbul edilib. 2020-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Azərbaycanı pandemiya ilə mübarizə sahəsində nümunəvi ölkə adlandırıb.

Azərbaycan bütün bu fəaliyyəti özünün maliyyə resursları hesabına həyata keçirib. Biz, həmçinin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına 10 milyon ABŞ dolları həcmində könüllü maliyyə töhfəsi, 30-dan artıq ölkəyə koronavirusla mübarizənin dəstəklənməsi üçün humanitar və maliyyə yardımı etmişik. Bundan əlavə, dörd ölkəyə təmənnasız olaraq 150 min doza vaksin göndərmişik.

Cari sessiya çərçivəsində Azərbaycan BMT Baş Assambleyasında eyni mövzuda qətnamə layihəsini irəli sürməyi planlaşdırır.

Hesab edirik ki, COVID-19-dan sonra daha yaxşı bərpa üçün güclü, əlaqələndirilmiş və məqsədyönlü qlobal addımlara ehtiyac var. Bu mənada biz pandemiyadan sonrakı dövr üçün qlobal tədbirlərə dair tövsiyələr hazırlayacaq BMT-nin COVID-19-dan sonra qlobal bərpa üzrə Yüksək Səviyyəli Panelinin yaradılmasını təklif edirik.

Bu il Qoşulmama Hərəkatının yaradılmasının 60 illiyidir. Qoşulmama Hərəkatının 120 üzvünün yekdil qərarı ilə Azərbaycan 2019-cu ilin oktyabrında Bakıda keçirilmiş dövlət və hökumət başçılarının 18-ci Zirvə toplantısında üç il ərzində Hərəkata sədrliyi öz üzərinə götürmüşdür. Azərbaycan beynəlxalq ədalətin və beynəlxalq hüquq normalarının təmin edilməsini, habelə Hərəkata üzv dövlətlərin legitim maraqlarını güclü şəkildə müdafiə edir. Bu il Hərəkata üzv dövlətlər Azərbaycanın sədrliyini daha bir il - 2023-cü ilin sonuna qədər uzadılmasına dair yekdil qərar qəbul ediblər. Bu, bütün dünya üçün çətin bir dövrdə Azərbaycanın Hərəkata uğurlu və səmərəli şəkildə sədrlik etməsinin təsdiqi və yüksək qiymətləndirilməsinin əlamətidir.

BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin həyata keçirilməsi Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan dünyada 2030-cu il Gündəliyinin icrası ilə bağlı 3-cü Könüllü Milli Hesabatını təqdim edən 12 ölkədən biri, öz regionunda isə ilk dövlətdir.

Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin nailiyyət indeksi üzrə mümkün 100 xaldan 72.4 xal toplayan Azərbaycan regionda ən yaxşı nəticə göstərərək 2021-ci il üzrə Dayanıqlı İnkişaf Hesabatında 165 ölkə arasında 55-ci yeri tutmuşdur. Hesabatda Azərbaycanın yoxsulluğun azaldılması, səhiyyə, qidalanma, qadınların əmək bazarında iştirakı, təmiz su və sanitariya, enerjiyə əlçatanlıq, internet istifadəsi, nəsli kəsilmək təhlükəsi olan canlıların mühafizəsi, əhalinin rifahının yaxşılaşdırılması, şəhər və yaşayış məntəqələrinin dayanıqlı inkişafı sahələrində əldə etdiyi tərəqqi vurğulanır.

Azərbaycan Şərq-Qərb, Şimal-Cənub və Şimal-Qərb nəqliyyat dəhlizləri kimi regional əlaqələndirmə layihələrinin icrasında fəal iştirak edir və bununla da Avrasiyanın əsas və etibarlı nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən birinə çevrilib. Biz Bakı Beynəlxalq Ticarət Limanını istifadəyə vermişik ki, onun yükaşırma qabiliyyəti 15 milyon tona bərabərdir və ehtiyacdan asılı olaraq bu həcm 25 milyon tona qədər artırıla bilər.

Azərbaycan Paris İqlim Sazişini ratifikasiya etmiş, baza ili – 1990-cı illə müqayisədə 2030-cu ilə qədər istilik effekti yaradan qazların emissiyalarının səviyyəsində 35 faiz azalma ilə bağlı öz üzərinə könüllü öhdəlik götürmüşdür. Bununla yanaşı, biz Paris Sazişi çərçivəsində 2050-ci il üçün şərti hədəflərin müəyyən edilməsi imkanlarını araşdırırıq.

Hazırda ölkənin ümumi enerji istehsalında bərpa olunan enerjinin payı 17 faiz təşkil edir. Hədəfimiz 2030-cu ilə qədər bu rəqəmi 30 faizə çatdırmaqdır. Növbəti 3-4 il ərzində ümumi gücü 700 meqavat təşkil edəcək 3 külək və günəş elektrik stansiyalarının inşasına sərmayə qoyuluşuna dair üç böyük beynəlxalq enerji şirkəti ilə müqavilələr imzalanıb. Layihələrdən biri 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Ermənistanın işğalından azad edilmiş Şərqi Zəngəzur bölgəsində həyata keçiriləcək. Bu 240 meqavat gücündə günəş elektrik stansiyası Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərində ən böyük birbaşa xarici sərmayə qoyuluşu layihəsi olacaqdır. Mən digər beynəlxalq enerji şirkətlərini də Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərində yaşıl enerji layihələrinə sərmayə qoymağa dəvət edirəm.

Prezident: "Ermənistan döyüş meydanında məğlub edildi və Azərbaycan işğala son qoydu"

Mən azad edilmiş Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru bu yaxınlarda Yaşıl Enerji Zonası elan etmişəm. Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərinin 7200 meqavat günəş enerjisi və 2000 meqavat külək enerjisi olmaqla təsdiq edilmiş bərpa olunan enerji potensialı var.

Xam neft və qaz ixracı ilə yanaşı, Azərbaycan son illərdə elektrik enerjisinin ixracatçısına çevrilib. Bu gün biz dörd qonşu ölkəyə elektrik enerjisi ixrac edirik. Eyni zamanda, əhalimizin artması və iqtisadi inkişaf ilə əlaqədar daxili enerji istehlakı da artmaqdadır. Cari ilin 8 ayı ərzində Azərbaycanın qeyri-neft sənayesi 18.4 faiz artmışdır.

Azərbaycan mültikulturalizmi həyat tərzi kimi qoruyur 

Azərbaycan xalqı öz kökünə, tarixinə, dilinə və ənənələrinə olduqca bağlı bir xalqdır. Mən dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyi münasibətilə bu ili "Nizami Gəncəvi İli" elan etmişəm. XII əsrdə Nizami Gəncəvinin öz əsərlərində təbliğ etdiyi sülh, ədalət, humanizm, azadlıq və bərabərlik kimi ideal və dəyərlər BMT-nin təşviq və müdafiə etdiyi prinsiplərlə üst-üstə düşür.

Biz Azərbaycanda multikulturalizmi bir həyat tərzi olaraq qoruyur və dəstəkləyirik. Azərbaycan dünyada tolerantlığın, müxtəlif dini və etnik qrupların nümayəndələrinin dinc birgəyaşayışının nümunəsi sayılır. 2008-ci ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə başlanılmış və müsəlman dünyası ilə Avropa arasında dialoq və əməkdaşlığın gücləndirilməsi məqsədini daşıyan "Bakı Prosesi" BMT tərəfindən güclü şəkildə dəstəklənir. BMT Baş Assambleyasının qətnamələrində Azərbaycanda müntəzəm olaraq təşkil olunan Mədəniyyətlərarası Dialoq üzrə Ümumdünya Forumu "mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi üçün mühüm qlobal platforma" olaraq tanınır.

Ötən ilin sentyabrında BMT Baş Assambleyasındakı çıxışım zamanı mən sizin diqqətinizi Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalının davam etməsinə və Ermənistan hökumətinin təcavüzkar bəyanatlarına və hərəkətlərinə yönəltdim. Bu gün qurur hissi ilə deyirəm ki, Ermənistan döyüş meydanında məğlub edildi və Azərbaycan işğala son qoydu.

Təqribən 30 il ərzində Ermənistan ölkəmizin ərazisinin 20 faizini işğal altında saxlayırdı. İşğal müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlərlə müşayiət olunub. Ermənistan 1992-ci ildə Xocalı soyqırımını törədərək, yüzlərlə dinc insanı, o cümlədən 106 qadını və 63 uşağı qətlə yetirmişdir. 1275 azərbaycanlı əsir götürülmüşdür, onların 150-si hələ də itkin hesab olunur. Xocalı soyqırımı 13 ölkə tərəfindən tanınıb. Ermənistan tərəfindən həyata keçirilən etnik təmizləmə nəticəsində bir milyondan çox azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edirdi. Lakin Ermənistan bu və BMT Baş Assambleyası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı, ATƏT, Avropa Şurası Parlament Assambleyası və Avropa Parlamenti kimi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul edilmiş bənzər qərarlara məhəl qoymamışdır.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının bəzi qətnamələri bir neçə gün ərzində icra edildiyi halda, bizə gəldikdə 27 il icra olunmamış qaldı. Bu isə ikili standartların bariz nümunəsidir. Selektiv yanaşmaya yol verilməməsi üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrası mexanizminin yaradılması üçün səylərin birləşdirilməsinə ehtiyac var.

ATƏT-in Minsk qrupu Ermənistan və Azərbaycan arasında münaqişənin həllinə nail olmaq məqsədilə 1992-ci ildə təsis edilmişdir. ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri Ermənistanı Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzə son qoymağa məcbur etmək üçün qətiyyətli addımlar atsaydılar, onda üzərlərinə düşən vəzifələrin icrasına nail ola bilərdilər. Münaqişə dövründə Ermənistan öz yanaşması və hərəkətləri ilə nümayiş etdirirdi ki, onun yeganə məqsədi status-kvonu saxlamaq və işğalı möhkəmləndirməkdir. Mən dəfələrlə Ermənistana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsinin vacibliyi məsələsini qaldırmışdım. Təəssüflər olsun ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrasını təmin etmək üçün Ermənistana qarşı beynəlxalq sanksiyalar tətbiq edilmədi.

2018-ci ildə Ermənistanda hərbi cinayətkarlar Köçəryan-Sarkisyan rejimi devrildi. Bizim Ermənistanın yeni hökumətinin ciddi şəkildə danışıqlarda iştirak edəcəyi ilə bağlı müəyyən ümidlərimiz var idi. Biz Ermənistandan gələn istənilən müsbət siqnala cavab verməyə hazır idik. 2018-2019-cu illər keçmiş təmas xəttində ən sakit dövrlərdən biri idi. Lakin, Azərbaycanın müsbət addımlarına baxmayaraq, Ermənistanda rejimin dəyişməsi real dəyişikliklərlə nəticələnmədi. Ermənistanın yeni hökuməti də Azərbaycanla dinc qonşuluq əvəzinə, işğalın davam etdirilməsi yolunu seçdi.

Ermənistan danışıqları məhv etdi

Münaqişənin son iki ili ərzində Ermənistan qəsdən danışıqlar prosesini məhv etdi. Ermənistan hökuməti "Qarabağ Ermənistandır və nöqtə" və "bir qarış belə işğal olunmuş torpaq qaytarılmayacaq" kimi bir sıra təxribatçı bəyanat və hərəkətlərə yol verdi. Ermənistanın o vaxtkı müdafiə naziri açıq şəkildə Azərbaycanı yeni təcavüz və yeni işğal ilə hədələdi. Ermənistan qəbuledilməz və əsassız "yeddi şərt" irəli sürərək, danışıqlar formatının dəyişdirilməsi, danışıqlara sıfırdan başlanılması və Ermənistan tərəfindən işğal edilmiş ərazilərdə yaradılmış qondarma rejimin danışıqlar prosesinə cəlb edilməsini tələb etdi. Danışıqların formatının və mahiyyətinin dəyişdirilməsi cəhdi Ermənistanın məsuliyyətsiz və təhlükəli hərəkətləri səbəbindən fəaliyyəti iflic olmuş ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri üçün xoşagəlməz sürpriz oldu.

Bundan əlavə, Cenevrə konvensiyaları da daxil olmaqla, beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulması ilə Ermənistan açıq şəkildə qanunsuz məskunlaşdırma siyasətini həyata keçirərək, əsasən Yaxın Şərqdən olan erməni əsilli şəxsləri Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinə yerləşdirirdi. İllər ərzində hökm sürən cəzasızlıqdan ruhlanan Ermənistan təcavüzün nəticələrini möhkəmləndirmək və qanunsuz məskunlaşdırmanı sürətləndirmək üçün Ermənistandan işğal olunmuş ərazilərimizə yeni yolun inşa ediləcəyini bəyan edirdi.

2020-ci ilin iyul ayında Ermənistan Azərbaycanla dövlət sərhədi boyu hərbi təxribat törətdi. Azərbaycanın Tovuz rayonu istiqamətində açılmış artilleriya atəşi nəticəsində 13 hərbçi və mülki vətəndaş həlak oldu.

Daha sonra avqust ayında Ermənistanın diversiya qrupu keçmiş təmas xəttini keçərək Azərbaycan hərbçilərinə və mülki şəxslərə qarşı terror aktları törətməyə cəhd etdi, lakin bunun qarşısı uğurla alındı.

Ötən il sentyabrın 24-də BMT Baş Assambleyasının 75-ci sessiyası çərçivəsindəki çıxışımda mən xəbərdarlıq etmişdim ki, "Ermənistan rəhbərliyinin düşmən, Azərbaycanofob bəyanatları və təxribatları Ermənistanın Azərbaycana qarşı yeni hərbi təcavüzə hazırlaşdığını nümayiş etdirir".

Bundan üç gün sonra - sentyabrın 27-də Ermənistan Azərbaycanın hərbi mövqelərinə və mülki şəxslərinə qarşı irimiqyaslı hücuma başladı. Buna cavab olaraq, Azərbaycan BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində təsbit edilmiş özünümüdafiə hüququndan istifadə edərək, öz ərazisində Ermənistana qarşı əks-hücum əməliyyatına başladı.

44 gün ərzində Ermənistan silahlı qüvvələri cəbhəboyu ərazilərdə yerləşən rayonlarımızı və şəhərlərimizi – Ağdam, Ağcabədi, Beyləqan, Daşkəsən, Füzuli, Goranboy, Tərtəri intensiv şəkildə atəşə tuturdu. Ermənistan, həmçinin cəbhə bölgəsindən uzaqda yerləşən Gəncə, Bərdə, Mingəçevir, Qəbələ, Siyəzən, Xızı və digər şəhərləri də atəşə tuturdu. Raketlərdən biri Azərbaycanın hava hücumundan müdafiə qoşunları tərəfindən Bakının yaxınlığında yerləşən Xızı üzərində zərərsizləşdirilmişdir. Bu isə onu göstərir ki, paytaxt Bakı da Ermənistanın raket hücumlarının hədəfi idi. Ermənistan "Skad" və "İsgəndər-M" tipli ballistik raketlərdən, habelə qadağan olunmuş ağ fosforlu və kaset tipli sursatlardan istifadə edirdi. Ermənistanın bu hərbi cinayətləri nəticəsində 100-dən çox dinc sakin, o cümlədən 11 uşaq qətlə yetirilib, 450 nəfərdən çox insan yaralanıb. Azərbaycan ərazisində 12 min mülki infrastruktur obyekti, o cümlədən fərdi evlər dağıdılıb və ya onlara ciddi zərər dəyib.

Hərbçilər və mülki əhali arasında fərq qoyulmasına dair beynəlxalq humanitar hüququn fundamental prinsiplərinə riayət edən Azərbaycan Ermənistan tərəfindən dinc sakinlərin hədəfə alınması kimi qəddar hərbi cinayətlərə oxşar formada cavab vermədi.

Ermənistan, eyni zamanda, xaricdən muzdlu və əcnəbi döyüşçülər cəlb edərək onları Azərbaycana qarşı istifadə edirdi.

44 günlük müharibə ərzində Azərbaycan işğal olunmuş ərazilərinin böyük bir hissəsini, o cümlədən Cəbrayıl, Hadrut, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa şəhərlərini azad etdi. Ümumilikdə, döyüş meydanında 300-dən çox şəhər və kənd azad edilmişdir. Ermənistan 2020-ci il noyabrın 10-da kapitulyasiya aktına imza atmağa məcbur oldu. Beləliklə, Ermənistan öz qoşunlarını Azərbaycanın digər ərazilərindən – Ağdam, Laçın və Kəlbəcərdən çıxarmağa məcbur edildi. Azərbaycan BMT Təhlükəsizlik Şurasının yuxarıda qeyd olunan qətnamələrinin icrasını özü təmin etdi və bu, yəqin ki, BMT-nin təsis edildiyi vaxtdan bu günə qədər dünyada ilk belə haldır.

Azərbaycan 30 illik münaqişəni hərbi-siyasi yollarla həll etdi, ərazi bütövlüyünü və tarixi ədaləti bərpa etdi. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi keçmişdə qaldı. Azərbaycanda artıq Dağlıq Qarabağ adında inzibati ərazi vahidi yoxdur. Prezidentin 2021-ci il 7 iyul tarixli Fərmanı ilə biz Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonalarını yaratmışıq. Fürsətdən istifadə edərək, mən BMT-yə üzv dövlətləri və BMT Katibliyini ərazilərimizə istinad edərkən hüquqi cəhətdən mövcud olmayan, siyasi baxımdan qərəzli və manipulyasiya xarakterli adların istifadəsinə yol verməməyə çağırıram.

Ermənistan ərazilərimizi qaytarmaq niyyətində deyildi

Azərbaycanın keçmiş işğal olunmuş ərazilərində Ermənistan tərəfindən illər ərzində çoxqatlı müdafiə xətlərinin və uzun səngərlər, tunel və bunkerlərdən ibarət istehkamların qurulması sübut edir ki, Ermənistan heç bir vəchlə bu əraziləri qaytarmaq niyyətində deyildi.

Təqribən 30 illik işğal ərzində Ermənistan qəsdən bütün şəhər və kəndləri dağıtmış, bütün mədəni və dini abidələri viran qoyaraq, talayaraq, onları əsl urbisid - şəhərlərə qarşı genosid və kultursid - mədəniyyətə qarşı genosid nümunələrinə çevirmişdir. Yəqin ki, İkinci Dünya müharibəsindən bəri şəhərlərin bu miqyasda dağıdılması dünyanın heç bir yerində baş verməyib. Azərbaycanın 9 şəhəri və yüzlərlə kəndi Ermənistan tərəfindən yer üzündən silinib. Ermənistan bu ərazilərdə əsrlər boyu yaşayan Azərbaycan xalqının izini silməyə çalışıb. Ağdam o dərəcədə dağıntıya məruz qalıb ki, onu "Qafqazın Hirosiması" adlandırırlar. Füzuli şəhərinin işğaldan azad olunmasından sonra ordumuz orada bir dənə də salamat bina tapa bilmirdi ki, onun üzərində bayrağımızı dalğalandırsın.

Ermənistanın işğalı altında olmuş ərazilərdə 67 məsciddən 65-i yerlə-yeksan edilib, qalan ikisi isə ciddi zərər görüb və təhqir edilib, onlardan donuz və inək tövləsi kimi istifadə edilib. Bu isə bütün dünya müsəlmanlarına qarşı hörmətsizlikdir. Hətta qəbiristanlıqlar belə təhqir olunub, dağıdılıb və talanıb.

Azad olunmuş ərazilərə səfərlər zamanı xarici diplomatlar, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri və xarici jurnalistlər Ermənistan tərəfindən törədilən vəhşiliyin şahidi olmuşlar. Şəhər və kəndlərin, o cümlədən Azərbaycan xalqına məxsus mədəni və dini irsin tamamilə dağıdılması beynəlxalq media və müstəqil ekspertlər tərəfindən geniş şəkildə sənədləşdirilib və işıqlandırılıb.

Azərbaycan tərəfindən hər bir ölkənin BMT-dəki nümayəndəliyinə şəhər və kəndlərimizin işğaldan əvvəl və sonrakı vəziyyəti ilə bağlı qısa məlumat və fotoşəkillərdən ibarət təsviredici kitab təqdim edilib. Kitabda Azərbaycanın dini və tarixi abidələrinin tamamilə məhv olunması öz əksini tapıb.

Ermənistan Azərbaycanın keçmiş işğal edilmiş ərazilərində ekosid - ətraf mühitə qarşı genosid törədib. Meşələrimizin 60 min hektarı məhv edilib, kəsilib və oğurlanıb, torpaqlarımız və çaylarımız çirkləndirilib və zəhərlənib.

Ermənistan keçmiş işğal olunmuş ərazilərdə bizim su ehtiyatlarımızdan süni ekoloji fəlakət yaratmaq üçün istifadə edib. 2016-cı ildə Avropa Şurası Parlament Assambleyası "Azərbaycanın cəbhəboyu rayonlarının sakinləri qəsdən sudan məhrum edilir" adlı qətnamə qəbul edərək, Ermənistan hökumətindən su ehtiyatlarından siyasi təsir və ya təzyiq aləti kimi istifadəsinə son qoyulmasını tələb etmişdir.

Ermənistan həmin qətnaməyə qətiyyən məhəl qoymadı və Sərsəng su anbarını humanitar və ekoloji terrorizm aləti kimi istifadə etməyə davam etdi. Ermənistan qəsdən qış aylarında su anbarını açaraq ətraf ərazilərdə daşqın törədir, yay aylarında isə suyu kəsərək keçmiş cəbhəyanı bölgədə yaşayan insanları və təsərrüfatları sudan məhrum edirdi.

Ermənistan transsərhəd Oxçuçay çayını kəskin şəkildə çirkləndirir. Bu isə çayın Azərbaycan ərazisi boyu keçdiyi ərazinin ekoloji sistemini bərpa olunmaz deqradasiyaya məruz qoyur. Təəssüflər olsun ki, bəzi xarici şirkətlər də bu ekoloji cinayətdə iştirak edir.

Ermənistan keçmişdə işğal altında olan ərazilərimizdə qanunsuz olaraq təbii sərvətlərimizi, o cümlədən qızıl və digər qiymətli metal və mineralları istismar etmiş, onları xarici bazarlara ixrac etmişdir. Tutarlı faktlara əsaslanaraq biz keçmişdə işğal altında olan ərazilərdə Azərbaycanın təbii sərvətlərinin qanunsuz istismarı və digər qanunsuz fəaliyyətlə məşğul olan müxtəlif ölkələrdən olan xarici şirkətləri müəyyən etmişik. Biz artıq həmin şirkətlərə qarşı hüquqi tədbirlərə başlamışıq. Onlar keçmişdə işğal altında olan ərazilərdə təbii sərvətlərimizi qanunsuz istismar etdiklərinə görə məsuliyyətə cəlb ediləcəklər.

Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 4 minə yaxın vətəndaşımız itkin düşmüşdür. Ermənistan onların taleyi ilə bağlı bizə məlumat verməlidir. Bizdə olan etibarlı məlumatlara əsasən, onların demək olar ki, hamısı işgəncələrə məruz qalaraq qətlə yetirilib və beynəlxalq humanitar hüquqa zidd olaraq Ermənistan ordusu tərəfindən kütləvi məzarlarda basdırılıb. Ermənistan hərbi cinayətkarları tərəfindən qətlə yetirilmiş 12 mülki şəxsin qalıqları 2021-ci ilin aprel ayında işğaldan azad olunmuş Kəlbəcər rayonunun Başlıbel kəndində kütləvi məzarda tapılıb.

Beynəlxalq hüquq və BMT Nizamnaməsinə əsasən, Ermənistan dövlət səviyyəsində Azərbaycana qarşı hərbi təcavüz və digər ağır cinayətlərə görə məsuliyyət daşımalıdır.

Ermənistanda çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gəlmiş və 1998-2018-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş səhra komandirləri Azərbaycan ərazilərinin 30 ilə qədər davam edən işğalı ərzində məkrli arzularına və məqsədlərinə çatmaqda uğursuzluğa düçar oldular. Əksinə, 2017-ci ildə BMT Baş Assambleyasındakı çıxışımda qeyd etdiyim kimi, Ermənistan tam iflasa uğramış dövlətə çevrilib. Ermənistan o dərəcədə zəifləyib ki, heç özü sərhədlərini belə qorumaq iqtidarında deyil.

Ermənistanda hökumət tərəfindən təşviq edilən Azərbaycanofobiya artmaqdadır. Etnik nifrət və düşmənçilik üzərində qurulmuş, erməni cəmiyyətində aşılanan irqçi ideologiya Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən keçmiş işğal olunmuş ərazilərində etnik təmizləmənin və misilsiz vandalizmin kökündə durur. Ermənistanda rejim dəyişikliyinə baxmayaraq, ölkədə faşist ideologiyası hökm sürməkdə davam edir. Ermənistanda bütün hakimiyyətlər dövründə "milli qəhrəman"a çevrilmiş nasist general Qaregin Njdenin simasında nasizm vəsf edilir.

Mütərəqqi dünya artan neo-faşizm ilə mübarizə apardığı bir vaxtda, 2016-cı ildə Ermənistanın o vaxtkı prezidenti İrəvanda Qaregin Njdenin heykəlinin açılışını edib. Azərbaycan təkcə Ermənistanın işğalçı qüvvələrini deyil, həm də erməni faşizmini məğlub edib. Biz yenidən öz suverenliyimizə, ərazi bütövlüyümüzə və xalqımızın təhlükəsizliyinə hər hansı bir təhdid görsək, legitim özünümüdafiə hüququmuzdan heç bir tərəddüd etmədən istifadə edəcəyik.

Münaqişə keçmişdə qalıb

Münaqişə artıq keçmişdə qaldığından azad olunmuş ərazilərdə irimiqyaslı tikinti işləri həyata keçirilməkdədir. Azərbaycan müasir şəhərsalma üsulları, "ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyalarını tətbiq edərək, sıfırdan yeni şəhərlər və kəndlər inşa edir. Azərbaycan bütün bu işləri öz maddi imkanları hesabına görür və təkcə bu il bu məqsədlə 1.3 milyard ABŞ dolları məbləğində vəsait ayrılıb.

Lakin əsas çətinlik azad olunmuş ərazilərdə Ermənistan tərəfindən yerləşdirilmiş çoxsaylı minaların mövcudluğu ilə bağlıdır. 2020-ci il noyabrın 10-da Ermənistan tərəfindən kapitulyasiya aktının imzalanmasından sonra bu günə qədər 2 jurnalist daxil olmaqla, 30 Azərbaycan vətəndaşı həlak olmuş, 130 nəfər isə yaralanmışdır. Azərbaycan dünyada ərazilərinin ən çox minalandığı ölkələrdən biridir. Bu, azad olunmuş ərazilərdə bərpa prosesini və məcburi köçkünlərin evlərinə qayıdışını ləngidir.

Ermənistan dəqiq mina xəritələrini Azərbaycana verməkdən imtina edir. Ermənistanın üç rayon üzrə təqdim etməyə məcbur olduğu mina xəritələrinin dəqiqliyi 25 faizdir. Beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistanı məcbur etməlidir ki, azad olunmuş ərazilərimiz üzrə dəqiq mina xəritələrini bizə təqdim etsin.

Münaqişə başa çatdığından Azərbaycan Ermənistanla sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, bir-birinin suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı şəkildə tanınması prinsipi əsasında sülh sazişi üzrə danışıqlara başlamağa hazır olduğunu artıq bəyan edib. Belə bir saziş regionumuzu sülh və əməkdaşlıq regionuna çevirə bilər. Lakin, biz hələ də təklifimizlə bağlı Ermənistandan müsbət reaksiya görməmişik.

Sülh və əməkdaşlığa xidmət edən sahələrdən biri nəqliyyat layihələri ola bilər. Bu kontekstdə Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası və Türkiyə ilə birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizi regionumuz üçün yeni imkanlar yaradacaqdır.

Azərbaycan Cənubi Qafqaz regionunda yeni reallıqlar yaradıb və hər kəs bunu nəzərə almalıdır. Ermənistan regional əməkdaşlıq və qonşularına qarşı qanunsuz və əsassız ərazi iddiaları arasında seçim etməlidir. Beynəlxalq ictimaiyyət bu mənada müsbət rol oynamalı və sülhün alternativinin olmamasını dərk etmək üçün Ermənistana çağırış etməlidir. Ermənistanda revanşizmin və onun silahlandırılmasının birbaşa və ya dolayı şəkildə dəstəklənməsi cəhdlərinə son qoyulmalıdır.

Ümid edirik ki, çoxdan gözlənilən sülh, təhlükəsizlik və sabitlik, nəhayət, Cənubi Qafqazda bərqərar olunacaq. Azərbaycan regional sülhə və inkişafa töhfə verən, onun gücləndirilməsinə xidmət edən ardıcıl səylərini davam edəcəkdir".

Ermənistana xəbərdarlıq: "Müharibə dövründə olanlar təkrarlana bilər"

Perspektivlər əsasən erməni tərəfin mövqeyindən asılıdır. Biz öz mövqeyimizi bildirmişik. Biz dövlət sərhədinin delimitasiyası prosesinə başlamağa hazırıq. Biz Ermənistan ilə Azərbaycan arasında sülh müqaviləsi üzərində işə başlamağa hazırıq. Çünki bu müqavilə lazımdır. Müharibə qurtarıb, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi tarixdə qalıb, özü də həmişəlik. Buna görə normal qarşılıqlı əlaqələr yaratmaq lazımdır. Bildiyiniz kimi, hazırda Rusiya, Azərbaycan və Ermənistanın baş nazirlərinin müavinləri səviyyəsində üçtərəfli işçi qrupu işləyir. Yəni, regionun gələcəyi ilə bağlı işlər, çətinliklə də olsa, aparılır.

Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bunu Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev "Nasionalnaya oborona" jurnalına eksklüziv müsahibəsində bildirib.

İlham Əliyev xatırladıb ki, erməni tərəfi ay yarım, hətta iki ay yarım taym-aut götürüb: "İşçi qrupunun fəaliyyəti yalnız avqustun 17-də bərpa olunub. Biz münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində irəliləməyə hazırıq, lakin hələ erməni tərəfdən müsbət siqnal yoxdur. Təəssüf ki, hələ də "Dağlıq Qarabağ"ın statusu barədə məsələlər qaldırılır, bu isə tamamilə perspektivsiz və mənim fikrimcə, Ermənistanın hazırkı faciəvi vəziyyətində onun üçün zərərli və təhlükəlidir. Çünki onlar İkinci Qarabağ müharibəsinin dərslərini unutmamalıdırlar"

Prezident vurğulayıb ki, əgər Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını davam etdirsə, Azərbaycanın Ermənistana qarşı ərazi iddialarından çəkinməsi çətin olacaq: "Bundan ötrü elə həmin Zəngəzurun və elə həmin Göyçə gölü regionunun tarixi mənsubiyyəti baxımından, bizim daha çox əsasımız, ərazi iddiaları üçün daha çox tarixi zəmin vardır. Biz ki belə iddialar təqdim etmirik. Məğlub olmuş, kapitulyasiya haqqında akt imzalamış Ermənistan nəyə görə hesab edir ki, onun Dağlıq Qarabağ üçün hansısa status - mövcud olmayan şey üçün status barədə danışmağa haqqı var?

Dağlıq Qarabağ yoxdur. Qarabağ iqtisadi rayonu var, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu var. Bunlar bizim ərazidir və bizdə hansı inzibati vahidlərin ola biləcəyini biz müəyyən etməliyik. Yalnız biz etməliyik, bizdən başqa heç kim, heç bir ölkə, xüsusən Ermənistan bunu edə bilməz. Buna görə düşünürəm ki, status barədə və Dağlıq Qarabağ barədə bu çeynənilmiş sözlər Ermənistan üçün böyük təhlükə mənbəyidir və yaxşı olar ki, bizi qəzəbləndirməsinlər, qıcıqlandırmasınlar, nə qədər ki, bizim təklifimiz masa üzərindədir, onunla razılaşsınlar. Əks halda, müharibə dövründə olanlar təkrarlana bilər.

Axı, biz vaxtında dayanmağı təklif edirdik. Biz könüllü şəkildə çıxmalarını təklif edirdik, lakin onlar razılaşmadılar və indi nəticəsini görürlər. Eyni vəziyyət bu dəfə də yarana bilər".

195
Azərbaycan və Rusiya bayraqları, arxiv şəkli

Rus dilini məhdudlaşdırmaqla iqtisadiyyata ziyan vurulur?

952
(Yenilənib 12:56 26.09.2021)
Rus dilinin əhəmiyyətini bu yaxınlarda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də dilə gətirib və ölkədə tədrisin rus dilində aparıldığı 340 məktəbin olduğunu xatırladıb.

Sovet İttifaqının dağılmasından otuz il ötür və yaxın xaricdə tez-tez belə bir sual ortaya atılır: rus dili milli dilin inkişafına mane olurmu? Sentyabrın 23-də Qırğızıstan Prezidenti Sadir Japarov belə bir fikir irəli sürdü ki, qırğız dilinin tam funksiyalaşması üçün sənədlərin rus dilində tərtib olunmasına son qoyulmalıdır (qeyd edək ki, hazırda bu respublikada sənədlər iki dildə hazırlanır).

Eyni zamanda, bir sıra postsovet ölkələri belə bir nəticəyə gəliblər: rus dili iqtisadi və texniki inkişaf üçün vacibdir.

Keçmiş SSRİ respubliklarında rus dilinin rolu və ona olan münasibət necə dəyişir – Sputnik-in müxbiri bu məsələni araşıdırıb.

Sıravı qırğızlar rus dilinin tərəfdarıdır

Prezident Japarovun rus dilinin rəsmi sənədələşmədən çıxarılmasını təklif etdiyi bir vaxtda ölkənin aparıcı universitetlərindən biri olan Yelnits adına Qırğızıstan-Rusiya Slavyan Universiteti belə bir şüarı öz fəlaiyyətində əsas götürüb: "Rus dili ilə dünyanı fəth etmək mümkündür!" Bu universitetin alimləri isə Qırğızıstan əhalisinin əksəriyyətinin rus dilini dövlətin inkişafı üçün lazımlı hesab etdikləri barədə araşdırmalar dərc edirlər.

"Biz sorğu keçirdik, 740 nəfərin rəyini öyrəndik. Onlar ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan 30-60 yaş arası şəxslərdir. Bişkek sakinlərini sorğuya cəlb etmədik, çünki orada aktiv şəkildə həm rus, həm də qırğız dilindən istifadə olunur", – deyə filologiya elmləri doktoru, professor Mamed Taqayev bildirir.

Sorğunun nəticəsinə əsasən, respondentlərin 99 faizi belə hesab edir ki, rus dili keyfiyyətli təhsilə çıxışı təmin edir, peşəkar inkişafa kömək edir və müasir əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini artırır.

"Üstəlik, tarixən Qırğızıstan vətəndaşları üçün rus dili xarici dünya ilə ünsiyyət qurma vasitəsinə çevrilib", – deyə Taqayev vurulayır.

"Qırğızıstanda rus dili öz statusunu yeni Konstitusiyada da qoruyub saxlayır. Ancaq bəzən ölkədə gözlənilən siyasi hadisələr ərəfəsində rus dilini ictimai həyatdan çıxarmaq lazım olduğu barədə populist fikirlər ortaya atılır", – deyə professor qeyd edir.

Yeri gəlmişkən, Qırğızıstanda bu il noyabrın 28-də Joqorku Keneşə (respublikanın Ali Şurası) növbədənkənar seçkilər təyin edilib. Mamed Tağıyev Sputnik-in sənədləşmə sahəsində mümkün islahatların rus dilinin statusuna təsir edib-etməyəcəyi barədə sualına cavab olaraq vurğulayır: "İndi hər bir vətəndaş rəsmi müraciətətini rus dilində etməkdə sərbəstdir, bu onun konstitusion hüququdur. Buna görə də, şübhəsiz ki, sənədləşmədən rus dilinin çıxarılması bu dilin Qırğızıstandakı mövqeyini zəiflədəcək".

Hazırda ölkə əhalisinin 26%-i sənədlərin rus dilində tərtib olunmasına üstünlük verir. Qırğızıstan Milli Statistika Komitəsinin 2021-ci il üçün məlumatına görə, bu ölkənin 6,6 milyon vətəndaşından 1,7 milyonu etnik qırğız deyil.

"İki dil arasında münasibətlərin harmonizasiya olunmasının vaxtı gəlib çatlb. Rus dilinin qırğız xalqı üçün xarici dil olmadığı, bu dilin ayrı-ayrı fərdlərin və bütövlükdə dövlətin inkişafı üçün əlavə imkanlar yaratdığını nəzərə alaraq qırğızlarla ruslar arasında elan olunmamış qarşıdurmaya son qoymaq lazımdır", - professor Taqayev belə heab edir.

Qonşularda vəziyyət necədir?

Bu arada, Qırğızıstanın qonşusu Qazaxıstanda aktivist Kuat Axmetov tərəfindən təşkil edilən dil reydləri ilə bağlı yaşanan insidentə baxmayaraq, rus dilinin rolunu məhdudlaşdırmaq barədə düşünmürlər.

Əksinə, Axmetov və onun davamçıları beş şəhərdəki mağazlarda insanların qazax dilini bilib-bilmədiyini müəyyən etmək üçün yoxlamalar təşkil edəndən sonra Qazaxıstan Baş Prokurorluğu cinayət işinin başladığını elan etdi - Axmetov etnik ədavət yaratmaqda ittiham edildi.

Axmetovun bu hərəkəti respublika hakimiyyət orqanlarının bir çox nümayəndəsi tərəfindən pislənildi və Prezident Kasım-Jomart Tokayev Qazaxıstanda rus dilinin millətlərarası ünsiyyət dili statusu aldığını xatırldaraq bidliridi ki, qanunvericiliyə əsasən, bu dilin istifadəsinə mane olmaq yolverilməzdir.

Hazırda qüvvədə olan "Qazaxıstan Respublikasının Dili haqqında Qanun"da bəyan olunur: Rus dilindən rəsmi olaraq dövlət dili ilə yanaşı (qazax dili-red.) rəsmi qurumlarda və ofis işlərində istifadə oluna bilər. Vətəndaşların dil zəminində hüquqlarının pozulması hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirilir.

"Rusiya ilə Qazaxıstan arasındakı sərhəd dünyanın ən uzun sərhədidir. Rus dili BMT-nin altı rəsmi dilindən biridir, ona görə də bu məsələyə sivil şəkildə yanaşmalıyıq" – deyə Tokayev vurğulayıb və onu da qeyd edib ki, qazax dilini öyrənməyə can atmaq gələcəyini Qazaxıstanla bağlayan hər kəsin borcudur, amma ölkə "radikalizmin hər hansı bir formasıının qarşısını almağa hazırdır".

Rus dilinin əhəmiyyətini bu yaxınlarda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də dilə gətirib və ölkədə tədrisin rus dilində aparıldığı 340 məktəbin olduğunu xatırladıb.

Hökumətin əmək miqrantlarına rus dilinin öyrədilməsi ilə bağlı bütün xərcləri öz üzərinə götürdüyü böyük və qüdrətli Özbəkistan inkişaf edir.

Sankt-Peterburqdakı özbək milli-mədəni muxtariyyətinin rəhbəri Suratbek Abdurahimov Sputnik-ə açıqlamasında bildirib ki, Özbəkistan Məşğulluq Nazirliyi bu məqsədlə Rusiya Xalqlar Dostluğu Universiteti ilə əməkdaşlıq edir. Layihə çərçivəsində Özbəkistandan 700 rus dili müəllimi ixtisasartırma kursundan keçib və indi onlar əmək miqrantlarına rus dilini öyrətməyə hazırdırlar.

"Özbəkistan hakimiyyətinin bu addımı ölkə üçün rus dilinin nə qədər vacib olduğundan xəbər verir", - deyə Abdurahimov vurğulayır.

"Söhbət yalnız Rusiya ilə münasibətlərdən getmir, hərçənd bura gələn özbəklərin sayı kifayət qədər çoxdur. Amma gəlin elə digər keçmiş SSRİ respublikalarını götürək. Bəs onlarla hansı dildə danışaq? Rus dili, eyni zamanda, beynəlxalq təhsil, elm və işgüzar əlaqələrin dilidir", - deyə o bildirib.

"Heç kim milli dillərə qarşı çıxmır"

Puşkin adına Dövlət Rus Dili İnstitutunun elmi məsələlər üzrə prorektoru, filologiya elmləri doktoru Mixail Osadçı isə belə hesab edir ki, rus dili rəqabətə davamlılıq baxımından yaxın xaric üçün çox vacibdir

O deyir ki, bu dildə danışanların sayına görə rus dili dünyada 8-ci yerdədir, üstəlik 15 beynəlxalq təşkilatda istifadə olunur (müqayisə üçün: ingilis dilindən 23 beynəlxalq təşkilatda istifadə olunur).

"Çoxdillilik müasir dünyada mütləq tendensiyadır, müvəffəqiyyətin bir elementidir və rəqabətdə üstünlük deməkdir. Amma əgər bir ölkə əhalisinin çoxdilli olmaq şansını bilərəkdən azaldırsa, o zaman özü-özünü qarət etmiş olur, çünki işgüzar əlaqələri zəiflədir və ümumiyyətlə, vətəndaşların ehtiyaclarına zidd hərəkət edir", - deyə Sputnikin həmsöhbəti qeyd edir.

Mixail Osadçı buna misal olaraq Ukraynanı göstərir.

"Əslində, hər hansı bir dil sadə ehtiyacları təmin etmək vasitəsidir: məlumat ötürmək və qəbul etmək, hansısa sosial xidmətləri almaq. Niyə Ukrayna vətəndaşları rus dilində tamaşalara və ya filmlərə baxmaq istəyirlər? Onlar Rusiyaya belə pərəstiş edirlər? Xeyr, sadəcə onlara belə rahatdır. Dövlət isə buna müdaxilə edərək deyir: yox, sizin istifadə etdiyiniz dil arzuolunmazdır", - deyə prorektor izah edir.

Osadçinin sözlərinə görə, bəzi ukraynalı siyasətçilər bu fikirdədirlər ki, rus dilindən imtina etməklə Rusiyaya zərbə vuracaqlar, amma bu, əsassızdır.

"Bunun Rusiyadakı daxili vəziyyətə heç bir təsiri yoxdur, ancaq Ukraynanın daxilində gərginlik yaradır. İnsanlar süni məhdudiyyətləri sevmirlər. Bir şeyi də başa düşmək çox vacibdir ki, çoxdilliliyə tələbat olanda heç kim demir: "Gəlin ölkənin milli dilini inkişaf etdirək ki, rus dili burada hakim olmasın". Söhbət, sadəcə, hüquq bərabərliyindən gedir və bu məntiqlidir: kimsə dil öyrənməlidir və xarici dil öyrənənlər bunun nə qədər çətin olduğunu bilirlər. Bu halda isə sizə sadəcə üstünlük verilir – eyni anda iki dil bilirsiniz və bilə-bilə bundan imtina edirsiniz", - deyə Osadçi fikrini yekunlaşdırıb.

952

Bakıda şəhidlərinin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb

0
"Şəhidlərimiz qürurumuzdur" adlı aksiyası zamanı "Regional İnkişaf" İctimai Birliyinin könüllüləri səmaya 3000-dək işıq fənəri uçurdublar.

Bu gün vətən müharibəsi zamanı şəhid olan soydaşlarımızın xatirəsinə həsr edilən anım tədbiri keçirilib.

Heydər Əliyev Fondunun "Regional İnkişaf" İctimai Birliyinin "Şəhidlərimiz qürurumuzdur" adlı aksiyası zamanı bu gün təməli qoyulan Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyinin ərazisində quraşdırılmış xüsusi projektorlardan səmaya yönələn şüalar Zəfər tağını simvolizə edib. Aksiyada "Regional İnkişaf" İctimai Birliyinin könüllüləri səmaya 3000-dək işıq fənəri uçurdublar.

Qeyd edək ki, sentyabrın 27-si Vətən Müharibəsinin başlamasının bir ili tamam olur. 44 günlük Vətən Müharibəsində torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canlarını fəda etmiş əsgər və zabitlərimizə, bütün şəhidlərimizə dərin ehtiram əlaməti olaraq hər il sentyabrın 27-si Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd edilib. Artıq bir necə gündür ölkədə Anım Gününə hazırlıqlar gedir.

Eyni zamanda Bakının bəzi küçə və prospektlərində eyvanlardan bayraqlar asılıb. Bu gün saat 12:00-da ölkə ərazisində şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Şəhər sakinləri, hərbçilər və rəsmilər İkinci Fəxri Xiyabanda uyuyan şəhidlərimizin məzarlarına baş çəkərək şəhidlərin xatirələrini yad ediblər.

Paytaxtda Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə yürüş keçirilib. Yürüş iştirakçıları əllərində Vətən müharibəsində qəhrəmancasına şəhid olanların şəkilləri əks olunan plakatlar daşıyıblar.

0
  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.

  • © Sputnik / Murad Orujov

    Bakıda şəhidlərin xatirəsinə səmaya işıq fənərləri buraxılıb.