Yazar, arxiv şəkli

Gündüzün qaranlığından çıxmaq istəyənlər üçün yol xəritəsi

267
(Yenilənib 18:41 24.05.2018)
Dram yazmağın əsas qaydaları və Əsərinizi qaydalara deyil, qaydaları əsərinizə uyğunlaşdırın!

BAKI, 24 may — Sputnik. Əksər gənc ədiblər dram əsəri yazmaqdan çəkinirlər. Bu barədə həmkarlarımla bir neçə dəfə söhbət etmişəm. Onlar pyes yazmaq istədiklərini, amma nəzəri və praktiki qaydaları bilmədiklərini, təcrübələri olmadığı üçün cəhd etməkdən çəkindiklərini dilə gətirirlər. Bu yazıda pyes yazmaq istəyən hər kəs üçün öz bilik və təcrübələrimi acizanə bölüşmək istəyirəm.

Əslində, istedadı, təxəyyülü və biliyi olan heç bir yazıçı üçün dram yazmaq çətin deyil. Lakin şeir, hekayə, roman yazmaqdan fərqli olaraq, pyes yazmaq üçün teatrı bilmək, teatrı tanımaq, pərdədən avansenaya, projektorlardan rekvizitlərə qədər hər şeyi görmək lazımdır.

Bir pyesi yazmağa başlamaq üçün, əvvəlcə, cərəyan edən hadisələrin məkanını və zamanını dəqiqliklə təyin etməlisiz. Siz məkanı zamana, obrazlarınızı isə həm məkana, həm də zamana uyğunlaşdırmalısınız. Dram əsəri yazarkan ən çox diqqət tələb edən nüans budur.

Obrazlarınızı canlandıran aktyor və aktrisaları görməyə çalışın. Pyesi teatr səhnəsində izləyərək yazın. Obrazların yerini, mimika və jestlərini, danışıq tərzlərini, bədən hərəkətlərini, ədalarını təyin edin. Bu obrazların hər biri hansısa aktyor və aktrisanın ifasında gözünüzün önündə canlanmalıdır. Belə olanda pyesi yazmaqdan həm də həzz alacaqsınız.

Təsvir etdiyiniz heç bir obrazı oxucu və ya tamaşaçı üçün ideal etməyin. Pyes mütaliədən daha çox teatr səhnəsində izlənildiyi üçün, ideallaşmış və ya tamamilə mənfurlaşmış obrazlar tamaşaçıya absurd görünür. Ən mənfi qəhrəmanınızı da onlara sevdirin. Tamamilə mənfur bir xarakter təsvir etsəniz belə, heç olmasa geyimi, danışıq tərzi ilə onu gözəlləşdirin. Ən müsbət qəhrəmanınızın da mənfi cəhətlərini göstərin. Oxucu və ya tamaşaçı yaxşısı və pisi ilə bütün qəhrəmanlarınızı sevməlidir.

Dram əsərində ən kiçik epizod belə, hər hansı məqsədi daşımalıdır. Bütün obrazlarınız müəyyən ideyanın ötürücüsü olmalıdır. Komediya yazırsızsa, güldürmək xətrinə, faciə yazırsızsa, ağlatmaq xətrinə söz uydurmayın. Komediyanı da, faciəni də sizin qəhrəmanlarınız yox, onların yaşadığı hadisələr yaratmalıdır. Sözlə güldürməyə və ya sözlə ağlatmağa deyil, hadisə ilə təsirləndirməyə və düşündürməyə çalışın.

Dialoqlarınız inandırıcı olmalıdır. Söylənən hər bir fikir oxucuya və ya tamaşaçıya bütün mənası ilə nüfuz etməlidir. Siz hər hansı bir qəhrəmanınızın dili ilə uzun-uzadı danışıq verə bilərsiz (teatr dilində buna sözçülük deyilir), amma o uzun danışığın məzmunda əhəmiyyəti olmalıdır. Vaxt aparsın, həcm böyütsün, gülüş yaratsın və ya kövrəltsin deyə lüzumsuz danışıqlarla əsərinizi doldurmayın.

Hər cümləniz "Bu cümlə niyə deyildi?" sualına dəqiq, konkret cavab verməlidir. Obrazların hər hərəkətinin bir anlamı, mahiyyəti olmalıdır. Hətta ən lazımsız hərəkətin və ya sözün də lazımsızlığına bəraət qazandırmalısız. Bunu qəhrəmanınızın xarakterinə uyğun olaraq həll edə bilərsiz.

Siz əsəri konfliktlərlə zənginləşdirmək, maraq və həyəcan yaratmaq istərkən, bütün əməyinizi puç edə bilərsiz. Əgər bu konfliktlərin düzülüşündə qarışıqlılığa yol versəniz, o zaman yazdığınızı sizdən başqa heç kəs anlamayacaq. Dram əsərlərində tez-tez rast gəldiyimiz problemlərdən biri də budur. Konfliktlərin yaranması və həlli ardıcıllıq təşkil etməli, incəliklə işlənilməlidir. Əsərinizin müəyyən hissəsi sözçülüklə, konfliktsiz keçməsin deyə ora süni şəkildə konflikt əlavə etməyin. Müəyyən məna və məqsəd daşıyan sözçülük, süni konfliktdən daha yaxşıdır.

Unutmayın, siz hekayə, povest, roman yox, dram əsəri yazırsız. Dram əsərlərində müəllifin dili ilə verilən cümlələr, yəni remarkalar zamanı, məkanı və hərəkətləri oxucuya (və ya rejissora, aktyora, aktrisaya) çatdırmaq üçündür. Remarkalarda geniş təsvir vasitələrindən istifadə etmək mənasızdır.

20-ci əsrin sonlarına qədər yazılan əksər dram əsərlərində roman təsvirlərinə rast gəlmək olur. Bu pyes üçün uğursuz hesab edilir. Müasir dram əsərində uzun-uzadı bədii təsvirlərə deyil, konkret təsvirlərə üstünlük verilir. Yazdığınız hər pyesin bir teatr tamaşası olduğunu düşünün. O zaman tamaşaçıların sizin yazdığınız təsvirləri bədii dildə oxuduğunu yox, konkret formada gördüyünü anlayacaqsız.

Əgər bir dramaturq öz yazdığı dram əsərinə teatr səhnəsində quruluş verə bilməzsə, demək ki, yazdığı dram əsəri də uğurlu olmayacaq. Müəllif yazdığı mövzunu və məzmunu rejissordan daha dəqiq, daha geniş bildiyi üçün öz əsərinə səhnə quruluşu verməyi də bacarmalıdır. Əlbəttə, bu, bir rejissorluq istedadı deyil! Elə olsaydı, dramaturqlar həm də rejissor olardı.

Lakin müəllif öz pyesinin xəyalən rejissoru olmalıdır. Həm aktyor, həm aktrisa olmağı da bilməlidir. Yaratdığı hər bir qəhrəmanın obrazını öz daxilində yaşamalıdır. Qəhrəmanların keçirdiyi hissləri bir aktyor, aktrisa kimi duymalıdır. Belə olanda, dialoqlar daha real, hadisələr daha inandırıcı, hərəkətlər daha anlamlı olur.

Yaradıcılıqda qaydalar önəmlidir, amma yaradıcılıq qaydaları sevmir. Əgər siz dram əsəri yazanda bütün nəzəri və praktiki qaydaların tətbiqinə yönəlsəniz, sizin pyesiniz uğurlu olmayacaq. Bütün qaydaları bilin və öyrənin, amma düşündüyünüzü və göstərmək istədiyinizi yazın. Əgər sizin əsərinizin mövzusu və məzmunu əhəmiyyətli və maraqlı olarsa, bütün bu qaydalar da əsəri yazdıqca öz yerini tapacaq. Əsərinizi qaydalara deyil, qaydaları əsərinizə uyğunlaşdırın!

267
Teqlər:
hekayə, janr, dram əsəri, roman, əsər, pyes, komediya, ədib, faciə
Əlaqədar
İki dahimizin yadigarı olan 80 yaşlı dramaturq
Milli Dram Teatrda "Xəcalət"
Əməkdar artist: "Məni imtahandan kəsən müəllim tamaşada ayağımın altına gül qoyub"
Zeynallı: “Azdrama” tamaşaçı qıtlığı yaşamır
Rəssamın rəngləri və fırçaları, arxiv şəkli

Adi karandaşla canlı kimi görünən qəhrəmanlarımız: bunlar 14 yaşlı uşağın əl işidir - FOTO

17
(Yenilənib 23:32 16.01.2021)
Yardımlıdan olan yeniyetmə Vətən müharibəsi şəhidlərinin portretlərini sadə karandaşla yaradır. O inanır ki, gələcəkdə məşhur fırça ustası olacaq

BAKI, 16 yanvar - Sputnik, Kəmalə Əliyeva. Akademik təhsilinin olmamasına rəğmən, on dörd yaşlı Səməd İskəndərli karandaşla unikal əsərlər yaradır. O, daha çox Qarabağ müharibəsinin qəhrəmanlarının portretlərini çəkir. Sputnik Azərbaycan bildirir ki, gənc rəssam üçün hazırda ən böyük çətinlik işləmək üçün şəraitin olmaması və rassam ləvazimatlarının yoxluğudur. 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от İskəndərli Səməd 🇦🇿 (@drawing.smd)

Səməd Yardımlı rayonunun Sırıq kəndində yaşayır. O, rəsmlə uşaqlıqdan maraqlanır. Maliyyə problemlərinə görə ailəsi ona inkişaf etməkdə yardım edə bilmir. Müəllimlə çalışmaq imkanı olmayan Səməd internetdə müxtəlif videoçarxlara baxaraq öyrənir. 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от İskəndərli Səməd 🇦🇿 (@drawing.smd)

"Təəssüf ki, valideynlərim mənə rəssamlıq üçün lazım olanları ala bilmirlər, çünki bu ləvazimatlar çox bahadır. Əvvəl ancaq sadə karandaşla çəkməyə başladım. Sonra mənim xaricdə yaşayan dostum tanışları vasitəsilə mənə rəngli karandaşlar göndərdi, indi də onlardan istifadə edirəm. Onun sayəsində öz üzərimdə daha çox işləmək arzusu yarandı", - Səməd deyir.

© Photo : Courtesy of Samed Iskenderli
Səməd İskəndərli

Gənc istedad qohumlarını, tanışlarını, müxtəlif filmlərin qəhrəmanlarını çəkir. Son işləri isə Vətən müharibəsinin qəhrəmanlarına həsr olunub. Onun sözlərinə görə, hər dəfə şəhidlərin portretlərini yaradanda böyük məsuliyyət hiss edir və çalışır ki, hər yeni işi öncəkindən daha yaxşı alınsın. 

Səməd əmindir ki, gələcəkdə məşhur rəssam olacaq və onun əsərlərini hər kəs tanıyacaq. 

17
Teqlər:
Yardımlı, yeniyetmə, rəssam, Qarabağ
Mövzu:
Sözlə deyə bilmədiklərimizin izharı - sənət
Astarada həsir toxuyanlar

Qədimdən gələn ənənə: bir həsir, bir Məmmədnəsir olsaq da... - FOTO

25
(Yenilənib 20:42 16.01.2021)
Əvvəllər soyuducu olmayanda insanlar bütün qidalarını həsir zənbildə saxlayırdılar. Zənbil bütün qidaları keyfiyyətini pozmadan saxlaya bilir. İndi isə həsir başqa bir ehtiyaca görə mazata minib

İradə Cəlilova, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 16 yanvar — Sputnik. Azərbaycanda bu ildən polietilen torbaların satışı qadağan edilir.

Yenidən dədə-babalarımızın daim istifadə etdiyi, qiyməti ucuz, keyfiyyəti yüksək, qamışdan hazırlanmış həsir zənbillər dəbə düşəcək.

  • Astarada həsir toxuyanlar
    © Sputnik / Irade JELIL
  • Astarada həsir toxuyanlar
    © Sputnik / Irade JELIL
  • Qamışdan həsir və zənbil toxuyan Rüfət Rzayev
    © Sputnik / Irade JELIL
1 / 3
© Sputnik / Irade JELIL
Astarada həsir toxuyanlar

Yadıma gəlir, hələ uşaq olanda Bakı kəndlərində bir çox evlərdə bu zənbillərdən istifadə edilirdi.

Evin kişisi bazarlığa gedəndə zənbili əlinə alıb, yola düşərdi.

Həsir zənbillərin istifadəsinə "Şərikli çörək", "Bizim Cəbiş müəllim" kimi filmlərdə də rast gəlmişik.

Ancaq müasirləşən dünyada həsir zənbillər tarixə qovuşmuşdu. Hamı onun sağlamlıq üçün təhlükəsiz, istifadə üçün uzunömürlü olduğunu belə unutmuşdu.

Həsir zənbillərin müxtəlif formalarından sadəcə dəb üçün istifadə edilirdi.

© Sputnik / Irade JELIL
Qamışdan həsir və zənbil toxuyan Rüfət Rzayev

Azərbaycanda həsir zənbillər cənub bölgəsində, xüsusilə də Astara rayonunda toxunsa da, alıcıları az idi. Düzdür, ABAD bu sənətkralara bacardığı qədər şərait yaratsa da, qeyd etdiyimiz kimi onların işinə o qədər də dəyər verən yox idi.

Sputnik Azərbaycan həsir zənbil toxuyan sənətkarla görüşmək üçün Astara rayonunun Kakalos kəndinə üz tutub.

Qamışdan həsir və zənbil toxuyan Rüfət Rzayev Kakalos kənd Mədəniyyət evində metodist vəzifəsində çalışır. Bakıdan gələcəyimizi bilib, havanın yağışlı olmasına baxmayaraq, bizi həyətdə gözləyən, mehriban, səmimi, ürəkləri sözlə dolu olan sənətkarlarla görüşüb, işləri ilə tanış oluruq.

İlk həmsöhbətimiz, Kakalos kəndinin canlı tarixi Fərbiyə Şabanova olur (onun haqqında digər yazıda ətraflı danışacağıq). F.Şabanova bizə kəndin tarixindən danışır. Tarix muzeyi ilə, gördüyü işlərlə tanış edir.

© Sputnik / Irade JELIL
Həsir

Həsir və zənbillərin ustası Rüfət Rzayev isə bizə bu sənət haqqında məlumat verir. Onun sözlərinə görə, müasir dünya həsir zənbilləri qəbul etməsə də, bu sənətlə də maraqlananlar az olmayıb.

R.Rzayev özü 1995-ci ildən bu işlə məşğul olur. Deyir ki, iş çətin olsa da, gətirdiyi gəlir o qədər də çox olmur:

"Əvvəllər soyuducu olmayanda insanlar bütün qidalarını zənbildə saxlayırdılar. Yəni zənbillər bütün qidaları keyfiyyətini pozmadan saxlaya bilir. Zənbillər qamışdan hörülür. Qamış isə iki cür olur. Onlar "lığ" və "püzə" adlanır. Əsasən onları may ayında toplayırıq. Sonra quruduruq və həsir, zənbil, asılqan, süfrə, ayaqaltı və s. hörürük".

R.Rzayevin sözlərinə görə, zənbillər ölçülərinə görə müxtəlif qiymətlərə satılır. Kiçik ölçülü zənbillər 3, böyüklər isə 10-15 manata satılır.

Həsir zənbil ustası deyir ki, cənub bölgəsi qış aylarında nəmişlik, rütubət olduğu üçün xüsusi qamışdan hazırlanmış həsir döşəməyə salınır. Bu isə rütubətin qarşısını alır.

"Zənbil keşidən toxunur. Televizora baxa-baxa keşini toxuyuram. 5-6 metr hazırlayıram. Sonra zənbili toxumaq asan olur. Məsələn, bir balaca zənbili bir saata toxuya bilirəm. Böyük zənbillər isə bir günə hazır olur", - deyən R Rzayev bildirir ki, gənclər qamış toxuculuğuna maraq göstərirlər, amma qazanclı olmadığı üçün çoxu bu işlə məşğul olmur.

© Sputnik / Irade JELIL
Qamışdan həsir və zənbil toxuyan Rüfət Rzayev

Ustanın sözlərinə görə, həsir palazların toxunması bir qədər çox zaman alır. Məsələn 1,5 metrlik həsirlər 2-3 günə başa gəlir və müxtəlif qiymətlərə satılır.

Rüfət Rzayev, demək olar ki, bu sənətin ustadıdır. O, mədəniyyət evində təkcə həsirçiliklə məşğul olmur, bəzən tamaşalarda da rol alır. Dediyinə görə, onun tamaşaları əsasən talış dilində olur və bu tamaşalara talışlar çox maraqla baxırlar.

Ömrünün 68-ci ilini yaşayan Rüfət Rzayev bundan sonra yaşayacağı həyatı öz sənətinə həsr edəcəyini deyir.

25
Mövzu:
Sözlə deyə bilmədiklərimizin izharı - sənət