Əfqanıstanda Taliban (Rusiyada və digər ölkələrdə qadağan olunmuş terror qruplaşması ) hərəkatının üzvləri, arxiv şəkli

Qərb ehtiyat edir: taliblər ABŞ iqtisadiyyatının axırına çıxa bilərlər

26
(Yenilənib 17:16 26.08.2021)
Ancaq ekspertlərin əksəriyyəti belə hesab edir ki, Əfqanıstanda baş verənlər iqtisadiyyata birbaşa risk yaratmır, çünki bu ölkənin dünya iqtisadiyyatına təsiri çox cüzidir.

BAKI, 26 avqust — Sputnik. Dolları növbəti uğursuzluq gözləyir – bu dəfə "əfqan faktoruna" görə. Əvvəllər dollar üçün narahatedici proqnoz ABŞ iqtisadiyyatının qeyri-sabitliyinə əsaslanırdı: dövlət borcunun artması və trilyonlarla pulun tədavülə buraxılması nəticəsində inflyasiyanın sürətlənməsi. Bəs indi taliblər dünyanın dollarsızlaşma prosesini sürətləndirəcəklərmi? “RİA Novosti” bu suala cavab axtarıb.

Növbəti büdrəmə

Amerika pul vahidinin gələcək taleyi “Goldman Sachs Asset Management”-in keçmiş sədri və Böyük Britaniyanın eks-maliyyə naziri Cim O’Nilli narahat edib. O belə hesab edir ki, bu valyuta artıq liderliyini əldən verib, dünya valyutası statusu isə sual altındadır. Amerika qoşunlarının Əfqanıstandan tələm-tələsik çıxarılması vəziyyəti bir az da qəlizləşdirib.

1975-ci ildə, ABŞ Vyetnamdan çıxanda da dollar ciddi sarsıntı keçirmişdi. Ancaq Yaponiya, Almaniya və Çin məzənnənin daha çox dalğalanmasının qarşısını almaq üçün əllərindən gələni etdilər. Məsələn, Pekin yuanın həm daxili, həm də beynəlxalq maliyyə bazarlarında iştirakını genişləndirməkdən imtina etdi.

Amma indi oyunun qaydaları dəyişib. İqtisadi artımın drayveri istiqamətini Asiyaya tərəf dəyişib. Burada isə Çin Xalq Respublikası hakimdir. Ötən əsrin ortalarına kimi çinlilər dünya ÜDM-də paylarını dörd dəfə, təxminən 20 faiz artırıblar. ABŞ-ın payı isə 24 faizdir. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) istənilən valyutaya dəyişdirilə bilən "SDR zənbilini" (Xüsusi Borcalma Hüququ) yenidən nəzərdən keçirir. Əgər yuan mövqeyini gücləndirərsə, dünya maliyyə sistemi dəyişəcək, deyə Cim O’Nill qeyd edir.

Avropa Mərkəzi Bankının məlumatlarına görə, Amerika valyutasının dünya rezervindəki payı 2018-ci ildə 61,7 faizə, yəni, son 20 ildəki minimum səviyyəyə düşüb. Ötən il isə 60 faizə qədər geriləyib ki, bu da 1995-ci ildən bu yana ilk dəfə baş verir. Bu işdə ABŞ-ın pul siyasəti ilə məşğul olan dövlət qurumlarının da əli var. Onlar pandemiyanın qızğın vaxtında pul çap eləyən maşınları var gücü ilə işlətməyə başladılar. İqtisadiyyata trilyonlarla pul tökdülər ki, nəticədə də inflyasiya son 13 ildə maksimum 5,4 faizə yüksəldi.

İndi dolların dinamikasını belə təsvir etmək olar: bir addım irəli, iki addım geri. Odur ki, müntəzəm şəkildə narahatedici proqnozlar gəlir. Və Kabildən yöndəmsiz təxliyə prosesi ümumi mənzərədə yalnız növbəti ştrix idi.

Ancaq ekspertlərin əksəriyyəti belə hesab edir ki, Əfqanıstanda baş verənlər iqtisadiyyata birbaşa risk yaratmır. Çünki bu ölkənin dünya iqtisadiyyatına təsiri çox cüzidir. Rəqibləri isə Amerika valyutasını ciddi şəkildə sıxışdırmağa qadir deyil.

"Yaponiya həm iqtisadi, həm də hərbi-siyasi mənada ABŞ-ın əlaltısıdır. Müstəqil şəkildə heç bir qərar verməyəcək. Hətta ABŞ ilə münasibətləri pisləşən Çin belə, əvvəlki kimi Amerika bazarından asılı vəziyyətdədir. Pekin bu vəziyyəti kəskinləşdirməyəcək", – Rusiya Xalqlar Dostluğu Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin dosenti Vladimir Qriqoryev belə hesab edir. Onun sözlərinə görə, dollar hərbi-siyasi güc, texnoloji liderlik və maliyyə manipulyasiyaları hesabına ayaqda qalacaq.

Ən əsas problemlərdən biri pul kütləsinin artmasıdır. Ancaq ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sistemində bütün təsir alətləri mövcuddur. Tənzimləyici qurum ilin sonuna kimi sərt pul siyasətinə keçə bilər: əsas faiz dərəcəsini qaldıraraq milli valyutanı gücləndirər.

Artıq bu, öz təsdiqini tapıb: avqustun 18-də Federal Ehtiyatlar Sistemi komitə iclasının protokolunu dərc edib. İnvestorlar bu sənəddə istədiklərini tapıblar: çap maşınını dayandıracaqlar. Maliyyə bazarı bunun noyabrda baş tutacağına ümid edir.

2022-ci ildə isə faiz dərəcəsinin artırılması gözləniLİr ki, bu da dollara dəstək verəcək.

Yeganə mənfi ssenari – ABŞ-ın daha bir irimiqyaslı və baha başa gələn müharibəyə qoşulması ilə bağlı ola bilər. Ancaq hələlik Ağ Ev məhz bu ssenaridən qaçmağa çalışır.

Dollarsız olmaz

Artıq bir neçə onillikdir ki, dolları dünya maliyyə arenasında sıxışdırmağa çalışırlar. Həqiqətən də, avro və yuanın beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarındakı payı yavaş-yavaş yüksəlməyə başlayıb. Yaddan çıxartmaq olmaz ki, Aİ və ÇXR daha çox ixrac edən ölkələrdir, onların əsas satış bazarı isə ABŞ-dır. Bununla yanaşı, Avrozona pandemiyadan sonra çox ləng şəkildə bərpa olunur.

"Buna ətalət və həmin maliyyə zonasının çoxtərkibli olması maneə yaradır. Almaniya, Fransa, Avstriya ilə yanaşı, başqa ölkələr də var. Və əgər Cənubi Avropa, ən azından ümum-Avropa əmək bölgüsündə iştirak edirsə, Çexiya istisna olmaqla, Şərqi Avropa və Baltikyanı ölkələr bütün bölgəni aşağı çəkən iqtisadi ballast rolunu oynayır. Amma etiraf etməliyik ki, avro dollardan sonra ən güclü valyutadır", - deyə Vladimir Qriqoryev vurğulayır.

"Dünya iqtisadiyyatında Amerikadan sonra ikinci yeri Çin tutur. Bununla belə, yuan qlobal ticarətdə bir o qədər də fəal deyil", - deyə müstəqil maliyyə müşaviri Anna Xarçenko bildirir.

BVF-in məlumatlarına əsasən, dünyanın mərkəzi banklarının ehtiyatında 11,1 trilyon dollara bərabər pul kütləsi var. Bunun 6 trilyonu dollar və yalnız 2,3 trilyonu avronun payına düşür.

"ABŞ ən rəngarəng və likvid maliyyə bazarına malikdir. Dünyanın hər yerindən kapital cəlb edir. Buradan avropalıların və çinlilərin investisiya qoymağa cəsarət etmədikləri layihələrə investisiyalar gəlir", – deyə "PFL Advisors" investisiya şirkətinin aparıcı tərəfdaşı Fyodr Naumov qeyd edir.

"Əmanət saxlamaq üçün dollara həmişə üstünlük veriləcək. Xüsusilə də, Rusiyada. 2014 -cü ildən bəri rubl ABŞ valyutasına nisbətdə 2,5 dəfə ucuzlaşıb. Pandemiyanın başlamasından bu yana ucuzlaşma 25 faiz təşkil edir", – deyə Ali Maliyyə İdarəçiliyi Məktəbinin Analitik Tədqiqatlar Şöbəsinin müdiri Mixail Koqan vurğulayır.

Ancaq riskləri minimuma endirmək üçün bütün yumurtalar bir səbətə qoyulmamalıdır. Odur ki, analitiklər əmanətləri şaxələndirməyi məsləhət görürlər. Üstəlik, xarici valyuta kapitalı artırmayacaq. Bu valyutadan qarşılıqlı hesablaşmalarda istifadə daha məqsədəuyğundur, əks halda, konvertasiya prosesində pul itirəcəksiniz.

Yüksək inflyasiya və aşağı faiz dərəcələri də nəzərə alınarsa, mənfi rəqəmlərə düşmək ehtimalı böyükdür.

İqtisadçılar sərbəst vəsaitləri aktivlərə yönəltməyi məsləhət görürlər: səhmlər, istiqrazlar, daşınmaz əmlak və s. İlin sonuna qədər dolların 73-80 rubl aralığında qalacağı ehtimal olunur. Avronun məzənnəsi isə 1,13-1,14 səviyyəsindədir. Maliyyə xəbərləri və əlbəttə ki, dünyadakı epidemioloji vəziyyət də bazara təsir göstərməyə davam edəcək.

Eləcə də oxuyun:

26
Teqlər:
Əfqanıstan, dollar, Qərb, avro

Çörək yeməli olsa, basılmaz Vətən!

31
(Yenilənib 21:59 23.09.2021)
Bu gün ən kasıb ailənin belə tam ac qalmaq şansı azdır. Yaşamağa evi olmaz, kommunal xərci ödəyə bilməz, əyninə geyim tapmaz, amma ac qalmaz. Ramazan bayramında fitrə çıxartmağa, kiməsə yardım etməyə bəzən adam tapılmır. Məcbur olub peşəkar dilənçiyə yardım edirsən.

BAKI, 24 sentyabr - Sputnik. Hər dəfə çörəyin və unun qiyməti ilə bağlı hər hansı bir proses baş qaldırdıqda, yaxud növbəti bahalanma baş verdikdə cəmiyyətdə bir gərginlik yaşanır. Sosial şəbəkə istifadəçiləri bir tərəfdən yazır, mətbuat da digər tərəfdən. Hamı kasıbın halına acıyır, gündə 5-6 çörək yeyən ailənin problemini qabardır. Dövlət orqanları da o dəqiqə məsələni diqqətə alır, hansısa tədbir görülür, subsidiya ayrılır.

Çörək bir qədər bahalaşdı

Bir müddət öncə çörəyin və unun bahalaşmasına reaksiya olaraq baş nazir Əli Əsədov "Ərzaqlıq buğdanın idxal qiymətinin artmasının ölkə daxilində satılan un və un məmulatlarının qiymətinə mənfi təsirlərinin azaldılması ilə bağlı əlavə tədbirlər barədə" Nazirlər Kabinetinin qərarına dəyişiklik edilməsi barədə qərar imzaladı. Bir sözlə, qiyməti eyni səviyyədə saxlamaq üçün un istehsalçılarına subsidiya ayrılması mexanizmi hazırlanacaq.

Çörək bir qədər bahalaşdı, amma qiymət artımı müəyyən çörək növlərinə aid oldu, "zavod çörəyi"nin quiymətində artım olmadı. Həmin çörək çəkidən asılı olaraq yenə də 40-50 qəpiyə satılır.

Niyə hər dəfə un məhsulları və çörəyə hətta cüzi artım olanda ölkə bir-birinə dəyir? Bəyəm yağ, ət, süd məhsulları bahalanmır? Marketdə 1 litr südün qiyməti 2 manatı ötüb. Niyə cəmiyyət buna heç reaksiya vermir?

Kimi görsən, əlində qiyməti ən azı 300-500 manat olan smartfon gəzdirir, ayda da mobil internet və mobil əlaqəyə rahatca 15-20 manat xərcləyir. Nədən bu bahalığa etiraz edən yoxdur? Amma çörək söhbəti gündəmə gəldisə, anındaca ajiotaj yaranır.

Bəzən çörəkdən maşın yağının iyi gəlir

Bu gün ən kasıb ailənin belə tam ac qalmaq şansı azdır. Yaşamağa evi olmaz, kommunal xərci ödəyə bilməz, əyninə geyim tapmaz, amma ac qalmaz. Hətta Ramazan bayramında fitrə çıxartmağa, kiməsə yardım etməyə bəzən adam tapılmır. Məcbur olub peşəkar dilənçiyə yardım edirsən. Qonşular da bir-birindən maraqlanır, kimə yardım edək? Qonşunun dükana olan borcunu silən, kəsdiyi qurban qoyundan pay verən, ehtiyacı olan şəxsə özündə artıq olan əşyalardan bölüşən nə qədər insan var. Çörək də tapılır.

Azərbaycanda çörək və metroda gediş haqqı bir etalondur, psixoloji amildir

Hətta qiyməti artırmağa maraqlı olmayan qurumlar da bu iki faktora görə bahalanmaya getməyə hazırdırlar. Bu səbəbdən dövlət həm çörəyə, həm də metroya kifayət qədər subsidiya ayırmağa hazırdır. Olmasa, daxili stabilliyi qorumaq mümkün olmur.

Çörək məsələsində isə tək qiymət əhəmiyyətli deyil. Problem başdan yuxarıdır. İstehsalı elə də ürəkaçan deyil, tələbatdan artıq bişirilən çörəyin taleyi heç kimi maraqlandırmır.

"Zavod çörəyi" kimi tanıdığımız məhsulu böyük müəssisələrdən əlavə bir çox kiçik sexlər də bişirir. Bəzən çörəkdən maşın yağının iyi gəlir desək, yanılmarıq. Bir gün sonra isə həmin bu yağ çörəyin üzərinə çıxır, pis qoxudan yaxın durmaq olmur.

Həmin gün yeyilmədisə, sabah mütləq kiflənməyə başlayır. Bəzən haradasa unudularsa, çörək başdan ayağa qara kiflə örtülür. Əvvəl çörək xüsusi qaba yığılardı, toyuq-cücə saxlayan insanlar da evinə aparardı. Bu gün tam yararsız hala düşür, nə toyuğa, nə mal-qaraya yaramır. Başdan-ayağa xəstəlikdir.

Azərbaycanda atılan qidanın başında məhz çörək durur

Nə qədər çörək tullandığını bircə heyvan üçün yem satan obyekt yiyələri bilir. Zabrat-Bilgəh yolunda belə yerlər çoxdur, tonlarla işə yaramayan çörəyi burada qəpik-quruşa satırlar. Heyvan üçün bəlkə də keçərlidir. Özü də marketdə onlarla növ çörək satılır, amma bu obyektlərə ötürülən çörək məhz zavod çörəyidir, başqa çörək burada tapılmaz. Hamı bu növ çörəkdən istehsal edir deyə, yararsız hala düşdükdə mal-qara üçün yem satılan yerlərə verilir.

Bakının böyük biznes mərkəzlərində yerləşən ofislərdə də xeyli çörək istifadəsiz qalır. Bunları adətən xadimələr toplayır, ya ümumi bir yerə ötürür, ya da heyvan saxlayan insanlara verirlər. Yəni hər gün bu şəhərdə nə qədər çörək faktiki olaraq zibilə atılır.

Qəribə bir vəziyyət alınır: dövlət büdcəsindən subsidiya ayrılır, unun və çörəyin qiymətinin stabil saxlanılması üçün ƏDV yığışdırılır, başqa mexanizmlər işə salınır, amma istehsal edilən məhsulun böyük bir hissəsi atılır.

Dünyanın bir çox ölkəsində qida məhsullarının atılma göstəricisi var. İnkişaf etmiş ölkələrdə də adambaşına ildə tonlarla qida atılır, amma Azərbaycanda atılan qidanın başında məhz çörək durur, çünki bunun hesabını aparan yoxdur. Hərə bir tərəfdən çörək buraxır, xeyli hissəsi də istifadə edilmədən tullanır.

Çörək yeməli olsa, basılmaz vətən...

Qiyməti bazar mexanizmləri ilə tənzimlənməyən bir məhsulu bu qədər istehsal etmək nəyə yarar? 1941-1945-ci illər arxada qalıb, 1990-ci illərin də çətinliyi ortadan götürülüb. Əvvəlki kimi çörək də yeyilmir, qida rasionu xeyli zənginləşib, çörək istehsalı isə dayanmadan artır. Lavaş, təndir, kəpəkli çörək, qara çörək, qarğıdalı çörəyi kimi müxtəlif növ məhsul bişirilir. Bəlkə bazarın bir araşdırılmasına ehtiyac var? Ölkənin tələbatını araşdırmaq, daha kiçik formalı çörək növləri buraxmaq, zavod çörəyini keyfiyyətsiz formada istehsal edən kiçik sexlərin istiqamətini dəyişdirmək da olardı. Yəni bu sex bu gündən sabaha qalmayan yararsız çörəyi mütləq bişirməlidir? Bəlkə təndir buraxsa, daha yaxşı satılar malı?

Bakıda bir ədədi 5 manata satılan "alman çörəyi" də var. Xüsusi texnologiya ilə istehsal edilir, həm faydalıdır, həm də xarab olma şansı aşağıdır. Bəlkə bu cür yeni avadanlıqla daha keyfiyyətli çörək bişirmək barədə düşünməliyik? Bişirən çox olsa, qiyməti də yenər. Əslində, Azərbaycanın özünəməxsus çörək növləri də az deyil. Lavaş, Təndir, Xəndək, Ləzgi, Səndək, Xərək kimi çörək növlərinə həm tələbat var, həm də keyfiyyət baxımından daha məsləhətlidir. Dünya praktikasında başqa yanaşma var. Məsələn, Fransanın paytaxtı Parisdə hər gün on minlərlə "fransız bageti" adlanan bir çörək növü istehsal edilir. Yəni hər fransız bu çörəkdən yalnız səhər yeməyində yararlanır, çəkisi az, özü də uzunsovdur. Saxlamaq da olmur, aldın yeməlisən. Bir növ, isti təndir çörəyi kimi.

Çörək məsələsinə diqqəti artırmaq, keyfiyyət standartı təyin etmək, tələbatı dərindən araşdırmaq gərəkdir. Dövlət büdcəsi hesabına yararsız çörək istehsalı dayandırılmalı, tonlarla məhsulun zibilə atılmasının qarşısı alınmalıdır. Həm Kənd təsərrüfatı, həm Maliyyə, həm də İqtisadiyyat nazirliklərinin vəziyyətə təsir etmək imkanı var. Çörək bazarında vəziyyəti qaydasına salmaq, məhsulun keyfiyyətin yüksəltmək üçün xeyli iş görülməlidir. "Çörək bol olsa basılmaz Vətən" fikrini "Çörək yeməli olsa, basılmaz Vətən" ideyasına dəyişməliyik.

Həmçinin oxuyun:

Çörəyin qiyməti ucuzlaşacaqmı? Qiymət niyə qalxıb

31
Teqlər:
çörək, fətir, yuxa, çörək bişirmə sexi
Xankəndi şəhəri

“Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”: tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər

644
(Yenilənib 20:47 22.09.2021)
Azərbaycanın “Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

“Xankəndiyə” və ya “Xankəndinə” mövzusunda bir müddət öncə sosial şəbəkədə başlayan polemika sözün əsl mənasında qısamüddətli savaşa çevrildi. Özü də bu mövzu əvvəl də bir neçə dəfə mübahisə predmeti olsa da, tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər.

Sualın birmənalı cavabı yoxdur

Azərbaycanın "Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

Qızğın mübahisələrdə top-tüfəngdən başqa hər bir vasitəyə əl atıldı. Neçə müddətdir, Xankəndi sözünü necə hallandırmaq sualının cavabı axtarılır, amma tapılmır. Erməninin sıx məskunlaşdığı, üstəlik də Stepanakert adlandırdığı Xankəndi şəhərinə rahat gedib-gələcəyi günü səbirsizliklə gözləyən Azərbaycan vətəndaşı bəri başdan onu doğru-düzgün hallandırmaq barədə düşünməyə bilməz. Yəqin, elə bu kiçik döyüş meydanında gedən savaşın gərginliyi də buna bağlıdır.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu: “Xankəndinə” , “Xankəndindən”

Xankəndi sözünün hallanması ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib. Hələ 3 il öncə Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Təranə Şükürlü mətbuata verdiyi açıqlamada toponimlərin yazılışında fərq olduğunu bildirib. Təranə Şükürlü Xankəndi sözünün ikinci növ ismi birləşmədə olan toponim olduğunu, ona görə də burada hallanmanın başqa cür baş verdiyini qeyd edib. Şöbə müdirinin fikrincə, doğru şəkildə söz hallandıqda “n” bitişdirici samiti əlavə edilir, daha sonra hal şəkilçisi sözə qoşulur, yönlük halda artıq olur Xankəndinə.

Şükürlü çıxışlıq halda da eyni qaydanın keçərli olduğunu vurğulayıb. Yəni  bitişdirici samit əlavə edilir və ardınca -dan şəkilçisi - Xankəndindən.

Elə bu günlərdə yaranan mübahisə prosesində AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoylu da “Xankəndinə” , “Xankəndindən” yazılış formalarının doğru olduğunu bildirib. Alimin fikrincə, vahid söz kimi hallanan toponimlər olsa da, “Xankəndi” başqa cür hallanır, çünki burada ənənəvi deyiliş forması rol oynayır.

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi: “Xankəndiyə”, “Xankəndidə”

Fərqli fikirləri Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin direktoru Sevinc Əliyeva səsləndirib. Əliyevanın fikrincə, Xankəndi elə “Xankənidiyə” kimi hallanmalıdır. Bunun ardınca mətbuata açıqlama verən Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin Analitik təhlil şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şahlar Göytürk də eyni fikri səsləndirib. Şahlar Göytürk bu barədə qəti qərarın “Xankəndiyə” formasının düzgün variant olduğunu qeyd edib. Alimin fikrincə, bu bütöv bir söz, mürəkkəb isimdir, bir vurğu altında deyilir, tələffüz olunur. Göytürk saitlə bitən sözlərə ismin hal şəkilçisini əlavə etdikdə -ya, -yə şəkilçisindən istifadə edilməli olduğunu qeyd edib. 

Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin

Bir sözlə, Dilçilik İnstitutu ilə Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin arasında fikir ayrılığı var. Həm müzakirə zamanı, həm də müxtəlif dilçilərin internetdə bildirdiyi fikirlərin hər birində bir məntiq var. “Xankəndiyə” tərəfdarları daha çox gənclərin arasında yer alıb. Sadə bir yanaşmadır: əgər söz Şəkiyə, Bakıya, Qubadlıya kimi hallanırsa, mürəkkəb söz olan Xankəndi də bu qaydada hallanmalıdır. Əgər Xanın kəndi olsaydı, onda Xanın kəndinə kimi hallanardı. Bəli, burada mənsubiyyət forması qalmaqdadır, amma bir çox toponim və adlar da elə – ya, -yə əlavə edilməklə hallanır. Məsələn, Pirallahıya, Koroğluya. Burada heç bir sual yaranmır.

Amma fərqli sözlər də var. Məsələn, Xanbağı, Xanşəhəri, Xanevi, Şahkəndi, Əlikəndi, Vəlikəndi kimi. Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin. Heç yaxşı səslənmir də. Mənsubiyyət forması daha dəqiq duyulan sözlər də var.  “Quşəppəyi”, “Dağkeçisi”, “Dünyagörüşü”, “Əminəvəsi”, “Xalaqızı”, “Bibioğlu” kimi sözlərin hallanması elə “n” əlavə edilməklə baş verir.

Dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil

Soyadlarla bağlı da problem duyulur. Azərbaycan soyadlarında - soy, - zədə, -oğlu formalarından istifadə edilir. Hər biri kiminsə nəslinə aid olduğunu ifadə edir.

Əgər  Çingizzadəyə və ya Əlisoya kimi hallanmaq sual doğurmursa, Fərəməzoğlu sözündə artıq problem duyulur. Fərəməzoğluya deyilişi o qədər də xoş gəlmir, üstəlik də bəzən başqa problem yaranır. Bəzi ictimai fiqurlar, ya da jurnalistlər bir soyadında olmasına baxmayaraq, adətən atasının adından imza kimi yararlanırlar. Məsələn, Adil Əlioğlu imzasını götürək. Əlioğlu soyad deyil, birbaşa mənsubiyyət ifadə edir. Yəni Adil Əlinin oğludur, deməli, Adil Əlioğluna kimi hallanmalıdır.

Sosial şəbəkədə gedən bu kiçik “müharibə”də bir çox maraqlı fikrə, əsaslı arqumentə rast gəlinir. Bir-birini təhqir edən də olur, söyən də, amma Azərbaycan dilinə bu cür möhtəşəm yanaşma, qaydaların dərindən araşdırılması öz-özlüyündə yaxşı göstəricidir. Yəni dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil.

Fonetik birikmə tam başa çatmayıb

“Xankəndinə” və ya “Xankəndiyə” kimi hallanmalıdır? Ən maraqlı fikrə filologiya elmləri doktoru, professor, dilçi-alim Yusif Seyidovun “Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya” kitabında rast gəlinir.

Yusif Seyidovun fikrincə, mürəkkəb sözlərin işlədilməsində belə ikili məqam çoxdur: külqabına - külqabıya, qəndqabına - qəndqabıya, kəklikotuna - kəklikotuya, itburnuna - itburnuya... Belə dil vahidləri içərisində konkretləşən sözlər də var. Məsələn, ayaqqabıya deyirik, ayaqqabına yox. Bu nə ilə əlaqədardır? Bəzi dil vahidləri mürəkkəb söz kimi tam formalaşıb, yəni mürəkkəb sözün komponentləri fonetik baxımdan tam birikdiyi üçün onlarda sadə sözlərdəki kimi –ya, yə şəkilçisi işlənir.

Yəni bəzi mürəkkəb sözlərdə fonetik birikmə tam başa çatmadığı üçün (kəklik otu – kəklikotu, Xan kəndi – Xankəndi və s.) belə ikili standarta rast gəlinməsi təbiidir.

Olduqca maraqlı fikirdir, Xankəndi sözü hələ də tam olaraq mürəkkəb söz kimi formalaşmayıb, fonetik birikmə başa çatmayıb, deməli, sözün ikili qaydada işlədilməsi yolveriləndir. Özü də ikili formalar tək Azərbaycan dilində deyil, bir sıra başqa dillərdə də mövcuddur. Deyək, rus dilində kəsmik sözü, yəni “tvoroq” iki cür vurğu ilə işlədilir. Bu, qaydalarda da öz əksini tapıb. Son illərdə rus dilində “kofe” sözü ilə bağlı ikili standartın olduğu rəsmi qəbul edilib. Ədəbi normada söz kişi, danışıqda isə həm kişi, həm də orta cinsdə işlədilə bilər.

Deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub

Dil qaydaları, ədəbi norma Quran kəlamı deyil, dayanmadan yenilənmə prosesi gedir. Alimlər də qayda fikirləşmirlər. Xalqın dilində nə varsa, o da normaya çevrilir. 15 il öncə “kompyuter” kimi yazılan söz bu gün “kompüterə” çevrilib, çünki nə mətbuat, nə də insanlar ilk yazılışı qəbul etmədilər. Nəticədə norma dəyişdi. Dildə gedən prosesləri araşdırmaq üçün təşkil edilən ekspedisiyalarda müxtəlif bölgələrdə hələ də saxlanılan formalar araşdırılır, folklor nümunələri toplanılır. Deyək, bizim oxuduğumuz “Koroğlu” dastanı ədəbi normaya uyğunlaşdırlıb, amma ilkin versiyada nə qədər maraqlı ifadə, forma var.

Möhsün Nağısoylu bir məsələdə haqlıdır: ənənəvi deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub. Yəni yaşlı nəslin insanları bunu yaxşı xatırlayarlar. Amma bu dövrdə artıq sözün də formalaşmasında bir proses gedib. Özü də əgər 50 il öncə televiziya və radioda eyni qayda, eyni forma vardısa, hazırda müxtəliflik duyulur. Hərə bir istədiyi qaydanı ortaya qoyur. Hətta məktəb dərslikləri də bəzən qarışıq formada dərc olunur. Bu gün hamı “gələcəm”, “gedəcəm” deyir və yazır. Orta məktəb dərsliyində də bu sözlərə rast gəlmək olur. Amma ədəbi normada belə bir forma yoxdur. “Gələcəyəm”, “gedəcəyəm” olmalıdır. Zaman tələsdirir deyə, ixtisar qaçılmaz olur bəzən. İndiki gənc nəsil daha sadə formaya üstünlük verir. Çoxu deyir, heç sözə görə televizora baxmırıq, elə sosial şəbəkədə nə tutduq, elə odur.

***

Hələ Rostov Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil aldığım dövrdə rus dilində bəzi sözlərin yazılışı barədə müəllimə müraciət etdikdə deyirdi, nə edək, belə yazılır, belə qəbul edilib, başınızı yormayın, bunu sadəcə qəbul edin.

***

Xankəndi sözünün ikili qaydada hallanmasını istəsək də, istəməsək də qəbul etməliyik. Zaman ötər, söz oturuşar, Xankəndi şəhərində bir elmi konfrans qurub sözü necə hallandırmaq barədə qərar verərik.

Eləcə də oxuyun:

644
Teqlər:
Xankəndi, dilçilik, problem
Neft buruğu, arxiv şəkli

İraqın neft naziri: Azərbaycanla neft-qaz sahəsində əməkdaşlıqda maraqlıyıq