Aşpaz, arxiv şəkli

Restoranın mərkəzi fiquru: o, günə 50, bəzən 70 manatı rahat qazanır

66
(Yenilənib 11:43 26.08.2021)
Ofisiantı fərsiz olan obyektin müflis olması zaman məsələsidir. Yeməyin keyfiyyətini artırmaq olar, dünyanın ən yaxşı aşpazı və kababçısı işə cəlb edilə bilər, amma ofisiantı zəif olan restorandan müştəri mütləq qaçacaq.

BAKI, 24 avqust — Sputnik. Koronavirus pandemiyası dövründə iaşə obyektləri, restoran və kafelər daim müvafiq qurumların diqqət mərkəzində olub. Karantin və sanitar qaydalarına riayət olunması, personalın müştərilərlə peşəkar davranışı, qida məhsullarının keyfiyyəti müntəzəm olaraq yoxlanılır.

Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (AQTA) pandemiya dövrünün tələblərinə, bu sahədə müvafiq qanunvericiliyin icrasına nəzarət məqsədilə ictimai iaşə obyektlərində reydləri daim reallaşıdırır. Məsələn, nəzarət tədbirləri çərçivəsində 2021-ci il avqustun 18-də ölkə üzrə 401 ictimai iaşə obyektində 675 monitorinq keçirilib. Monitorinqlər zamanı 12 müəssisədə qanunvericiliyin tələblərinin kobud şəkildə pozulması faktları aşkar olunub. Aşkar edilmiş nöqsanlarla bağlı İnzibati Xətalar Məcəlləsinə uyğun olaraq müvafiq tədbirlər görülüb.

Baş aşpaz həmişə yaxşı qazanır

Hər hansı bir restoran və ya kafenin cərimələnməsi, bəzi halda bağlanması bir çox insanların həyatına birbaşa təsir edir. Restoranın xadiməsi, ofisiantı, onun köməkçisi, qutab bişirəni, aşpazı, inzibatçısı zərərçəkmişlərin siyahısında olur. Çünki müəsisəyə dəymiş ziyanı obyekt sahibi tək ödəmir, ziyanın məbləği işçilər arasında da paylanılır.

Gəlir də, ziyan da restoran işinin qurulmasında əhəmiyyətli məsələdir. İaşə obyekti gəlir gətirməlidir, əks halda komandanın dağılması və sahibkarın müflis olması qaçılmazdır.

Pandemiya şadlıq sarayları, restoran və kafelərə ciddi zərbə vurdu. Aylarla bağlı qalan obyektlərin işçiləri olmazın çətinliklə qarşılaşıblar. İctimai iaşə sistemi hazırda əvvəlki mövqeni tədricən bərpa etməkdədir. Bəs bu biznesdə kim nə qazanır?

Obyekt sahibinin gəlirini təyin etmək bir qədər qəliz məsələdir. Çünki bir restoran digərinə bənzəmir, şərait də fərqlidir, menyu da. Amma personalın nə qədər qazandığı bilinir.

Baş aşpaz həmişə yaxşı qazanır. Bu vəzifəyə adətən çox yüksək peşə bacarığı olan şəxs təyin edilir. Baş aşpaz restoranın simasıdır, onun peşəkarlığı obyektin uğurunun ən azı yarısını təmin edir. Hətta ən zəif obyektin baş aşpazı aya ən azı 1500 manat qazana bilir. Adətən bu məbləğ daha yüksək olur, yəni yaxşı mütəxəssis 2000 manat də qazana bilər, 5000 manat da. Restoranın həcmindən asılı olaraq baş aşpazın bir neçə köməkçisi olur. Bəzən yaxşı aşpazlar perspektivli gənclərdən bir neçəsini yanında işlədir. 5-6 ilə onlar həm peşə öyrənir, həm də gələcəkdə yeni açılan digər obyektlərdə işləmək şansı əldə edirlər. Bir dəstə gedir, o biri gəlir.

Çaypulunu müştəri özü verməlidir

Restoranın mərkəzi fiquru ofisiantdır, çünki müştəri onu tanıyır, onunla təmasda olur. Hər hansı obyekt barədə fikir elə ofisiantın müştəriyə münasibətindən formalaşır. Yaxşı xidmət, qayğıkeş münasibət, müştərinin istəyini vaxtında yerinə yetirmək həm ofisianta xal qazandırır, həm də obyektin gəlirini artırır. Ofisiantı fərli olmayan obyektin müflis olması zaman məsələsidir. Yeməyin keyfiyyətini artırmaq olar, dünyanın ən yaxşı aşpazı və kababçısı işə cəlb edilə bilər, amma ofisiantı zəif olan restorandan müştəri mütləq qaçacaq.

Bəs bu əsas şəxs nə qədər pul qazana bilir? Hər obyektdə bir qayda olur. Bakının bir çox restoranında müştəriyə təqdim etdiyi hesab çekində xidmət haqqı deyilən göstərici olur. Bu, elə ofisiant üçün nəzərdə tutulmuş məbləğdir. Orta hesabla 100 manatdan 5 manat ofisianta çatacaq. Əlbəttə, bu bir qədər qeyri-qanuni işdir, çünki ofisianta veriləcək çaypulunu müştəri özü verməlidir, xidməti bəyənirsə, istəyinə uyğun olaraq ona müəyyən məbləğ ödəyəcək.

Ofisiant günə 50, bəzən 70 manatı rahat qazanır

Amma obyekt sahibləri ofisianta verəcəkləri maaşı da müştərinin üzərinə yükləməyi sevirlər. Özü də bir sıra obyektə ümumi kassa anlayışı var, yəni xidmət haqqı kimi göstərilən məbləğ ümumi toplanılır, bütün ofisiantlar arasında tən bölünür. Bu məbləğdən həm də arxa planda olan işçilərə də haqq verilir. Xadimə, köməkçi, kababçı da öz payını alır. Belə ümumiliyin həm müsbət, həm də mənfi tərəfi var. Bir tərəfdən hamı nə alacağını öncədən bilir, məbləğ təqribən bəllidir. Digər tərəfdən bu, ofisiantda bir qədər passivlik yaradır. Artıq qazanmağın nə mənası var axı?

Amma bu məsələnin yaxşı tərəfi də var. Hamı bir növ ümumi işə görə narahatlıq keçirir. Deyək ki, başqa ofisiantın müştərisi nəsə xahiş edir, ümumi bölgüdə mütləq gedib müştərinin sözünü yerinə yetirirlər. Bölgü olmayanda isə, hərə öz işinin dalınca qaçır, müştəri də qalır ortada.

Ümumi bölgü olmayanda belə ofisiantın xidmət haqqından digər işçilərə pul çatacaq, çünki masanın düzəlməsində köməkçinin, otağın yığışdırılmasında isə xadimənin rolu var. Amma bu halda 300 qazanmısansa, üç yüz, 100 qazanmısansa, yüz alacaqsan. Özü də bu məbləğ hər gün yox, bəzən həftə sonu hesablanıb verilir.

Ofisiant yalnız gündəlik maaşını elə həmin gün alır. Belə olmasa, heç kim işə çıxmaz. Çaypulu xidmət haqqı kimi siyahıya salınsa da, bir çox müştərilər ofisianta bundan əlavə də bəxşiş edirlər. Təcrübəli və səliqəli ofisiant günə 50, bəzən 70 manatı rahat qazanır. Yaxşı ofisiantın öz müştəriləri olur ki, onlar da onu dolandırır. Elə müştərilər var ki, onlar bəyəndiyi kababa görə belə kababçıya pul yollaya bilərlər.

Bir sözlə, ofisiantlar ayda təqribən 1300-1500 manat, bəzən də daha da çox qazanırlar. Bu puldan bir qədər bölüşmək də lazımdır, çünki restoranı idarə edən inzibatçı da var. Xidmət haqqından ona rəsmi pay düşür. Bundan əlavə, ofisiant gəlirini bölüşür, çünki prosesin başında inzibatçı dayanır. Yeri gəlsə, yağlı müştəri də ötürər, cərimə də yaza bilər. İnzibatçı da ofisiant qazandığı qədər qazanmalıdır, yoxsa hörməti olmaz.

Nağdsız çaypulu yazılmış QR kod

Bəzi restoran sahibləri xidmət haqqı kimi bəndi hesaba salmağı sevmirlər, ofisianta normal gündəlik maaş verir, müştəridən gələn çaypulunu da onun ixtiyarına ötürürlər. Yəni hər bir xərc artıq hesabda öz yerini tapır. Restoran sahibləri daha çox kişi ofisianta üstünlük verirlər. İş ağır və uzunmüddətli olur. Obyektə mal gələndə kişi ofisiant yeri gəlsə, bir maşın mineral suyu da boşalda bilər, digər məhsulu da yerbəyer edə bilər. Qadın ofisiantın isə yük daşıyan fəhləni əvəzləməsi inandırıcı deyil.

Qadınların qayğıları  da çoxdur, ev və uşaq dərdi, telefonla uzun-uzadı danışmaq istəyi onu müdiriyyət üçün uğursuz işçiyə çevirir. Bəzi bahalı restoran və pablarda qadın ofisiantı işə götürmək adəti var.

Çaypulu bir növ qeyri-qanuni puldur, heç bir yerdə qeydə alınmır, bu puldan vergi ödənilmir. Bütün dünyanın artıq elektronlaşdığı və nağdsız əməliyyatların çoxaldığı bir dövrdə ofisiantlar üçün yeni imkanlar da yaranır. Müştəri ofisiantın təqdim etdiyi hesabdakı nağdsız çaypulu yazılmış QR koda smatrfonu yaxınlaşdırmaqla istədiyi məbləği onun hesabına köçürə bilər. Yəni ofisianta çatacaq çaypulunu belə leqallaşdırmaq mümkündür.

Restoran biznesi bir neçə əsas şərtin üzərində qurulub. Təmiz, səliqəli məkan, keyfiyyətli və dadli yemək, yüksək səviyyəli xidmət bu sahəni dolandırır. Əsas səhnədə isə bir tərəfdən müştəri və digər tərəfdən isə ofisiant çıxış edir. Ofisiant imkanlı, özünü idarə edə bilən, yaxşı çaypulu verən müştərini səbirsizliklə gözləyir. Müştəri də nəzakətli, səliqəli, səbirli və onun sifarişini vaxtında çatdıra biləcək ofisiant arzusundadır. Burada çaypulunun miqdarı da bu iki amilin vəhdətinə bağlıdır. Bu işdə gərək hər iki tərəf razı qalsın.

Həmçinin oxuyun:

Ekspert: “Bu obyektlərdə pandemiya qaydalarının tələbləri daha da ciddiləşməlidir”

66
Teqlər:
restoran, ofisiant, qazanc, aşpaz

Çörək yeməli olsa, basılmaz Vətən!

31
(Yenilənib 21:59 23.09.2021)
Bu gün ən kasıb ailənin belə tam ac qalmaq şansı azdır. Yaşamağa evi olmaz, kommunal xərci ödəyə bilməz, əyninə geyim tapmaz, amma ac qalmaz. Ramazan bayramında fitrə çıxartmağa, kiməsə yardım etməyə bəzən adam tapılmır. Məcbur olub peşəkar dilənçiyə yardım edirsən.

BAKI, 24 sentyabr - Sputnik. Hər dəfə çörəyin və unun qiyməti ilə bağlı hər hansı bir proses baş qaldırdıqda, yaxud növbəti bahalanma baş verdikdə cəmiyyətdə bir gərginlik yaşanır. Sosial şəbəkə istifadəçiləri bir tərəfdən yazır, mətbuat da digər tərəfdən. Hamı kasıbın halına acıyır, gündə 5-6 çörək yeyən ailənin problemini qabardır. Dövlət orqanları da o dəqiqə məsələni diqqətə alır, hansısa tədbir görülür, subsidiya ayrılır.

Çörək bir qədər bahalaşdı

Bir müddət öncə çörəyin və unun bahalaşmasına reaksiya olaraq baş nazir Əli Əsədov "Ərzaqlıq buğdanın idxal qiymətinin artmasının ölkə daxilində satılan un və un məmulatlarının qiymətinə mənfi təsirlərinin azaldılması ilə bağlı əlavə tədbirlər barədə" Nazirlər Kabinetinin qərarına dəyişiklik edilməsi barədə qərar imzaladı. Bir sözlə, qiyməti eyni səviyyədə saxlamaq üçün un istehsalçılarına subsidiya ayrılması mexanizmi hazırlanacaq.

Çörək bir qədər bahalaşdı, amma qiymət artımı müəyyən çörək növlərinə aid oldu, "zavod çörəyi"nin quiymətində artım olmadı. Həmin çörək çəkidən asılı olaraq yenə də 40-50 qəpiyə satılır.

Niyə hər dəfə un məhsulları və çörəyə hətta cüzi artım olanda ölkə bir-birinə dəyir? Bəyəm yağ, ət, süd məhsulları bahalanmır? Marketdə 1 litr südün qiyməti 2 manatı ötüb. Niyə cəmiyyət buna heç reaksiya vermir?

Kimi görsən, əlində qiyməti ən azı 300-500 manat olan smartfon gəzdirir, ayda da mobil internet və mobil əlaqəyə rahatca 15-20 manat xərcləyir. Nədən bu bahalığa etiraz edən yoxdur? Amma çörək söhbəti gündəmə gəldisə, anındaca ajiotaj yaranır.

Bəzən çörəkdən maşın yağının iyi gəlir

Bu gün ən kasıb ailənin belə tam ac qalmaq şansı azdır. Yaşamağa evi olmaz, kommunal xərci ödəyə bilməz, əyninə geyim tapmaz, amma ac qalmaz. Hətta Ramazan bayramında fitrə çıxartmağa, kiməsə yardım etməyə bəzən adam tapılmır. Məcbur olub peşəkar dilənçiyə yardım edirsən. Qonşular da bir-birindən maraqlanır, kimə yardım edək? Qonşunun dükana olan borcunu silən, kəsdiyi qurban qoyundan pay verən, ehtiyacı olan şəxsə özündə artıq olan əşyalardan bölüşən nə qədər insan var. Çörək də tapılır.

Azərbaycanda çörək və metroda gediş haqqı bir etalondur, psixoloji amildir

Hətta qiyməti artırmağa maraqlı olmayan qurumlar da bu iki faktora görə bahalanmaya getməyə hazırdırlar. Bu səbəbdən dövlət həm çörəyə, həm də metroya kifayət qədər subsidiya ayırmağa hazırdır. Olmasa, daxili stabilliyi qorumaq mümkün olmur.

Çörək məsələsində isə tək qiymət əhəmiyyətli deyil. Problem başdan yuxarıdır. İstehsalı elə də ürəkaçan deyil, tələbatdan artıq bişirilən çörəyin taleyi heç kimi maraqlandırmır.

"Zavod çörəyi" kimi tanıdığımız məhsulu böyük müəssisələrdən əlavə bir çox kiçik sexlər də bişirir. Bəzən çörəkdən maşın yağının iyi gəlir desək, yanılmarıq. Bir gün sonra isə həmin bu yağ çörəyin üzərinə çıxır, pis qoxudan yaxın durmaq olmur.

Həmin gün yeyilmədisə, sabah mütləq kiflənməyə başlayır. Bəzən haradasa unudularsa, çörək başdan ayağa qara kiflə örtülür. Əvvəl çörək xüsusi qaba yığılardı, toyuq-cücə saxlayan insanlar da evinə aparardı. Bu gün tam yararsız hala düşür, nə toyuğa, nə mal-qaraya yaramır. Başdan-ayağa xəstəlikdir.

Azərbaycanda atılan qidanın başında məhz çörək durur

Nə qədər çörək tullandığını bircə heyvan üçün yem satan obyekt yiyələri bilir. Zabrat-Bilgəh yolunda belə yerlər çoxdur, tonlarla işə yaramayan çörəyi burada qəpik-quruşa satırlar. Heyvan üçün bəlkə də keçərlidir. Özü də marketdə onlarla növ çörək satılır, amma bu obyektlərə ötürülən çörək məhz zavod çörəyidir, başqa çörək burada tapılmaz. Hamı bu növ çörəkdən istehsal edir deyə, yararsız hala düşdükdə mal-qara üçün yem satılan yerlərə verilir.

Bakının böyük biznes mərkəzlərində yerləşən ofislərdə də xeyli çörək istifadəsiz qalır. Bunları adətən xadimələr toplayır, ya ümumi bir yerə ötürür, ya da heyvan saxlayan insanlara verirlər. Yəni hər gün bu şəhərdə nə qədər çörək faktiki olaraq zibilə atılır.

Qəribə bir vəziyyət alınır: dövlət büdcəsindən subsidiya ayrılır, unun və çörəyin qiymətinin stabil saxlanılması üçün ƏDV yığışdırılır, başqa mexanizmlər işə salınır, amma istehsal edilən məhsulun böyük bir hissəsi atılır.

Dünyanın bir çox ölkəsində qida məhsullarının atılma göstəricisi var. İnkişaf etmiş ölkələrdə də adambaşına ildə tonlarla qida atılır, amma Azərbaycanda atılan qidanın başında məhz çörək durur, çünki bunun hesabını aparan yoxdur. Hərə bir tərəfdən çörək buraxır, xeyli hissəsi də istifadə edilmədən tullanır.

Çörək yeməli olsa, basılmaz vətən...

Qiyməti bazar mexanizmləri ilə tənzimlənməyən bir məhsulu bu qədər istehsal etmək nəyə yarar? 1941-1945-ci illər arxada qalıb, 1990-ci illərin də çətinliyi ortadan götürülüb. Əvvəlki kimi çörək də yeyilmir, qida rasionu xeyli zənginləşib, çörək istehsalı isə dayanmadan artır. Lavaş, təndir, kəpəkli çörək, qara çörək, qarğıdalı çörəyi kimi müxtəlif növ məhsul bişirilir. Bəlkə bazarın bir araşdırılmasına ehtiyac var? Ölkənin tələbatını araşdırmaq, daha kiçik formalı çörək növləri buraxmaq, zavod çörəyini keyfiyyətsiz formada istehsal edən kiçik sexlərin istiqamətini dəyişdirmək da olardı. Yəni bu sex bu gündən sabaha qalmayan yararsız çörəyi mütləq bişirməlidir? Bəlkə təndir buraxsa, daha yaxşı satılar malı?

Bakıda bir ədədi 5 manata satılan "alman çörəyi" də var. Xüsusi texnologiya ilə istehsal edilir, həm faydalıdır, həm də xarab olma şansı aşağıdır. Bəlkə bu cür yeni avadanlıqla daha keyfiyyətli çörək bişirmək barədə düşünməliyik? Bişirən çox olsa, qiyməti də yenər. Əslində, Azərbaycanın özünəməxsus çörək növləri də az deyil. Lavaş, Təndir, Xəndək, Ləzgi, Səndək, Xərək kimi çörək növlərinə həm tələbat var, həm də keyfiyyət baxımından daha məsləhətlidir. Dünya praktikasında başqa yanaşma var. Məsələn, Fransanın paytaxtı Parisdə hər gün on minlərlə "fransız bageti" adlanan bir çörək növü istehsal edilir. Yəni hər fransız bu çörəkdən yalnız səhər yeməyində yararlanır, çəkisi az, özü də uzunsovdur. Saxlamaq da olmur, aldın yeməlisən. Bir növ, isti təndir çörəyi kimi.

Çörək məsələsinə diqqəti artırmaq, keyfiyyət standartı təyin etmək, tələbatı dərindən araşdırmaq gərəkdir. Dövlət büdcəsi hesabına yararsız çörək istehsalı dayandırılmalı, tonlarla məhsulun zibilə atılmasının qarşısı alınmalıdır. Həm Kənd təsərrüfatı, həm Maliyyə, həm də İqtisadiyyat nazirliklərinin vəziyyətə təsir etmək imkanı var. Çörək bazarında vəziyyəti qaydasına salmaq, məhsulun keyfiyyətin yüksəltmək üçün xeyli iş görülməlidir. "Çörək bol olsa basılmaz Vətən" fikrini "Çörək yeməli olsa, basılmaz Vətən" ideyasına dəyişməliyik.

Həmçinin oxuyun:

Çörəyin qiyməti ucuzlaşacaqmı? Qiymət niyə qalxıb

31
Teqlər:
çörək, fətir, yuxa, çörək bişirmə sexi
Xankəndi şəhəri

“Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”: tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər

637
(Yenilənib 20:47 22.09.2021)
Azərbaycanın “Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

“Xankəndiyə” və ya “Xankəndinə” mövzusunda bir müddət öncə sosial şəbəkədə başlayan polemika sözün əsl mənasında qısamüddətli savaşa çevrildi. Özü də bu mövzu əvvəl də bir neçə dəfə mübahisə predmeti olsa da, tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər.

Sualın birmənalı cavabı yoxdur

Azərbaycanın "Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

Qızğın mübahisələrdə top-tüfəngdən başqa hər bir vasitəyə əl atıldı. Neçə müddətdir, Xankəndi sözünü necə hallandırmaq sualının cavabı axtarılır, amma tapılmır. Erməninin sıx məskunlaşdığı, üstəlik də Stepanakert adlandırdığı Xankəndi şəhərinə rahat gedib-gələcəyi günü səbirsizliklə gözləyən Azərbaycan vətəndaşı bəri başdan onu doğru-düzgün hallandırmaq barədə düşünməyə bilməz. Yəqin, elə bu kiçik döyüş meydanında gedən savaşın gərginliyi də buna bağlıdır.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu: “Xankəndinə” , “Xankəndindən”

Xankəndi sözünün hallanması ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib. Hələ 3 il öncə Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Təranə Şükürlü mətbuata verdiyi açıqlamada toponimlərin yazılışında fərq olduğunu bildirib. Təranə Şükürlü Xankəndi sözünün ikinci növ ismi birləşmədə olan toponim olduğunu, ona görə də burada hallanmanın başqa cür baş verdiyini qeyd edib. Şöbə müdirinin fikrincə, doğru şəkildə söz hallandıqda “n” bitişdirici samiti əlavə edilir, daha sonra hal şəkilçisi sözə qoşulur, yönlük halda artıq olur Xankəndinə.

Şükürlü çıxışlıq halda da eyni qaydanın keçərli olduğunu vurğulayıb. Yəni  bitişdirici samit əlavə edilir və ardınca -dan şəkilçisi - Xankəndindən.

Elə bu günlərdə yaranan mübahisə prosesində AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoylu da “Xankəndinə” , “Xankəndindən” yazılış formalarının doğru olduğunu bildirib. Alimin fikrincə, vahid söz kimi hallanan toponimlər olsa da, “Xankəndi” başqa cür hallanır, çünki burada ənənəvi deyiliş forması rol oynayır.

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi: “Xankəndiyə”, “Xankəndidə”

Fərqli fikirləri Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin direktoru Sevinc Əliyeva səsləndirib. Əliyevanın fikrincə, Xankəndi elə “Xankənidiyə” kimi hallanmalıdır. Bunun ardınca mətbuata açıqlama verən Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin Analitik təhlil şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şahlar Göytürk də eyni fikri səsləndirib. Şahlar Göytürk bu barədə qəti qərarın “Xankəndiyə” formasının düzgün variant olduğunu qeyd edib. Alimin fikrincə, bu bütöv bir söz, mürəkkəb isimdir, bir vurğu altında deyilir, tələffüz olunur. Göytürk saitlə bitən sözlərə ismin hal şəkilçisini əlavə etdikdə -ya, -yə şəkilçisindən istifadə edilməli olduğunu qeyd edib. 

Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin

Bir sözlə, Dilçilik İnstitutu ilə Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin arasında fikir ayrılığı var. Həm müzakirə zamanı, həm də müxtəlif dilçilərin internetdə bildirdiyi fikirlərin hər birində bir məntiq var. “Xankəndiyə” tərəfdarları daha çox gənclərin arasında yer alıb. Sadə bir yanaşmadır: əgər söz Şəkiyə, Bakıya, Qubadlıya kimi hallanırsa, mürəkkəb söz olan Xankəndi də bu qaydada hallanmalıdır. Əgər Xanın kəndi olsaydı, onda Xanın kəndinə kimi hallanardı. Bəli, burada mənsubiyyət forması qalmaqdadır, amma bir çox toponim və adlar da elə – ya, -yə əlavə edilməklə hallanır. Məsələn, Pirallahıya, Koroğluya. Burada heç bir sual yaranmır.

Amma fərqli sözlər də var. Məsələn, Xanbağı, Xanşəhəri, Xanevi, Şahkəndi, Əlikəndi, Vəlikəndi kimi. Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin. Heç yaxşı səslənmir də. Mənsubiyyət forması daha dəqiq duyulan sözlər də var.  “Quşəppəyi”, “Dağkeçisi”, “Dünyagörüşü”, “Əminəvəsi”, “Xalaqızı”, “Bibioğlu” kimi sözlərin hallanması elə “n” əlavə edilməklə baş verir.

Dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil

Soyadlarla bağlı da problem duyulur. Azərbaycan soyadlarında - soy, - zədə, -oğlu formalarından istifadə edilir. Hər biri kiminsə nəslinə aid olduğunu ifadə edir.

Əgər  Çingizzadəyə və ya Əlisoya kimi hallanmaq sual doğurmursa, Fərəməzoğlu sözündə artıq problem duyulur. Fərəməzoğluya deyilişi o qədər də xoş gəlmir, üstəlik də bəzən başqa problem yaranır. Bəzi ictimai fiqurlar, ya da jurnalistlər bir soyadında olmasına baxmayaraq, adətən atasının adından imza kimi yararlanırlar. Məsələn, Adil Əlioğlu imzasını götürək. Əlioğlu soyad deyil, birbaşa mənsubiyyət ifadə edir. Yəni Adil Əlinin oğludur, deməli, Adil Əlioğluna kimi hallanmalıdır.

Sosial şəbəkədə gedən bu kiçik “müharibə”də bir çox maraqlı fikrə, əsaslı arqumentə rast gəlinir. Bir-birini təhqir edən də olur, söyən də, amma Azərbaycan dilinə bu cür möhtəşəm yanaşma, qaydaların dərindən araşdırılması öz-özlüyündə yaxşı göstəricidir. Yəni dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil.

Fonetik birikmə tam başa çatmayıb

“Xankəndinə” və ya “Xankəndiyə” kimi hallanmalıdır? Ən maraqlı fikrə filologiya elmləri doktoru, professor, dilçi-alim Yusif Seyidovun “Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya” kitabında rast gəlinir.

Yusif Seyidovun fikrincə, mürəkkəb sözlərin işlədilməsində belə ikili məqam çoxdur: külqabına - külqabıya, qəndqabına - qəndqabıya, kəklikotuna - kəklikotuya, itburnuna - itburnuya... Belə dil vahidləri içərisində konkretləşən sözlər də var. Məsələn, ayaqqabıya deyirik, ayaqqabına yox. Bu nə ilə əlaqədardır? Bəzi dil vahidləri mürəkkəb söz kimi tam formalaşıb, yəni mürəkkəb sözün komponentləri fonetik baxımdan tam birikdiyi üçün onlarda sadə sözlərdəki kimi –ya, yə şəkilçisi işlənir.

Yəni bəzi mürəkkəb sözlərdə fonetik birikmə tam başa çatmadığı üçün (kəklik otu – kəklikotu, Xan kəndi – Xankəndi və s.) belə ikili standarta rast gəlinməsi təbiidir.

Olduqca maraqlı fikirdir, Xankəndi sözü hələ də tam olaraq mürəkkəb söz kimi formalaşmayıb, fonetik birikmə başa çatmayıb, deməli, sözün ikili qaydada işlədilməsi yolveriləndir. Özü də ikili formalar tək Azərbaycan dilində deyil, bir sıra başqa dillərdə də mövcuddur. Deyək, rus dilində kəsmik sözü, yəni “tvoroq” iki cür vurğu ilə işlədilir. Bu, qaydalarda da öz əksini tapıb. Son illərdə rus dilində “kofe” sözü ilə bağlı ikili standartın olduğu rəsmi qəbul edilib. Ədəbi normada söz kişi, danışıqda isə həm kişi, həm də orta cinsdə işlədilə bilər.

Deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub

Dil qaydaları, ədəbi norma Quran kəlamı deyil, dayanmadan yenilənmə prosesi gedir. Alimlər də qayda fikirləşmirlər. Xalqın dilində nə varsa, o da normaya çevrilir. 15 il öncə “kompyuter” kimi yazılan söz bu gün “kompüterə” çevrilib, çünki nə mətbuat, nə də insanlar ilk yazılışı qəbul etmədilər. Nəticədə norma dəyişdi. Dildə gedən prosesləri araşdırmaq üçün təşkil edilən ekspedisiyalarda müxtəlif bölgələrdə hələ də saxlanılan formalar araşdırılır, folklor nümunələri toplanılır. Deyək, bizim oxuduğumuz “Koroğlu” dastanı ədəbi normaya uyğunlaşdırlıb, amma ilkin versiyada nə qədər maraqlı ifadə, forma var.

Möhsün Nağısoylu bir məsələdə haqlıdır: ənənəvi deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub. Yəni yaşlı nəslin insanları bunu yaxşı xatırlayarlar. Amma bu dövrdə artıq sözün də formalaşmasında bir proses gedib. Özü də əgər 50 il öncə televiziya və radioda eyni qayda, eyni forma vardısa, hazırda müxtəliflik duyulur. Hərə bir istədiyi qaydanı ortaya qoyur. Hətta məktəb dərslikləri də bəzən qarışıq formada dərc olunur. Bu gün hamı “gələcəm”, “gedəcəm” deyir və yazır. Orta məktəb dərsliyində də bu sözlərə rast gəlmək olur. Amma ədəbi normada belə bir forma yoxdur. “Gələcəyəm”, “gedəcəyəm” olmalıdır. Zaman tələsdirir deyə, ixtisar qaçılmaz olur bəzən. İndiki gənc nəsil daha sadə formaya üstünlük verir. Çoxu deyir, heç sözə görə televizora baxmırıq, elə sosial şəbəkədə nə tutduq, elə odur.

***

Hələ Rostov Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil aldığım dövrdə rus dilində bəzi sözlərin yazılışı barədə müəllimə müraciət etdikdə deyirdi, nə edək, belə yazılır, belə qəbul edilib, başınızı yormayın, bunu sadəcə qəbul edin.

***

Xankəndi sözünün ikili qaydada hallanmasını istəsək də, istəməsək də qəbul etməliyik. Zaman ötər, söz oturuşar, Xankəndi şəhərində bir elmi konfrans qurub sözü necə hallandırmaq barədə qərar verərik.

Eləcə də oxuyun:

637
Teqlər:
Xankəndi, dilçilik, problem
Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsinin mətbuat şöbəsinin rəisi, polis mayoru Elşad Hacıyev

Polis vətəndaşı uşaqlarının gözü qarşısında döyüb? - Rəsmi açıqlama