Ukrayna hərbçisi , arxiv şəkli

Ukrayna ordusunun döyüş qabiliyyəti: 30 illik müstəqilliyin xronikası

53
(Yenilənib 20:09 18.08.2021)
NATO Ukrayna ərazisindən beynəlxalq təlimlər üçün fəal şəkildə istifadə etsə də, bu ölkəni quruma qəbul etməyə tələsmir. Ukrayna ABŞ-ın NATO-dan kənar əsas müttəfiqi statusundan da çox uzaqdır, halbuki 2014-cü ildən buna cəhd göstərir.

Ukrayna avqustun 24-də müstəqilliyinin otuzuncu ilini xüsusi şövqlə qeyd edəcək, suda və quruda hərbi paradlar keçiriləcək. Otuz ölkədən gələcək qonaqlar Ukrayna hərbi sənayesinin nailiyyətlərini dəyərləndirə biləcəklər.

Təxminən otuz ildir ki, Ukrayna dövləti və Ukrayna ordusunu Rusiyaya və onun silahlı qüvvələrinə qarşı qoymağa çalışırlar. Kollektiv Qərb Ukrayna dövlətinin və hərbi sənayesinin inkişafında başqa bir məna görmür, ABŞ və NATO-nun geosiyasi oyunlarında anti-Rusiya rolunu oynamaq isə Kiyevi tamamilə qane edir.

Ukrayna müstəqilliyinin 30-cu ilinə 255 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə qədəm qoyur.

Hərbi gücün Qərb reytinqi – "Global Firepower" Ukraynanı Vyetnam və Tailand arasındakı 25-ci yerdə qərarlaşdırıb. Reallıqda isə Ukrayna Silahlı Qüvvələri (USQ) ABŞ və NATO-ya tabe olan "xüsusi təyinatlı dəstə" mövqeyindədir.

USQ-nin Donbasla uzun illər ardı-arası kəsilməyən atışmaları, ukraynalı mütəxəssislərin NATO hərbi təlimatları ilə öyrədilməsi qoşunların döyüş gücünün və qabiliyyətinin artacağı və hətta bu ölkənin alyansa qəbul olunacağı ilə bağlı illüziya yaradır. Halbuki Ukrayna hərbi qüvvələri effektiv və döyüş qabiliyyətli Hərbi Hava Qüvvələri və Hərbi Dəniz Qüvvələrinə sahib deyil. 

Ali hərbi komandanlıq qərarların qəbulunda və strateji planlaşdırmada müstəqil deyil – USQ Vaşinqton və Brüsselin nəzarəti altındadır. NATO Ukrayna ərazisindən beynəlxalq təlimlər üçün fəal şəkildə istifadə etsə də, bu ölkəni quruma qəbul etməyə tələsmir. Ukrayna ABŞ-ın NATO-dan kənar əsas müttəfiqi statusundan da çox uzaqdır, halbuki 2014-cü ildən buna cəhd göstərir.

Belə baxanda, "əsas müttəfiq" statusu maddi qazanc vəd etməklə yanaşı, həm də Kiyevə dünyadakı ən dəhşətli "Rusiya təhdidi"ndən Amerika müdafiəsinə zəmanət verir. Ancaq Əfqanıstanın (2012-ci ildən bəri ABŞ-ın NATO-dan kənar əsas müttəfiqinin) timsalında baş verən son hadisələr göstərdi ki, amerikalılar və alyans, Qərb hərbi hazırlıq standartları və 300 min nəfərlik milli ordunun silahlandırılması, böyük pullar heç nəyə zəmanət ola bilməz. Amerika Birləşmiş Ştatları dar ayaqda müttəfiqlərini satmağa hazırdır.

Belə ki, amerikalılar artıq 12 ukraynalı hərbi qulluqçunu Əfqanıstanın paytaxtını taliblər* ələ keçirəndən sonra tələm-tələsik təxliyə zamanı Kabildəki hərbi bazalardan birində unudub gediblər. Eləcə də, gürcü, bolqar, rumın hərbi qulluqçularını taleyin ümidinə qoyublar.

Döyüş qabiliyyəti

Ukraynanın Hərbi Hava Qüvvələri Sovet Ordusundan qalma 42 qırıcı və 34 zərbə helikopterinə sahibdir. Pilotların hazırlıq səviyyəsi və uçan aparatların texniki hazırlığı onlara, misal üçün, Donbas səmasında belə, görünməyə imkan vermir. Ukrayna hərbi təyyarəçiləri döyüş təcrübəsinə malik deyillər.

USQ-nin quru qoşunlarının texnika parkında kifayət qədər zirehli texnika və artilleriya var: 2430 tank, 11400-dən çox zirehli transportyor, 3000-ə yaxın özüyeriyən və yedəkli artilleriya qurğusu, 550 reaktiv sistem. Amma bunların əksəriyyəti ötən əsrin, necə deyərlər, yarımcan texnikasıdır və indi Ukraynanın Müdafiə Sənayesi Kompleksinə məxsus müəssisələrdə onları modernləşdirməyə çalışırlar.

Ukrayna silahlı qüvvələrinin ən zəif halqası Hərbi-Dəniz Qüvvələridir. Onun tərkibində bir düjünə yaxın patrul, artilleriya kateri və döyüş gəmiləri var.

Xarici istehsal gəmiləri, demək olar ki, silahsiz vəziyyətdədir. Bununla belə, bəzi ekspertlər vurğulayırlar: bu döyüş katerləri ölünü ikinci dəfə öldürə bilməz, amma diversiya, təxribat və qalmaqal yaratmaq üçün işə yarayar. Əsas odur ki, bu Nuh əyyamından qalma hərbi-dəniz texnikası "qəddar ruslar"ın onları ələ keçirəcəyi və batıracağı yerə qədər gedib çıxa bilsin. Bəlkə, bundan sonra Avropa "Şimal axını-2"-ni bağlayaraq "təcavüzkar ölkə" ilə mübarizəyə başlayar.

Qara dənizdə Rusiyanın yalnız bir "Moskva" raket kreyseri bircə yaylım atəşi ilə Ukraynanın bütün Hərbi Dəniz Qüvvələri və üstəlik, NATO donanmasını batıra bilər. Rusiya Qara dənizdə açıq-aşkar və qeyd-şərtsiz hökmranlığa sahibdir.

Bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır ki, Ukraynadakı sovet hərbi dəniz mirasının bir hissəsi satılıb, qalanı isə hələ 2014-cü ildən çox-çox əvvəl məhv edilib. Yeganə nisbətən döyüş qabiliyyətli gəmi "Getman Saqaydaçnı" freqatı hesab olunur ki, o da gəmi əleyhinə raketlərlə silahlanmayıb.

"Saqaydaçnı" da "Kiyev" gəmisi (1992-ci ildə suya buraxılıb) kimi SSRİ-də inşa olunub. Gövdəsi və mexanizmləri sıradan çıxdığına görə, tezliklə bu gəmi də istifadədən çıxarılacaq.

Ukraynanın belə açıq-aşkar hərbi gücsüzlüyü fonunda Ali Rada 2014-cü ilin dekabr ayında iki qanuna dəyişiklik edərək dövlətin blokdan kənar statusunu ləğv edib. 2019-cü ildə isə Ukrayna parlamenti konstitusion qaydada NATO-nun ölkədə kursunu möhkəmləndirdi. Beləliklə, müstəqil Ukrayna alyansın genişlənmə imkanına malik altıncı tərəfdaşı oldu.

Hər şey satışa çıxarıldı

SSRİ-dən Ukraynaya mehriban qonşular, eləcə də milli müdafiə sistemini qurmaq üçün tələb olunan minimum imkanlar – 980 min hərbi qulluqçu, 8000 tank, 10 min zirehli texnika, 110-dən çox döyüş təyyarəsi və 400 helikopter, Qara dəniz donanmasına məxsus 350-yə yaxın hərbi gəmi miras qalıb.

Bundan başqa, 14 motoatıcı, dörd tank, səkkiz artilleriya diviziyası, bir xüsusi təyinatlı briqada, səkkiz artilleriya briqadası, əlahiddə ordu, doqquz hava hücumundan müdafiə briqadası, üç hava ordusu və üç helikopter alayı qalıb.

Əvvəlcə USQ-nin tərkibi 5 dəfə məhdudlaşdırıldı. Hələ 1990-cı illərin əvvəllərində (həmin vaxt USQ-nin etibarsız zabitlərdən təmizlənməsi prosesi gedirdi) milli orduda qulluq etmək istəyənlərdən Rusiyaya qarşı döyüşməyə hazır olub-olmadıqlarını soruşurdular.

Müstəqilliyin ilk onilliyində Kiyev sovet silahlarının böyük bir hissəsini Asiya və Afrika ölkələrinə satdı. Nəticədə aviasiya və raket qoşunları, demək olar ki, sıradan çıxarıldı.

2005-ci ildə Ukrayna silah ixracında dünya liderlərindən birinə çevrildi. Ukrayna arsenalından minlərlə vahid döyüş texnikası izsiz-soraqsız yoxa çıxır və bu fakt Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutu, Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutunun hesabatlarına daxil edilmirdi.

Beləliklə, USQ 2010-cu ilə kimi tanklarının üçdə ikisini, zirehli maşınlarının və artilleriya sistemlərinin yarısını itirdi. Pulların hara getdiyi isə məlum deyil.

Ukrayna 1991-ci ildən 2015-ci ilə kimi yalnız 75 "Saxon" zirehli maşını, 8 "Spartan" zirehli avtomobili və 58250 layihəsinə aid tikintisi başa çatmamış korvet üçün silah əldə edib.

2014-cü ilin növbəti "maydan"ını Ukrayna 700 tank, 2189 döyüş maşını, 1421 artilleriya sistemi, 206 helikopter və 326 təyyarə ilə qarşıladı. Daha sonra silahlı qüvvələr Donbasda 300 tankından, zirehli maşınlarının yarıdan çoxundan, artilleriya sistemlərinin isə 50%-dən məhrum oldu. Və bu, yalnız rəsmi rəqəmlərdir. “International Institute for Strategic Studies Military Balance” agentliyinin məlumatına görə, itkilər daha böyük olub.

Otuz il davam edən hərbi-siyasi fəlakəti müstəqil Ukraynaya qarşı "Rusiya təcavüzü" ilə açıqlamaq mümkün deyil. Bu, dövlətçilik böhranıdır.

Tamamilə məhv edilmiş hərbi gəmi inşası sahəsi də Ukrayna müdafiə sənayesi kompleksinin səviyyəsindən xəbər verir. Halbuki sovet vaxtı Nikolayevski zavodunda mütəmadi olaraq təyyarə daşıyan kreyserlər inşa edilirdi.

Artilleriya sistemləri, helikopterlər, qırıcılar, hücum təyyarələri, hava hücumundan müdafiə sistemləri və rabitə ilə bağlı problemlər həll edilməmiş qalır.

Müstəqil Ukraynanın hərbi sənayesi sovet nümunəli atıcı silahlar üçün patron hazırlamağı belə öyrənə bilməyib, yeni tipli ciddi silahlardan isə söhbət gedə bilməz.

NATO sərmayələri bir işə yaramır. 2014-cü ildən sonra Ukrayna xarici tərəfdaşlarından gizli-aşkar xeyli silah və "USQ-nin möhkəmləndirilməsi üçün" milyard dollarlarla vəsait alsa da, həmin silahlar sanki Ukraynadan tranzit keçərək, köhnə satış sxemi üzrə Asiya və Afrika ölkələrində yeni sahiblərinə çatdırılır. Silahların pulu isə səssiz-səmirsiz yoxa çıxır.

Ehtimal ki, Kiyev rəhbərliyinin 2021-ci il avqustun 24-də "Tamamilə yeni ordunun" yaradılması ilə bağlı verəcəyi bayram bəyanatları rəqəmlər və faktlarla özünü doğrultmayacaq. "Avropanın Rusiya təcavüzündən müdafiəsi" ilə bağlı təmtəraqlı çıxışlar növbəti dəfə gülüş doğuracaq – USQ "hər hansı bir təcavüzkara müqavimət göstərmək" iqtidarında deyil. Və ən əsası, get-gedə daha az Ukrayna vətəndaşı xalqa və Rusiyaya qarşı olan belə orduda qulluq etmək istəyəcək.

* taliblər - RF ərazisində qadağan olunmuş hərəkat.

Müəllifin rəyi ilə redaksiyanın mövqeyi üst-üstə düşməyə bilər.

53
Xankəndi şəhəri

“Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”: tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər

592
(Yenilənib 20:47 22.09.2021)
Azərbaycanın “Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

“Xankəndiyə” və ya “Xankəndinə” mövzusunda bir müddət öncə sosial şəbəkədə başlayan polemika sözün əsl mənasında qısamüddətli savaşa çevrildi. Özü də bu mövzu əvvəl də bir neçə dəfə mübahisə predmeti olsa da, tərəflər təslim olmaq niyyətində deyillər.

Sualın birmənalı cavabı yoxdur

Azərbaycanın "Xankəndi şəhərinin adı yönlük halda “Xankəndiyə” ya “Xankəndinə”, çıxışlıq halda isə “Xankəndidən” ya “Xankəndindən” kimi yazılmalıdır?" sualının birmənalı cavabının olmadığı aşkarlandı.

Qızğın mübahisələrdə top-tüfəngdən başqa hər bir vasitəyə əl atıldı. Neçə müddətdir, Xankəndi sözünü necə hallandırmaq sualının cavabı axtarılır, amma tapılmır. Erməninin sıx məskunlaşdığı, üstəlik də Stepanakert adlandırdığı Xankəndi şəhərinə rahat gedib-gələcəyi günü səbirsizliklə gözləyən Azərbaycan vətəndaşı bəri başdan onu doğru-düzgün hallandırmaq barədə düşünməyə bilməz. Yəqin, elə bu kiçik döyüş meydanında gedən savaşın gərginliyi də buna bağlıdır.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu: “Xankəndinə” , “Xankəndindən”

Xankəndi sözünün hallanması ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib. Hələ 3 il öncə Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Təranə Şükürlü mətbuata verdiyi açıqlamada toponimlərin yazılışında fərq olduğunu bildirib. Təranə Şükürlü Xankəndi sözünün ikinci növ ismi birləşmədə olan toponim olduğunu, ona görə də burada hallanmanın başqa cür baş verdiyini qeyd edib. Şöbə müdirinin fikrincə, doğru şəkildə söz hallandıqda “n” bitişdirici samiti əlavə edilir, daha sonra hal şəkilçisi sözə qoşulur, yönlük halda artıq olur Xankəndinə.

Şükürlü çıxışlıq halda da eyni qaydanın keçərli olduğunu vurğulayıb. Yəni  bitişdirici samit əlavə edilir və ardınca -dan şəkilçisi - Xankəndindən.

Elə bu günlərdə yaranan mübahisə prosesində AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoylu da “Xankəndinə” , “Xankəndindən” yazılış formalarının doğru olduğunu bildirib. Alimin fikrincə, vahid söz kimi hallanan toponimlər olsa da, “Xankəndi” başqa cür hallanır, çünki burada ənənəvi deyiliş forması rol oynayır.

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi: “Xankəndiyə”, “Xankəndidə”

Fərqli fikirləri Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin direktoru Sevinc Əliyeva səsləndirib. Əliyevanın fikrincə, Xankəndi elə “Xankənidiyə” kimi hallanmalıdır. Bunun ardınca mətbuata açıqlama verən Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin Analitik təhlil şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şahlar Göytürk də eyni fikri səsləndirib. Şahlar Göytürk bu barədə qəti qərarın “Xankəndiyə” formasının düzgün variant olduğunu qeyd edib. Alimin fikrincə, bu bütöv bir söz, mürəkkəb isimdir, bir vurğu altında deyilir, tələffüz olunur. Göytürk saitlə bitən sözlərə ismin hal şəkilçisini əlavə etdikdə -ya, -yə şəkilçisindən istifadə edilməli olduğunu qeyd edib. 

Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin

Bir sözlə, Dilçilik İnstitutu ilə Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin arasında fikir ayrılığı var. Həm müzakirə zamanı, həm də müxtəlif dilçilərin internetdə bildirdiyi fikirlərin hər birində bir məntiq var. “Xankəndiyə” tərəfdarları daha çox gənclərin arasında yer alıb. Sadə bir yanaşmadır: əgər söz Şəkiyə, Bakıya, Qubadlıya kimi hallanırsa, mürəkkəb söz olan Xankəndi də bu qaydada hallanmalıdır. Əgər Xanın kəndi olsaydı, onda Xanın kəndinə kimi hallanardı. Bəli, burada mənsubiyyət forması qalmaqdadır, amma bir çox toponim və adlar da elə – ya, -yə əlavə edilməklə hallanır. Məsələn, Pirallahıya, Koroğluya. Burada heç bir sual yaranmır.

Amma fərqli sözlər də var. Məsələn, Xanbağı, Xanşəhəri, Xanevi, Şahkəndi, Əlikəndi, Vəlikəndi kimi. Dili yaxşı mənada duyan insan “Xanbağıya” deməz, yəqin. Heç yaxşı səslənmir də. Mənsubiyyət forması daha dəqiq duyulan sözlər də var.  “Quşəppəyi”, “Dağkeçisi”, “Dünyagörüşü”, “Əminəvəsi”, “Xalaqızı”, “Bibioğlu” kimi sözlərin hallanması elə “n” əlavə edilməklə baş verir.

Dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil

Soyadlarla bağlı da problem duyulur. Azərbaycan soyadlarında - soy, - zədə, -oğlu formalarından istifadə edilir. Hər biri kiminsə nəslinə aid olduğunu ifadə edir.

Əgər  Çingizzadəyə və ya Əlisoya kimi hallanmaq sual doğurmursa, Fərəməzoğlu sözündə artıq problem duyulur. Fərəməzoğluya deyilişi o qədər də xoş gəlmir, üstəlik də bəzən başqa problem yaranır. Bəzi ictimai fiqurlar, ya da jurnalistlər bir soyadında olmasına baxmayaraq, adətən atasının adından imza kimi yararlanırlar. Məsələn, Adil Əlioğlu imzasını götürək. Əlioğlu soyad deyil, birbaşa mənsubiyyət ifadə edir. Yəni Adil Əlinin oğludur, deməli, Adil Əlioğluna kimi hallanmalıdır.

Sosial şəbəkədə gedən bu kiçik “müharibə”də bir çox maraqlı fikrə, əsaslı arqumentə rast gəlinir. Bir-birini təhqir edən də olur, söyən də, amma Azərbaycan dilinə bu cür möhtəşəm yanaşma, qaydaların dərindən araşdırılması öz-özlüyündə yaxşı göstəricidir. Yəni dilimiz itməyib, onu qoruyub saxlayan da az deyil.

Fonetik birikmə tam başa çatmayıb

“Xankəndinə” və ya “Xankəndiyə” kimi hallanmalıdır? Ən maraqlı fikrə filologiya elmləri doktoru, professor, dilçi-alim Yusif Seyidovun “Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya” kitabında rast gəlinir.

Yusif Seyidovun fikrincə, mürəkkəb sözlərin işlədilməsində belə ikili məqam çoxdur: külqabına - külqabıya, qəndqabına - qəndqabıya, kəklikotuna - kəklikotuya, itburnuna - itburnuya... Belə dil vahidləri içərisində konkretləşən sözlər də var. Məsələn, ayaqqabıya deyirik, ayaqqabına yox. Bu nə ilə əlaqədardır? Bəzi dil vahidləri mürəkkəb söz kimi tam formalaşıb, yəni mürəkkəb sözün komponentləri fonetik baxımdan tam birikdiyi üçün onlarda sadə sözlərdəki kimi –ya, yə şəkilçisi işlənir.

Yəni bəzi mürəkkəb sözlərdə fonetik birikmə tam başa çatmadığı üçün (kəklik otu – kəklikotu, Xan kəndi – Xankəndi və s.) belə ikili standarta rast gəlinməsi təbiidir.

Olduqca maraqlı fikirdir, Xankəndi sözü hələ də tam olaraq mürəkkəb söz kimi formalaşmayıb, fonetik birikmə başa çatmayıb, deməli, sözün ikili qaydada işlədilməsi yolveriləndir. Özü də ikili formalar tək Azərbaycan dilində deyil, bir sıra başqa dillərdə də mövcuddur. Deyək, rus dilində kəsmik sözü, yəni “tvoroq” iki cür vurğu ilə işlədilir. Bu, qaydalarda da öz əksini tapıb. Son illərdə rus dilində “kofe” sözü ilə bağlı ikili standartın olduğu rəsmi qəbul edilib. Ədəbi normada söz kişi, danışıqda isə həm kişi, həm də orta cinsdə işlədilə bilər.

Deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub

Dil qaydaları, ədəbi norma Quran kəlamı deyil, dayanmadan yenilənmə prosesi gedir. Alimlər də qayda fikirləşmirlər. Xalqın dilində nə varsa, o da normaya çevrilir. 15 il öncə “kompyuter” kimi yazılan söz bu gün “kompüterə” çevrilib, çünki nə mətbuat, nə də insanlar ilk yazılışı qəbul etmədilər. Nəticədə norma dəyişdi. Dildə gedən prosesləri araşdırmaq üçün təşkil edilən ekspedisiyalarda müxtəlif bölgələrdə hələ də saxlanılan formalar araşdırılır, folklor nümunələri toplanılır. Deyək, bizim oxuduğumuz “Koroğlu” dastanı ədəbi normaya uyğunlaşdırlıb, amma ilkin versiyada nə qədər maraqlı ifadə, forma var.

Möhsün Nağısoylu bir məsələdə haqlıdır: ənənəvi deyiliş formasında elə Xankəndinə, Xankəndindən olub. Yəni yaşlı nəslin insanları bunu yaxşı xatırlayarlar. Amma bu dövrdə artıq sözün də formalaşmasında bir proses gedib. Özü də əgər 50 il öncə televiziya və radioda eyni qayda, eyni forma vardısa, hazırda müxtəliflik duyulur. Hərə bir istədiyi qaydanı ortaya qoyur. Hətta məktəb dərslikləri də bəzən qarışıq formada dərc olunur. Bu gün hamı “gələcəm”, “gedəcəm” deyir və yazır. Orta məktəb dərsliyində də bu sözlərə rast gəlmək olur. Amma ədəbi normada belə bir forma yoxdur. “Gələcəyəm”, “gedəcəyəm” olmalıdır. Zaman tələsdirir deyə, ixtisar qaçılmaz olur bəzən. İndiki gənc nəsil daha sadə formaya üstünlük verir. Çoxu deyir, heç sözə görə televizora baxmırıq, elə sosial şəbəkədə nə tutduq, elə odur.

***

Hələ Rostov Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil aldığım dövrdə rus dilində bəzi sözlərin yazılışı barədə müəllimə müraciət etdikdə deyirdi, nə edək, belə yazılır, belə qəbul edilib, başınızı yormayın, bunu sadəcə qəbul edin.

***

Xankəndi sözünün ikili qaydada hallanmasını istəsək də, istəməsək də qəbul etməliyik. Zaman ötər, söz oturuşar, Xankəndi şəhərində bir elmi konfrans qurub sözü necə hallandırmaq barədə qərar verərik.

Eləcə də oxuyun:

592
Teqlər:
Xankəndi, dilçilik, problem
Əli və Nino filmindən fraqment

Yazıçı öncəgörənliyi

1191
(Yenilənib 10:19 21.09.2021)
Yusif Vəzirin "Gələcək şəhər" hekayəsi barədə bəzi qeydlər: "Kiçik bir hekayədə, 70-80 il sonranın elmi nəaliyyətlərindən də xəbər vermək ustad yazıçımızın yaradıcılığı üçün ciddi faktdır.

BAKI, 20 sentyabr — Sputnik. Tanınmış dövlət xadimi və yazıçı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Osmanlı İmperiyasındakı ilk səfiri, Stalinin Azərbaycanda həyata keçirdiyi qanlı repressiyasının qurbanlarından biri Yusif Vəzir Çəmənzəminli olduqca məhsuldar fəaliyyəti dövründə, romanlar, məqalələr, elmi araşdırmalar, oçerklər, publisistik məqalələr qələmə alıb, eyni zamanda pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub.

Sentyabr ayında 56 yaşında vəfat edən Yusif Vəzirin anadan olmasından 134 il ötür. Enişli-yoxuşlu tale yaşayan yazıçı Azərbaycan Demokratik Cumhuriyyəti tərəfindən Osmanlı İmperiyasına səfir təyin olunanda cəmi 32 yaşında idi. Ukraynada hüquq təhsili almış, diplomatik fəaliyyət göstərmiş bir ziyalı, Cumhuriyyətin süqutundan sonra Parisdə ağır işlərdə işləməyə məcbur olur, ehtiyac içərisində yaşayır. Və ən ağrılısı istedadına, savadına və bacarığına heyranlıq duyduğu kiçik qardaşını ağır xəstəlikdən itirir, ruh düşkünlüyünə qapılır və Sovet Azərbaycanına qayıdır. Yusif Vəzirin vətəninə qayıtdığı dövrün siyasi mənzərəsi insanı dəhşətə gətirir. Bu dövrün yaradıcı mühitində nə desən var: danosbazlıq, satqınlıq, hiyləgərlik, qəddarlıq və s…

1937-ci ildə Yusif Vəzir Yazıçılar İttifaqından xaric edilir, haqqında böhtanlar yazılır, sərt tənqidlərə məruz qalır. Bütün bunlar repressiya maşınının işə düşdüyünə bariz işarə idi. Həbs ediləcəyini duyan yazıçı əvvəlcə Bağırova, sonra Stalinə müraicət edir və müraciətləri cavabsız qalır. Çarəsizlikdən gözdən uzaqlaşmağa, bir müddət Özbəkistanda, Ürgəncdə işləməklə, prosesdən kənarda qalmağa çalışır. Ancaq Stalinin repressiya maşınından xilas olmaq o qədər də asan deyildi…

***

Bəkir Çobanzadə, Nurməmməd bəy Şahsuvarov, Hənəfi Zeynallı, Hacıbaba Nəzərli və başqalarının ifadələri əsasında 1940-cı il yanvar ayının 25-də Yusif Vəzir həbs edilib Bakıya gətirilir. Altı aya yaxın Keşlə həbs düşərgəsində saxlanıldıqdan sonra 1940-cı ilin iyul ayının 3-də Nijni Novqorod vilayətinin Suxobezvodnaya stansiyasındakı həbs düşərgəsinə göndərilir. Yusif Vəzir Çəmənzəminli 1943-cü il yanvar ayının 3-də Nijni Novqorod vilayətinin Suxobezvodnaya stansiyasındakı həbs düşərgəsində aclıqdan və ürək tutmasından vəfat edir. Səhəri gün – 1943-cü il yanvarın 4-də Yusif Vəzir Çəmənzəminli Betluqa çayının sahilindəki qəbiristanlıqda dəfn olunur. 1956-cı ildə – Stalinin ölümündən sonra Yusif Vəzirə bəraət verilir…

***

Ustad yazıçının adı qalmaqallarda da hallanıb.

Qurban Səid imzasıyla çap olunan, 35-dən çox dilə tərcümə olunan məşhur "Əli və Nino" romanı ətrafında gedən müzakirələr ədəbiyyatsevərlərə tanışdır. "Əli və Nino" romanın müəllifləri arasında illərdi Yusif Vəzirin də adı hallanıb. Hətta həm ölkə xaricində, həm də ölkəmizdə bu romanın qeyd-şərtsiz Yusif Vəzir Çəmənzəminli tərəfindən yazıldığını düşünən, araşdırmaları ilə bunu sübut etməyə çalışan tədqiqaçılar da var.

***

Şübhəsiz ki, Yusif Vəzirin həyatını, yaradıcılığını kiçik bir yazıda əhatə etmək mümkün deyil. Mən bu məsuliyyəti, bu ağırlığı dərk edirəm. Ona görə də mətləbi çox uzatmamaqda fayda var. Qısa ömründə böyük işlərə imza atan yazıçımızın əsərləri haqqında zaman-zaman yazılar yazsam da, oxuduqca onun yaradıcılığının daha nəhəng olduğunu bütün qəlbimlə hiss edirəm.

***

Bu yazıda böyük yazıçımızın bəzi mənbələrdə Azərbaycan ədəbiyyatında elmi-fantastika janrının ilk nümunəsi hesab olunan, 1933-cü ildə qələmə adlığı "Gələcək şəhər" hekayəsindən danışmaq istəyirəm. Mənə görə bu hekayə Yusif Vəzirin necə əhatəli, bilgili və intellektual yazıçı olduğunu tamamilə isbat edən ciddi faktlardan biridir. Bu hekayə bir növ yazıçı öncəgörənliyidir.

Hekayənin qəhrəmanları Sandro və Həsən Tiflisdən, Kürdəmirə təyyarə ilə gələrkən hava şəraiti ucbatından təyyarə eniş edə bilmir, saatlar sonra isə yazıçının xəyal məhsulu olan fərqli bir dünyaya düşür.

Sandro və Həsənin gəlib çıxdığı şəhərdə binalar modern dizayna malikdir, şəhərin müasir quruluşu, restoranları, restoranlardakı xidməti onları heyrətləndirir. Metro və eskalatorlar, rentgen və daxili orqanları müayinə edən tibbi avadanlıqlar, müasir avtomobil zavodları, görüntülü danışıqlar, qısaldılmış iş saatı, təqaüd yaşı və sosial təminatların təsviri və o dövrün digər yenilikləri, sovet oxucusu üçün inanılmaz və izaholunmaz yenilikdir.

Yusif Vəzirin uzun müddət Fransanın paytaxtı Parisdə yaşamasını nəzərə alsaq, bəzi yeniliklərin öncəgörənlik olmadığı aydın olur. Ancaq kiçik bir hekayədə, 70-80 il sonranın elmi nəaliyyətlərindən də xəbər vermək ustad yazıçımızın yaradıcılığı üçün ciddi faktdır.

Düşünürəm ki, bu hekayədə bəhs olunan elektron lövhələrdə reklamlar, ağıllı işıqforlar, süni yağışlar, görüntülü zənglər, sürücüsüz avtomobillər, insan orqanı implantasiyaları, müasir innovasiyalar, alternativ enerji mənbələri barədə məlumatlar yazıçı öncəgörənliyidir.

Elmi-fantastika həvəskarlarına bu hekayəni mütləq oxumağı tövsiyə edirəm. Əminəm ki, yazıçımızın təxəyyülünün zənginliyi sizləri də təəccübləndirəcək.

Ümumiyyətlə Yusif Vəzirin yaradıcılığı dərindən araşdırılmalıdır.

Eyni zamanda bir vaxtlar "Əli və Nino" müəllifi ilə bağlı polemikalarda iştirak etmiş bir qələm adamı olaraq, bu romanın tədqiqatçılarının gələcəyi son nəticə şəxsən mənim üçün olduqca maraqlıdır.

Bir daha və bir daha Yusif Vəzirin öncəgörənliyi qarşısında təəccübümü və heyrətimi etiraf edirəm.

Ruhun şad olsun, ustad!

Oxunmalı kitab: Qurban Səid, "Əli və Nino"

Nəşriyyat: "Şərq-Qərb"

Janr: Roman

Dili: Azərbaycanca

Səhifə: 208

Ədəbiyyatımızın ən məşhur və qalmaqallı əsərlərindən biri, dünyanın 35-dən artıq dilinə tərcümə olunub və 66 ölkədə nəşr edilmiş bu əsər əksər ölkələrdə hələ də bestsellerdir. Bəzi mənbələr görə, bir çox avropa ölkələrində "Əsrin romanı" kimi dəyərləndirilib.

Əsərdəki hadisələr Rusiya inqilabı, müstəqil və demokratik Azərbaycanın qurulması və Qızıl Ordunun Bakını işğal etdiyi dövrləri əhatə edir. Hadisələrin cərəyan etdiyi əsas məkan isə "tərəqqi etmiş" Qərb və "geridə qalmış" Şərqin qovuşduğu Bakıdır.

Tarixin qanlı və təlatümlü hadisələri fonunda müsəlman Əli və xristian Ninonun məhəbbət hekayəsindən bəhs edilir.

2016-cı ildə rejissor Asif Kapadia, romanın motivləri əsasında "Əli və Nino" filmini çəkib.

Həmçinin oxuyun:

Dövlətin qayğısı, xalqın rifahı, mənim naşükürlüyüm...

1191
Teqlər:
yazıçı, Yusif Vəzir Çəmənzəminli
Gürcüstanlı jurnalistlərin Ağdama səfəri

Əcnəbi jurnalist blogerlər Ağdama səfər ediblər