Co Bayden, arxiv şəkli

"Bayden, silaha görə təşəkkürlər!" - Əfqanıstanda talibləri kim dəstəkləyir

73
(Yenilənib 15:47 16.07.2021)
Kabil – hasarlar şəhəridir, bütün rəsmi binaların ətrafına hasar çəkilib. Hər yerdə qəhrəmanların portretləri asılıb, Əhməd Şah Məsudun şəklinə isə hər addımda rast gəlmək olar.

 

BAKI, 13 iyul — Sputnik. Taliblər (Rusiyada qadağan olunub) təsdiqləyirlər ki, rəsmi Kabil yalnız inzibatı mərkəzlərə nəzarət edir, kəndlərdə isə qondarma əmirlik hakimiyyətdədir. Amerika qoşunlarının geri çəkilməsindən sonra hökumət silahlı düşmənlə təkbətək qalıb – eynilə 32 il əvvəl, sovet ordusunun məhdud kontingentinin Əfqanıstanı tərk etdiyi zaman olduğu kimi. Tarix təkrar olunurmu? Müharibənin vurduğu zərər nə qədərdir? Sualların cavabı – “RİA Novosti”-nin xüsusi reportajında.

90-cı illərdə uşaqlıq və gənclik

Kabil sakinləri bir-birinə şəkil göndərirlər: Co Bayden "Taliban"* səhra komandiri molla Abdulla Qəni Biradərlə ağız-ağıza öpüşür, eynilə Leonid Brejnevlə Erik Honneker kimi. Amerika liderinin guya silah və texnikanı qəsdən hücuma keçən mücahidlərə qoyub getdiyi barədə zarafat paytaxt sakinlərinə əyləncəli görünür.

Taliblərin hərbi uğurları əhalidə qarışıq hisslər doğurur: ABŞ və NATO-nu məğlub etmələri, işğalçıları yenidən ölkədən qovmaları onların milli qürurunu oxşasa da, bir çoxları öz əmirliklərində "tələbələr"in ("Taliban" sözünün puştu dilindən tərcüməsi belədir) necə qayda-qanun yaratdıqlarını yaxşı xatırlayırlar.

"Onlar, yəqin ki, deyirlər: "Bayden, silaha görə təşəkkürlər", – deyə Kabil sakinləri arasında dedi-qodu gəzir.

Amerikalılar düz 20 il Talibanla döyüşüblər və əlbəttə ki, onlara kömək etməyə hazırlaşmırdılar.

Əfqanıstanın mövcud hakimiyyəti iqtidarın mənbəyini öz xalqında deyil, ABŞ-da görürdü və bu, onlara baha başa gəldi. Və indi müttəfiqlərin gedişindən sonra rejim havadan asılı vəziyyətdə qalıb, tərəfdarları çox azdır. Bu barədə bəzən pıçıltı ilə, bəzən də səsli şəkildə yerli siyasətçilər də danışırlar.

Səməndər telefonunda mənə öpüşən siyasətçilərin memini göstərir, sonra birdən üzü ciddi ifadə alır. 1996-cı ildə taliblər döyüşsüz Kabilə daxil olanda onun heç 10 yaşı da tamam olmamışdı. Qondarma İslam Əmirliyinin paytaxtında keçən uşaqlıq və gənclik illərini xatırlayan Səməndər qərəzsiz olmağa çalışır: "Onların vaxtında oğurluq halları azalmışdı. Bu əmələ görə dərhal adamın qolunu kəsirdilər. Əslində bu, düz deyil. Bəlkə, tutduqları adam günahsızdı? Bir də ki, günahkar olsa belə, oğurluğa görə kiminsə qolunu kəsmək yaxşı deyil", – Səməndər bunu deyib bir müddət susur, doğru kəlmələri seçməyə çalışır. Əfqanlar ağızlarından çıxan sözlərə fikir verməyi çoxdan öyrəniblər, çünki ətrafda sözgəzdirənlər çoxdur.

Amma həmsöhbətimiz birdən qızışır: "Hər şeyə burunlarını soxurdular. Cins geyinməyi qadağan etmişdilər, deyirdilər ki, milli paltar geyinməlisiniz, əslində heç milli də deyildi, Pakistandan gətirirdilər. Mən isə cins geyinən yeniyetmə oğlan idim. Məni satdılar, tutub qamçı ilə döydülər", – yenə susur, yəqin danışdıqlarından peşman olur. Və əlavə edir: "Bu çox ağrılıdır, həm də insanların gözü qarşısında döyülmək utancvericidir".

Kababçı Xaliq də 1996-cı ildə uşaq olub. Atasını öldürüblər. Yeddi yaşlı oğlan ailənin başına keçib.

"O gündən hamıya görə mən cavabdehəm. İndi də "Taliban" gəlir, birtəhər yaşamaq lazımdır".

Xaliq heç vaxt gələcəklə bağlı fikir yürütmür, çünki onsuz da gələcək həmişə aldadıcı olur. İyirimi il əvvəl amerikalıların gəlişinə də sevinmişdilər, amma indi artıq onlar yoxdur.

"Kaş heç gəlməsəydilər, onda daha yaxşı olardı, hər şey öz-özünə düzələrdi", – həmsöhbətimiz ah çəkib deyir.

Sovet qoşunlarından söz düşəndə isə əlavə edir ki, SSRİ Əfqanıstanda çox şey qurub-yaradıb.

Əsirlikdən qaçış

İzzətullah yalnız müəyyən şərtlər daxilində danışmağa razılıq verir. Yolda təhlükəsiz hesab etdiyi yerdə dayanmağı xahiş edir, xırdavatçıdan çeynənən tütün – yerli narkotik alır. Sürücünün narazı baxışları altında paketi açıb tütünü ağzına atır. Ona irad tutmamaq daha yaxşıdır, çünki İzzətullah hirsli adama oxşayır, çox əsəbi danışır, bir də gördün birini ilişdirdi.

Taksi sürücüsü pulun qalığını uzun-uzadı hesablayır və bu, İzzətullahı qəzəbləndirir. Elə bilir ki, onu aldatmaq istəyir. Kəskin hərəkətlə pulları alır. Qorxmuş sürücü mübahisə etmir.

Kafedə masanın arxasına keçəndə sinəsinə bərkidilmiş zabit poqonunun üstünü örtən yaylığın ucunu geri itələyir. Xüsusi təyinatlı nişanını isə çıxarıb. Taliblərə necə əsir düşdüyündən danışır.

"Mühasirəyə aldılar, patronum qurtarmışdı. Əsirləri bir-birindən ayırdılar. Həmişə belə eləyirlər, o birilərinin başına nə gəldiyini bilmirəm. Sonra mənim əllərimi bağlayıb qızğın bıçaqla kəsməyə başladılar. Niyə? Yox, hansısa sirri öyrənmək istəmirdilər, sadəcə, intiqam alırdılar", – müsahibim emosiyalarını gizləməyə çətinlik çəkir, quru səsi cingildəməyə başlayır.

Həmin vaxt İzzətullah özünü elə göstərib ki, guya ağrıdan huşunu itirib. Əslində, demək olar ki, elə belə də olmuşdu: işgəncə verən adam narkotik maddənin təsiri altında onu qolunu uzun-uzadı və ustalıqla kəsirdi. Sonra xüsusi təyinatlını yerə atırlar ki, bir az özünə gəlsin və sonra davam etsinlər. O isə bıçağı götürüb kəndirləri kəsməyə və oradan qaçmağa nail olur.

Qollarını çırmalayır, bıçaq izləri var, gödəkçəsini qaldırır, bədənində də yara yerləri gözə dəyir.

"Taliblər əlimə düşsələr, nə edərəm?" – İzzətullah deyəsən suala təəccüblənir. "Əvvəl nə edirdimsə, onu. Öldürərəm. Onlar heç kimə acımırlar. Döyüşə də iynə vurub yollanırlar. Onların bədəninə nə yeritdiklərini bilmirəm".

Əsir düşmüş keçmiş zabit heç kimlə barışmaq fikrində deyil.

O söhbətə marağını tez itirir, stulda yırğalanmağa başlayır. Sonra isə ehtiyac içində olduğunu deyir: aldığı yaralardan sonra hərbi xidmətə qayıda bilməyib, təqaüdü isə azdır. Əskinasları alıb sağollaşaraq kafedən çıxır, küçəni çəpinə keçib birbaşa maşın tıxacının içi ilə gedir. Kabildə hamı belə gəzir, ancaq İzzətullah ətrafa baxmır, sürücülər özləri də onun yanından ehtiyatla keçməyə çalışırlar.

Uzunmüddətli müharibənin qəhrəmanı

Kabil – hasarlar şəhəridir, bütün rəsmi binaların ətrafına çəpər çəkilib. Hər yerdə qəhrəmanların portretləri asılıb, Əhməd Şah Məsudun şəklinə isə hər addımda rast gəlmək olar. "Pəncşir aslanı"na" hətta şirniyyat mağazasında, məzəli cizgi filmi qəhrəmanlarının şəkillərinin yanında da rast gəlmək olar. Zarafatla "əfqan oğlanları üçün kim daha güclüdür – Məsud, yoxsa Hörümçək adam?" – deyə soruşuram. Satıcı ciddi cavab verir: "Düzdür, onlar cizgi filmlərini daha çox xoşlayırlar, amma yəqin ki, Məsud. Ölkədə müharibə gedir, o isə qəhrəmandır. Uşaqlar bunun nə demək olduğunu anlayırlar, valideynləri başa salırlar, özləri də müharibəni gözləri ilə görürlər".

Məsud əsası Əfqanıstanın daha bir əfsanəvi siyasətçisi Bürhanəddin Rəbbani tərəfindən qoyulmuş "Cəmiyyəti-i İslami" partiyasının komandiri olub. Rəbbani Əfqanistanın prezidenti idi, daha sonra Müqavimət dövründə (1996-2001) talibanlarla döyüşən Şimal Alyansına rəhbərlik edib. 2011-ci ildə partladıcı maddəni çalmasının altında gizlətmiş kamikadze tərəfindən öldürülür. Bürhanəddinin oğlu Səlahəddin Rəbbani əvvəl daxili işlər naziri idi, indi isə atasının yaratdığı Əfqanıstanın "Cəmiyyəti-i İslami" partiyasının başına keçib.

Səlahəddin Rəbbani ölkənin 1990-cı illərə qayıtdığını düşünmür: "Beynəlxalq ictimaiyyət Əfqanıstan xalqının tərəfindədir. Talibana gəlincə, onlar çox şey deyə bilərlər, əsas odur ki, insanlar onların sistemini, dinin bu şəkildə şərhini qəbul etməyəcəklər. Digər tərəfdən, müxtəlif icmaların nümayəndələrindən ibarət inklüziv hökumət qurulmalıdır. Əfqanıstan çoxmillətli ölkədir və bizim gücümüz də bu müxtəliflikdədir ", – deyə həmsöhbətimiz vurğulayır.

"Əfqanlar başa düşüblər ki, xarici qüvvələr burada əbədi qala bilməzlər. Ancaq qoşunları bu şəkildə çıxarmaları, belə deyək ki, gözlədiyimiz kimi olmadı. Bu məsuliyyətli adım deyildi. Dohada razılaşmanın imzalanmasından dərhal sonra (Talibanla ABŞ arasında - red.) tələsik geri çəkilməyə başladılar, ölkədə isə cəsarətlənmiş Taliban və həmin razılaşmaya qatılmayan hökumət qaldı. Sülh danışıqlarında irəliləyiş olmadı və atəşkəs razılaşması əldə edilmədi. Ancaq Talibanın son hərbi uğurlarına baxmayaraq, geri çəkiləcəklər. Hərbi məğlubiyyətin onları danışıqlar masasına oturmağa məcbur edəcəyinə inanırıq", – deyə o qeyd edir.

Əfqan məsələsinin hərbi yolla həlli yoxdur, hər bir halda razılığa gəlməli olacaqlar. Taliban da bunu yaxşı başa düşür.

Artıq sağollaşdığımız vaxt Rəbbani maraqlanır: "Bəs siz Bəhramda olmusunuz? Onlar doğrudan oradan qaçıblar?"

Cavabı eşidəndən sonra əlini uzadır: "Hər bir halda sovet qoşunları məğlub olsalar belə, gündüzün günorta çağı ləyaqətlə və öz bayraqları altında ölkəni tərk etmişdilər".

Görünür, tarix heç də həmişə təkrarlanmır...

* Taliban - 1994-cü ildə yaranan və 1996–2004-cü illər arası Əfqanıstanın bütün ərazisini idarə etmiş hərəkatdır. 2003-сü ildə BMT TŞ tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınıb. 

Eləcə də oxuyun:

73
Noutbuk arxasında pizza yeyən adam, arxiv şəkli

Sosial media həyatı: təhrif edilmiş, uydurulmuş virtual dünyada yaşayırıq

4
(Yenilənib 16:55 25.07.2021)
Sosial mediada hər şəbəkə lideri, başqa sözlə desək, netokratın ətrafında onlarla, yüzlərlə həmfikir sahibi olan insan cəmlənir.

BAKI, 25 iyul — Sputnik. İnternet və sosial media dövrü bəşəriyyət üçün nə qədər çox imkan yaratsa da, bəzən heç özümüz də bilmədən elə köhnə qaydalar, beyində oturuşmuş stereotip və təsəvvürlə yaşayırıq. Yeni bir texnologiya gəlir, əvvəlkini sıxışdırıb sıradan çıxarır, biz də bir daha mükəmməl tərzdə yaşadığımızı düşünürük.

Baxırsan, nəsə yazdı, o dəqiqə mexanizm işə düşür, o yazır, bu yazır

Bir çox sosial şəbəkə istifadəçisi özünün dünyaya açıq olduğunu, patriarxal düşüncə tərzini bəyənmədiyini, müasir texnologiyanın köməyi ilə daha yaxşı həyatın qurulacığını iddia edir. Bəzən özünü mütərəqqi adlandıran birisi sosial media profilində nəyi və ya kimisə qətiyyətlə pisləyir, yenilik tərəfdarı olaraq hansısa adətlərdən yaxa qurtarmağı təklif edir. Birdən-birə onlarla insan da bu fikir axınına qoşularaq deyilənləri dəstəkləyir.

Sosial mediada hər şəbəkə lideri, başqa sözlə desək, netokratın ətrafında onlarla, yüzlərlə həmfikir sahibi olan insan cəmlənir. Baxırsan, nəsə bir söz yazdı, o dəqiqə mexanizm işə düşür, o yazır, bu yazır, hansısa yolla nüfuz sahibini dəstəkləyirlər. Nə qədər özümüzü mütərəqqi saysaq da, ətrafımızda məhz bizim fikirləri bəyənən, yəni daim “layk” edən insanlar cəmlənir. Bir foto paylaşırıq, yüzlərlə “layk” gəlir. “Layk” həsrətilə yaşayan nə qədər insan var şəbəkədə.

Əcaib formada çəkilən fotolar, qeyri-münasib pozalar, uyğunsuz hərəkətlər yalnız bir məqsədə xidmət edir: ətraf çevrənin daim gündəm mərkəzində olmaq. İnsanları diqqətini cəlb etmək üçün heç də ağıllı, savadlı və ya maraqlı olmaq gərək deyil. Bəzən sadəcə gözəgörümlü xanım olmaq da yetərlidir. Bir az yaxanı, ya da ayaqları açmaqla yüzlərlə “layk”ı qazanmaq mümkün olacaq.

Bizi əhatə edənlər daha çox tərif yağdıran, bəyənən, xoş söz deyənlərdir

Hər bir sosial media istifadəçisinin öz çevrəsi, öz əhatəsi ona lazım olan auranı yaradır. Məsələn, kimsə jurnalistdirsə, onda dostluğunda olanların da bir çoxu media əhlindən olanlardır. Bir-birinin yazısını paylaşmaq da olar, videonu “layk”lamaq da. Şərh yazanda tərif bildirmək daha məsləhətdir, çünki sabah o da sənə tərif yağdıracaq. Deyək, bir dəstə jurnalist xanım hansısa bir kafedən foto paylaşıb. Mütləq fotonun altında “Var olun həmişə”, “Hamınızı təbrik edirəm, şirin qızlar”, “Nə gözəl xanımlar var burada” kimi yazılara rast gələcəyik.

Bu vəziyyət bir çoxunu qane edir, axı real həyatda sən tərəfə baxan, elçi daşında oturan elə də çox olmur. Belə isə 50 fotodan birini seçib paylaşmaq, özünü kiməsə bəyəndirmək olar. Həyatda olmasa da, virtual məkanda populyarlıq qazana bilərsən. Bir sözlə, internet heç də bəşəriyyəti birləşdirən bir yer deyil, çünki o da maraq klublarına bölünüb. Bizi əhatə edənlər heç də dünyanın ən yaxşı, ya da ağıllı insanları deyil, sadəcə bizə daha çox tərif yağdıran, bəyənən, xoş söz deyənlərdir. Adətən mübahisə etməyi sevən, sözü üzə deyənlərin dostluğunda çox az adam olur. Belə istifadəçini qara siyahıya salırlar.

Məsələn, kimsə it-pişik sevirsə, heyvanlara qarşı hər hansı bir zorakılığı pisləyirsə, beləsinin profilində hansısa həqiqəti yazmaq elə bloklanmaq üçün əsas ola bilər. Deyək, ABŞ-da hər il 5 milyon insanı it dişləyir, bu, həm ev, həm də küçə itlərinə aiddir. Bu faktı yazmaqla həmin itsevərin qəzəbinə tuş gəlmək olar. Bir az mübahisə isə bloklanmağa gətirib çıxardacaq.

Hər düşərgənin öz qaydası, hər klubun öz düşüncə tərzi var

Ya da qadın hüquqları üzrə bir xeyli müdafiəçi var, adətən qadına qarşı baş verən hər hansı bir zorakılıq barədə mütləq paylaşım ediləcək. Əgər birdən kimsə bunu səbəbini araşdırmaq, günahkarı tapmaq cəhdi etsə, heç bir xəbərdarlıq edilmədən bloklanacaq. Səbəb heç kimi maraqlandırmır, əsas zorakılıq aktıdır. Əksinə də olur, qadın zorakılığa yol verir, yaşadığı insana qarşı zor tətbiq edir. Bu nümunəni harasa yazsaq, mütləq cavabında “gör bu kişi qadına nə qədər zülm edib ki, o, bu hərəkətə əl atıb” kimi yazılacaq.

Hər düşərgənin öz qaydası, hər klubun öz düşüncə tərzi var. Ateizmi təbliğ edirsinizsə, dindarları, dini təbliğ edirsinizsə, ateistləri siyahıdan siləcəksiniz.

Kimsə deyə bilər: axı özünə uyğun insanlarla dostluq etməkdə nə bir pis şey var? Həm rahatdır, həm də maraqlı. Bəlkə də belədir, amma Hindistanda yüz illərlə mövcud olmuş kasta sistemindən nə fərqi oldu bu yeni texnologiyanın? Ya orta əsrlərdə zadəgan zadəganla, kəndli ilə, usta da usta ilə ünsiyyət qurardı. Hətta hazırda dünyanı altdan-altdan idarə etdikləri iddia edilən masonlar da vaxtilə peşəkar sənətçilərin qurduğu gizli və qapalı cəmiyyətlərdən çıxıblar. Sosial mediada müşahidə edilən kasta birliyi, ideoloji və siyasi yaxınlıq elə həmişə mövcud olmuş düşüncə tərzinin internetə inteqrasiyasından başqa bir şey deyil. Guya dünyaya açılmışıq deyirik, amma əslində ətrafımıza bizə yaxın olan insanları toplayıb onlardan tərif və ya dəstək gözləyirik. Bir növ totalitar düşüncəni sosial mediaya inteqrasiya edirik.

Bir növ uydurulmuş virtual dünyada yaşayırıq

Belə yaşamaq olduqca əlverişlidir, amma həm də problemlidir. Çünki dünya və ətrafımız barədə təhrif edilmiş, yanlış təsəvvür əldə edirik. Həqiqətin nə olduğunu bilmirik, elə qapalı, özümüzün qurduğumuz kiçicik qılafın içində yaşayırıq. Kimsə bizim kimi düşünmürsə, deməli düşmənimiz olur. Onu ya dostluqdan silirik, ya da hamılıqla üstünə düşüb əzməyə çalışırıq. Bir növ uydurulmuş virtual dünyada yaşayırıq. Əlbəttə bu, hamıya aid deyil, amma bir çoxumuz elə məhz belə yaşayır. Hətta öz çevrəmizdən çıxıb başqa çevrə ilə yaxınlaşsaq belə, yenə də dostluğumuzda yeni düşüncə tərzini daşıyan insanlar yer alacaq. Köhnələri silib yeniləri qəbul edəcəyik.

Qapalı olmaq, yeniliyi qəbul etməmək çox zaman öz işini görür: mənasız bir labirintdə nəyisə axtarırıq, amma hər hansı məlumatı adekvat qarşılaya bilmirik. Yəni beynimizdə uçan xalça barədə məlumat yoxdursa, biz heç bir halda o xalçanı görə bilmirik, hətta yanımızda uçsa belə. İnsanların azadlığını məhdudlaşdırmağa bir çox halda ehtiyac yoxdur, biz elə öz-özümüzü sıxmışıq, çərçivəyə salmışıq. Həqiqət isə birdir, onu görmək üçün beyində olan bir çox təsəvvürə yox demək kifayət edər. Yalnız və yalnız məsələyə müxtəlif bucaq altında baxmağı bacaran insan nəyin doğru, nəyin isə yalan olduğunu dəqiq anlamağa qadirdir. Belə insanın düşüncəsində “mən səhv edə bilərəm, həqiqət mənim düşündüyümdən daha yüksəkdir” anlayışı hökm sürür.

Bir sözlə, dünyanı anlamaq istəyiriksə, deməli bir məkanda qapanıb ətrafını özünəbənzər şəxslərlə doldurmaq, bir sərhəd yaratmaqla yaşamaq olmaz. Qarşı tərəfin fikrini qəbul etməmək olar, amma ən azı onu sakitcə dinləməyi öyrənməli, çevrəmizdə də bizdən fərqli insanlara yer ayırmalıyıq. Bu halda həyatımız daha maraqlı, daha dolğun olar.

4
Qadın Tokioda Olimpiya Oyunları yazısı olan dispelyin qarşısından keçir, arxiv şəkli

Olimpiada Tokio həmişəki böyük problemlər