Tənha adam, arxiv şəkli

“Homo sentimentalis”in bəraəti

281
(Yenilənib 22:53 24.03.2021)
Qəribədir, “ailəvi məclislər”də səni unudan dost-tanışlar bəzən aşkar, bəzən gizlin tənhalığı sənə qısqanarlar...

Hisslər, duyğular bizdən xəbərsiz baş qaldırır içimizdə. And olsun bu yazıya ki, heç birimiz iradəmizdən asılı olmadan yaşadığımız hisslərə, duyğulara görə günahkar deyilik. Və şübhəsiz ki, mən bu girişi özümə bəraət qazandırmaq üçün yazıram...

***

İnsan tənhalıq hissinə alışdımı, ən səs-küylü məclislərdə belə hər şey ona təkliyi, fani olduğunu xatırladar. Ən etibarlı dostu təkadamlıq masalar, ən yaxın həmdəmi küçələrdir tənhaların. Üzündəki gülüşü yarımçıq, sevinci qəfil parlayıb sönən işıq kimi ani və natamam. Adamlar onlardan niyə qaçdığını anlamazlar. Niyə təkliyi bu qədər sevdiklərini, niyə səs-küyə bu qədər düşmən olduqlarını bilməzlər. Tənhaların dostu olmaz, sevdiyi, öz qaramat dünyasına yaxın buraxmadığı sevimli, ara-sıra görməyə təhəmmül etdiyi adamlar olar.

Fanilərdən uzaq qaçanda onların gedişi, xəyanəti, vəfasızlığı, etibarsızlığı sonradan ağrı verməz, incitməz. Bunu hər şeydən yaxşı bilirlər şüurlu surətdə təkliyi, tənhalığı seçənlər.

Ancaq rasional dünyada yeri yoxdur hisslərin burulğanına düşüb yolunu itirən adamların.

***

Tənhaların gecələri daha qaranlıq, daha uzun, daha sıxıcı olar. Şəhərin səmasında qaranlıq səssizləşdikcə, tənhaların qaranlığında səs-küy artar. Ağrıların, peşmanlıqların gediş-gəlişi, kədərin paradı, hüznün atəşfəşanlığı başlar. Şəhər yuxuya gedəndə yeni günü başlar tənhaların. Səni hələ də yaşadığına inandırmağa çalışan qadın mesaj atar: “gecən xeyrə”. Sənsə şərmi, xeyirmi olduğunun fərqinə varmadığın qaranlıq gecənin acığına hüznlü bir mahnı açarsan telefonda. Divarlarda əks-sədası çiliklənər bütün notların. Nə oxuduğun şeirlər, nə dinlədiyin mahnılar içindəki bitib-tükənməyən axtarışı tamamlamağa kömək etməz, uzaqdakı sevgiliyə, ən sevgiliyə belə izah edə bilməzsən içində dərinləşən, uçurum kimi genişlənən tənhalığı...

Dostlar hər görüşdə içkini atıb-atmadığını soruşar, sən “daha içmirəm” deyib bağlayarsan söhbəti. Sırf bu sualın cavabının müsbət olmasını istəyənlər üzülməsin deyə alkoqolu atıb, qəhvəyə güc verərsən. Tənhaların ən sevimli içkisidir qəhvə. Fincanda gecə-gündüz qəhvə buğlanar, qəhvə qoxusuna bürünər otağın. Mətbəx pəncərəsinin qarşısından susqun şəhərə, küçədən ara-sıra keçən maşınlara baxarsan, keçmişini düşünüb bir az qəhərlənərsən, üşüdüyünü hiss edib qollarını ovuşdurarsan ağır-ağır. Hərçənd bir yerdən sonra nə keçmiş, nə gələcək umrunda olmaz, nə soyuq, nə isti fərq etməz.

***

Bayram axşamları hər zamankından daha ağrılı, daha duyğusal olarsan. Üç-beş foto, dörd-beş xatirə – bir tənhanın qura biləcəyi ən yaxşı bayram süfrəsi. Fotodan gülümsəyən qocalar, sənin varlığına möhtac təbəssüm, xilaskar uşaqlar boylanar. Telefonun inadla susar. Heç bir ailəvi məclislərdə adı anılmaz tənhaların. Heç bir dost, tanış ailə məclislərinə dəvət etməz, yəni qonaq dəvət edilmədiyi kimi, qapısını da döyən olmaz, “ailəvi dostluqlar”da adı anılmaz təkliyi seçənlərin. “Ailəvi məclis” planlarına daxil edilməz tənha adamlar. Uzaqbaşı ya bayramdan 2-3 gün sonra hansısa PUB-a içməyə, hansısa kafeyə “yeyib-içməyə” çağırarlar. Qəribədir, “ailəvi məclislər”də səni unudan dost-tanışlar bəzən aşkar, bəzən gizlin tənhalığı sənə qısqanarlar. Tənhalıqdan qaçmaq üçün sığındığın, heç bir gələcək vəd edə bilmədiyin, ümidsizcə sevdiyin qadın da anlamaz tənhalığa qaçışının səbəbini. Sənsə həyətdə oyun yoldaşı tapmadığı üçün maşınları mismarla cızan uşağın həyəcanıyla gecənin bağrına bir kibrit yandırıb atarsan. Nə gecə işıqlanar bu kibritin işığında, nə sükutu pozular şəhərin.

***

Baxmaq istədiyin filmlər yarımçıq qalar, evin hər köşəsində oxuya bilmədiyin kitablar qalaqlanar. “Bəlkə, bunu oxuyum”, – deyə açdığın kitabların dili olsa, o məşhur filmdəki  kimi səni qınayar, səninlə danışar. Yatağın bir küncündə qıvrılıb gözlərini tavandakı qaranlığa zilləyib qara-qara düşünərsən: “bu gün də ölmədim”. Bütün işləri naməlum sabahlara ertələyib, tənbəlliyini çəkdiyin mənasız iztirabla kompensasiya etməyə çalışarsan. “Başqa vaxta” saxladığın görüşlərə, yarımçıq yazılara, qapandığın ümidsizliyə bir siqaret yandırıb, xəstəlik səbəbi tüstünü çəkərsən ciyərlərinə. Maraqsız bəhanələr uydurarsan insanlarla dolub-daşan “kafkaesk tənhalığına”...

Və bir sabah yataqdan qalxıb, tələsik bilgisayarı yandırıb, qarmaqarışıq duyğularını yazmağa çalışanda içində nəyinsə parçalandığının fərqinə varıb diksinərsən.

***

Tənhalığı əlində bayraq etdiyi ən ağır günlərdə qəfil öz eqoizminin, yarımçıqlığının fərqinə varır insan. Şüurlu seçilmiş tənhalığın, bəlkə də eqoistlikdən, bir az da məsuliyyətsizlikdən başqa bir şey olmadığı həqiqəti şillə kimi çırpılar üzünə. Nevrotik ya da psixoloji problemli fərd olduğunu qəbul etmək, həyata belə davam etməkdə qərarlı olmaq və ağılla yox, hisslərlə hərəkət etmək... Əslində bu qədər sadə deyil tənhalıq. Ya da bu qədər sadə olmamalıdır. Ancaq ətrafınızda kimdən soruşsanız, sizə aşağı-yuxarı bu şəkildə diaqnoz qoyacaqlar.

Ədəbiyyata görə, “homo sentimentalis”in, yəni duyğusal, hisslərlə yaşayan insanların vəziyyəti aşağı-yuxarı belədir. Sevimli yazıçım Milan Kunderaya görə, bu, isteriyadır. Bəlkə də belə yaşamaq asan olduğu üçün düşdüyümüz bu ruhi, psixoloji böhranın adına biz “tənhalıq” deyib keçirik. Mən isə hər şeyin izahının bu qədər sadə, bu qədər bəsit və asan olmadığını düşünürəm. Hər halda, “Hisslər, duyğular bizdən xəbərsiz baş qaldırır içimizdə”. Və yəqin ki, biz ö tənhalığımıza görə məsumuq...

281
Nana Ekvtimişvili

Nana Ekvtimişvilini niyə qısqanıram?

30
2019-cu ildə Azərbaycan dilində nəşr olunmuş Nana Ekvtimişvilinin "Armudlu düzəngahı" romanın uzun siyahıda olması, susqunluqda olan ədəbi mühitimizdə də yüngülvari “titrəyiş” yaratdı.

BAKI, 17 aprel — Sputnik. Bu günlərdə dünyanın ən prestijli ədəbiyyat mükafatlarından biri hesab ediləm Beynəlxalq Buker mükafatının 2021-ci il üçün uzun siyahısı açıqlanıb. Beynəlxalq Buker mükafatı hər il İngiltərədə və ya İrlandiyada çap olunan roman və hekayələr kitabının müəllifinə və tərcüməçisinə verilir.

Mükafatın məqsədi dünyanın müxtəlif xalqlarının önəmli ədəbiyyat nümunələrinin təqdim edilməsi və tanıdılmasıdır. Bukerin əsas məziyyətlərindən biri də tərcüməçilərə xüsusi önəm verməsidir. Birinci yer üçün nəzərdə tutulan 50 min avroluq mükafat yazıçı və tərcüməçi arasında bərabər bölünür. Eyni zamanda qısa siyahıya düşən yazıçıya və əsərin tərcüməçisinə 1000 avroluq mükafat nəzərdə tutulub.  Bukerin qısa siyahısının aprelin 22-də açıqlanacaq, qalibin mükafatlandırılması isə 2 iyunda təşkil ediləcək onlayn tədbirdə baş tutacaq.

***

“Buker-2021” uzun siyahısında 13 müəllif yer alıb. Siyahıda qonşu Rusiyadan Mariya Stepanova "Yaddaşın xatirəsinə", Gürcüstandan Nana Ekvtimişvili "Armudlu düzəngahı" əsərləri ilə təmsil olunur.

Məni qısqandıran siyahıdakı gürcü qonşumuz oldu. Nə yalan deyim, bir balaca paxıllıq da etdim. Bu barədə dostlarla söhbətimdə də nisgilimi dilə gətirib, kədərimi paylaşdım.

2019-cu ildə Azərbaycan dilində nəşr olunmuş Nana Ekvtimişvilinin "Armudlu düzəngahı" romanın uzun siyahıda olması, susqunluqda olan ədəbi mühitimizdə də yüngülvari “titrəyiş” yaratdı. Ədəbi mühitimizin canından bir gizilti keçdi.  Düzünü desəm Ekvtimişvilinin Buker kimi nüfuzlu mükafatın qısa siyahısa düşməsi, ərazisi və əhalisi Azərbaycandan kiçik, mədəniyyət və ədəbiyyata böyük büdcələr ayıra bilməyən Gürcüstanın ədəbiyyat və kino kimi mədəniyyət sahələrində bizdən xeyli irəlidə olması məni də yaxşı mənada narahat edir. Bizim ədəbiyyatın və mədniyyətin inkişafından məsul olan qurumlarımız, məsələn, elə Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Gürcüstanın bu sahədəki fəaliyyətindən örnək götürməlidir. Ekvtimişvilinin romanı 2015-ci ildə “Bakur Sulakauri Publishing in Georgia” nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunub. Həmin ilin “Ən yaxşı gürcü romanı” seçilib. Əsər Writer’s House of Georgia”-nın maliyyə dəstəyi  ilə TEAS press Nəşriyyat Evndə tərcümə edilərək nəşr edilib. Qısacası, kitabın Azərbaycanda nəşr olunmasında və yayılmasında Gürcüstan tərəfi maraqlı olub və bu işə dəstək verib.

***

Bukerin qısa siyahısına düşmüş roman Azərbaycan dilində iki il öncə nəşr olunsa da, diqqətimi çəkməyib. Burada bir məqamı qeyd edim ki, müxtəlif qrant layihələri çərçivəsində maliyyələşdirilən nəşrlər kifayət qədər təbliğ olunmur. Yüzlərlə dünya səviyyəli əsər müxtəlif Azərbaycan nəşriyyatlarında tərcümə və çap olunub. Xüsusilə Türkiyənin TEDA qurumunun maliyyə dəstəyi ilə tərcümə və nəşr olunan əsərlərin əksəriyyətindən xəbərdaram və nəşriyyatların bu kitabları ciddi şəkildə təbliğ etməsi ilə demək olar ki, rastlaşmamışam. TEDA qurumunun xətti ilə maliyyə ayrılan 4 kitabın tərcüməçisi kimi deyə bilərəm ki, nəşriyyatlar bu layihələrin icrasında sadəcə maddi maraq güdür. Tərcüməçi üçün nəzərdə tutulan qonarara göz dikməkləri bir yana, bu kitabların müqavilə əsasında nəzərdə tutulan tirajında, təbliğatında da saxtakarlıq edirlər. Bütün bunlar tamamilə başqa mövzudur, bir gün bu mövzuya da əhatəli şəkildə qayıtmağı düşünürəm.

Ekvtimişvilinin TEAS Press Nəşriyyat Evində çap olunan “Armudlu düzəngahı” romanı barədə Bukerin uzun siyahısı açıqlanandan sonra xəbər tutmuşam və romanı bu günlərdə əldə edib oxumuşam. Hər halda rejissor kimi nüfuzlu festivallarda özünü təsdiq etmiş, debüt romanı öz ölkəsində “ilin romanı” seçilmiş, Almaniya, Hollandiya ciddi müzakirələrə yol açan Ekvtimişvilinin dilimizə tərcümə edilən “Armudlu düzəngahı” romanı bir qədər təbliğ olunsa oxucularımız üçün də faydalı olardı.

***

Ekvtimişvilinin “Armudlu düzəngahı” romanı mənə müasir ingilis nəsrini xatırladan romanını təhlil etmək istəməzdim. Roman haqqında yazacağım fikirlər təbliğat, təqdimat olacağı üçün, bu əziyyəti çəkməyəcəm. Bunun üçün qrant alan məsul qurumlar var və təbliğat da onların işidir. Zəhmət çəkib bu iş üçün də qonarar ayırsınlar, biz də ürəklə təbliğ edək.

Məni narahat edən yazıçılarımızın dünyaya çıxması üçün heç bir ciddi fəaliyyəti ilə diqqət çəkməyən Mədəniyyət Nazirliyi və AYB kimi qurumların fəaliyyətidir. Ən yaxşı halda Türkiyədə, hansısa tanınmamış nəşriyyatlarla ortaq layihələr çərçivəsində və ya müəllifin şəxsi tanışlığı hesabına beş-on kitab çıxıb. Tam məsuliyyətlə deyirəm ki, məsul qurumlar bu məsələlərdə qətiyyən maraqlı deyil. Əgər cəhd etsələr indiyə qədər hansısa nüfuzlu mükafatların uzun və ya qısa siyahılarında bizim müəlliflərin də imzalarına rast gələrdik.

Bizim Mədəniyyət Nazirliyi və AYB ədəbiyyata ayrılan dövlət vəsaitini lazımsız işlərə xərcləməklə məşğuldur. Nüfuzlu, titullu, arxalı, məmur yazıçılarımız isə çoxcildliklərini çap etdirib Nazirliyə satmaqla ədəbi fəaliyyətlərini bitmiş hesab edirlər. Yəni, heç dünyada adı çəkilən müəlliflərimizin də ciddi hədəfi yoxdur.

Düşünürəm ki, Xanım Nanadan daha istedadlı, daha uğurlu, daha bəşəri məsələlərə toxunmağı bacaran yazıçılarımız var. Məhz Mədəniyyət Nazirliyi, dövlət səviyyəsində layihələr həyata keçirməklə onları dünya səviyyəsində təqdim etməkdə maraqlı olmalıdır. Yoxsa “Nəsimi ili”, “Nizami ili” çərçivəsində büdcədən gələn pulu “sağa-sola səpələməklə” ədəbiyyatımızı təbliğ etmək qeyri-mümkündür.

Ümid edirəm ki, bir gün bizim də səsimiz eşidiləcək...

30
Qız, arxiv şəkli

Zorakılığın adiləşməsi: kimdir günahkar?

81
(Yenilənib 20:06 11.04.2021)
İnsan övladı öz vəhşi, heyvani tərəfini tərbiyə etmədikcə, bu hadisələr qaçılmazdır. Bu məqamda media, ədəbiyyat, incəsənət məhz bu tərbiyə üçün vasitəçi olmalıdır.

BAKI, 11 aprel — Sputnik. Sosial şəbəkələrdə, xəbər saytlarında cinsi istismarla, zorlanma ilə bağlı xəbərlər gündəmə gələndə utancımdan özümə yer tapa bilmirəm. Bu cür xəbərləri oxuyanda özümü gücsüz, çarəsiz, təhqir olunmuş hiss edirəm. Hər dəfə qarşıma bu məzmunlu paylaşım, xəbər çıxanda o qədər sarsılıram ki, günlərlə keyiyirəm, ruhdan düşürəm, bəzən nəfəs almaqda da çətinlik çəkirəm. İnsan övladının qəddarlığı, xüsusilə ölkəmdə yaşayan, eyni havanı udduğum, eyni səma altında yaşadığım insanların heyvani hisslərlə, vəhşi instinktlərlə yaşaması, qəddarlaşması, hissizləşməsi məni qorxudur. Əminəm ki, neçə-neçə həssas insan mən yaşayan bu ağrılı hissləri yaşayır, həmin hadisədə zərər çəkənləri, zorakılıq qurbanlarını düşünür, düşündükcə gündə min yol yanındakı övladı, əzizləri, tanıdıqları, doğmaları üçün narahat olur. Təəssüf ki, bu cür xəbərləri tükünü tərpətmədən, zərrə qədər narahatlıq keçirmədən oxuyan, tirajlayan, reytinq xatirinə bu xəbərləri gündəmdə saxlayanlar var. Manyakların, qürursuzların və ləyaqətsiz ehtiras düşkünlərinin iyrənc əməllərini, bu qorxulu cinayətləri qeyri-peşəkar şəkildə təqdim etmək, paylaşmaq bəzi hallarda zorakılığı cəmiyyət üçün adiləşdirir. Bəzilərinin baş verənlərə reaksiyasız qalmasının bir səbəbi də bu xəbərlərin adiləşməsidir. Olduqca qorxulu, təhlükəli tendensiyadır. Zorakılığın, cinsi istismarın özü qədər, cəmiyyətin bu tip hadisələrə reaksiyasız qalması təhlükəlidir.

***

Qəbul edirəm ki, bütün cəmiyyətlərdə, hətta inkişafda bizdən çox-çox öndə olan ölkələrdə də bu cür iyrənc hadisələr baş verir. Bəli, razıyam ki, dünyanın bütün inkişaf etmiş cəmiyyətlərində bu hadisələr mediada işıqlandırılır. Ancaq hansı formada? Təbii ki, bu məsələlərdə peşəkar kodekslər gödən keçirilir, cəmiyyətin psixaloji aurası nəzərə alınır. Əlbəttə, media bu cür halları işıqlandırmalıdır. Sadəcə müharibədən yenicə çıxmış, pandemiyanın hər gün can aldığı, psixaloji gərginlikdə olan bir cəmiyyətdə bu xəbərlərin tirajlanmasında bir qayda, bir üslub tapılmalıdır. Narahatlığım medianın bu xəbərləri acgözcəsinə, bəh-bəhlə, manşetə çıxarması ilə bağlıdır. Bəzən media bu xəbərləri işıqlandırmadan hüquq mühafizə orqanlarına dəstək verməklə, onları təşviq etməklə hadisələrin açılmasına, günahkarın cəzalandırılmasına nail ola bilər. Təəssüf ki, əksəriyyət qısa müddətlik populyarlığın, məşhurlaşmağın, reytinq toplamağın arxasınca qaçır. İllərdir bu media xaosu davam edir və cəmiyyət hələ də bu faciələrdən dərs çıxarmayıb.

Məncə, insan övladı öz vəhşi, heyvani tərəfini tərbiyə etmədikcə, bu hadisələr qaçılmazdır. Bu məqamda media, ədəbiyyat, incəsənət məhz bu tərbiyə üçün vasitəçi olmalıdır.

***

Bu günlərdə Neftçalanın kəndlərinin birində azyaşlıya qarşı törədilən cinsi istismar olayı sadəcə dəhşətdir. Xüsusilə, zərərçəkənin bəzi yaxınlarının istismarda iştirakı, bəzilərinin isə hadisəni bilərək mane olmaması, göz yumması insanı dəhşətə gətirir. Mənəviyyatını və əxlaqını itirmiş bu cür qəddar insanlarla eyni cəmiyyətdə yaşamaq sözsüz ki, qorxulu, təhlükəlidir. İnanıram ki, tezliklə bu manyaklar, mənəviyyatını itirmiş şəhvət düşkünləri tezliklə öz layiq olduqları cəzanı alacaq. Düşünürəm ki, bu cəzalar da o qədər ədalətli, qanunlara və mənəviyyata əsaslanan şəkildə verilməlidir ki, bu cür əməlləri ağlından belə keçirənlər, çəkinməlidir.

Bir məqamı da xüsusi olaraq və ağrıyla qeyd etmək yerinə düşər: Azərbaycanda zorlanma, cinsi istismar, seksual xarakterli cinayətlərin bəzi qurbanları, ya da onların valideynləri, yaxınları bəzən el içində rüsvay olacaqlarından çəkinərək belə hadisələri açıb-ağartmaqdan, hüquq-mühafizə orqanlarına şikayət etməkdən ehtiyat edir. Nəticədə günahkarlar cəzasız qalır, zərərçəkənlərin həyatı isə məşəqqətə çevrilir.

***

Birinci növbədə media, ictimai fəallar bu məsələləri ictimailəşdirərkən müəyyən qədər diqqətli olmalı, mənfi nümunə yaranmaması üçün, bu cür hadisələrin adiləşməməsi üçün çalışmalıdırlar. Eyni zamanda hüquq-mühafizə orqanları bu hadisələrin açılmasında, günahkarın cəzalandırılmasında fəal olmalı, insanlarda özlərinə qarşı güvən yaratmalıdır. Hər birimiz əlimizdən gəldiyi qədər ətrafımızdakı hadisələrə çevik və vicdanlı reaksiya verməli, bu cür dəhşətli hadisələrin azalması, aradan qalxması üçün çalışmalıyıq. Yaxınlarımızın, doğmalarımızın qurbana çevrilməməsi üçün, bu cür hadisələrin zərərçəkmiş qurbanalarına qarşı həssas olmalıyıq…

81
Türkiyə hərbçiləri, arxiv şəkli

İrandan Türkiyəni qəzəbləndirəcək plan

0
(Yenilənib 22:55 17.04.2021)
Rusiya ordusuna bağlı birliklər Suriyanın Tel-Rıfat bölgəsini tərk edərkən yerlərinə İran İnqilab Keşikçilərinin elementləri yerləşdirilib.

BAKI, 17 aprel — Sputnik. Türkiyə 6 ildir PKK işğalı altında olan Suriyanın Tel-Rıfat qəsəbəsini və İraq-Suriya sərhəddində yerləşən Sincar bölgəsini terrorçulardan təmizləməyə çalışır.

Sputnik Azərbaycan "Haber7"yə istinadla xəbər verir ki, Tel-Rıfatda Rusiya ordusuna bağlı birliklər bölgəni tərk edərkən yerlərinə İran İnqilab Keşikçilərinin elementləri yerləşdirilib. Digər terror bölgəsi olan Sincara isə Tehrana bağlı "Haşdi Şabi" milisləri yerləşdirilib.

"Hizbullah"ın baş katibi Hüseyin Həmdavi və "Haşdi Şabi"nin qurucusu Hadi əl-Amiri və digərləri Sincar ilə əlaqədar Türkiyəni təhdid ediblər.

"Fərat qalxanı" bölgəsindəki yüksək səviyyəli bir mənbə Tel-Rıfata qarşı hərbi əməliyyat üçün bütün hazırlıqların 2018-ci ildə tamamlandığını, ancaq İranın maneə törətdiyi üçün əməliyyatın təxirə salındığını söyləyib.

 

 

0