Mikrofon

Kral danışır: Niyə məhz radio?

43
(Yenilənib 11:13 17.02.2021)
Radionun gücünü hakim dairələrdə çox gözəl anlayırdılar. Britaniya istehsalçılarına məxsus, Oskar mükafatı qazanmış "Kral danışır" filmi radionun dünya miqyasındakı rolunu gözəl əks etdirir.

Hər bir avtomobil sahibinin maşınında mütləq radio adlanan bir cihaz olmalıdır. Bunsuz mümkün də deyil. Xüsusilə də taksi fəaliyyəti ilə məşğul olan kimsə radionu bir dəqiqə belə söndürməz, çünki "həyat bitər, yol bitməz" prinsipi onlar üçün aktualdır. Radio olmasa, yorğunluqdan sürücü özü də bilmədən yuxulayar. Xəbəri də radiodan bilirlər, musiqini də dinləyirlər, darıxanda bir stansiyanı digəri ilə əvəzləyirlər.

Radio günü həm fevralda, həm də mayda qeyd edilir

2011-ci ildə YUNESKO-nun Baş konfransında 13 Fevral Dünya Radio Günü elan edilməsindən 10 il ötüb. Beynəlxalq Radio Gününün elan edilməsi də 1946-cı ildə BMT-nın öz radiosunun yaradılması ilə bağlıdır. SSRİ-də radio günü mayın 7-də qeyd edilirdi, elə bu gün də Rusiyada bu tarix yerində qalmaqdadır. Yəni radio gününü həm fevralda, həm də mayda qeyd etmək ənənəsi var. Səbəbi də aydındır. Hərə radionun icad edilməsini öz aliminin adına bağlayır.

Radionun kəşfi məsələsi elə bu gün də sual doğurur. Popov, Hers, Tesla kimi ixtiraçılar eyni zamanda radio siqnalının ötürülməsi üzərində çalışıblar. 20-ci əsrin əvvəlindən artıq bir sıra ölkədə ilk radio stansiyaları fəaliyyətə başlayır. O dövrün insanları radio ətrafında toplaşıb dinləməyi sevərdilər. Elə böyük şəhərlərdə radio qovşaqları birbaşa küçələrdə də var idi. İstəyən qulaq asa bilərdi.

Radio medianın inkişafında mühüm rol oynamış bir kommunikasiya vasitəsidir. 20-ci əsrin ortalarına kimi radio özünün ən yüksək zirvəsində çatıb, onun vasitəsilə geniş kütləyə məlumatın çatdırılması prosesini indiki internetin və sosial medianın gücünə bərabər tutmaq olardı.

Radio mikrofonunu görən kimi dərin stres keçirir

Radionun gücünü hakim dairələrdə çox gözəl anlayırdılar. Britaniya istehsalçılarına məxsus, Oskar mükafatı qazanmış "Kral danışır" filmi radionun dünya miqyasındakı rolunu gözəl əks etdirir. Britaniya taxt-tacının sahibi kral VI Georq uşaqlıqdan kəkələyir. Nitqində problem olan kral psixoloji problemlərdən yaxa qurtarmağa çalışsa da, bu işin öhdəsindən gəlməkdə acizdir. Dünyanın yarısını əhatə edən Böyük Britaniya imperiyasının əhalisi isə kralın çıxışlarını BBC radiosu ilə dinləməlidir.

Əgər kral danışmırsa, deməli, imperiyanı idarə etmir. Milyonlarla insanın qarşısında çıxış etməli olan Georq radio mikrofonunu görən kimi dərin stres keçirir, dilindən bir kəlmə belə çıxmır. Real hadisələr əsasında çəkilmiş filmi Britaniyanın ən baxılan filmləri sırasına aid ediblər. Bu problemin öhdəsindən gəlməkdə krala heç kimin tanımadığı, Avstraliya mənşəli loqoped Layonel Loq kömək edir. Onun metodları kralın ətrafını narazı salsa da, effektli olur. Əvvəllər mikrofona danışa bilməyən kral Böyük Britaniyanın Almaniya ilə başlayan müharibə ilə bağlı mütləq çıxış etməlidir. Loqun köməyi ilə kralın 9 dəqiqəlik çıxışı böyük ajiotaja səbəb olur, xalqa təskinlik verir, qələbəyə səsləyir.

Hitler radioaparıcı Yuri Levitanı özünün şəxsi düşməni elan etmişdi

Nasist Almaniyasının təbliğat naziri Yozef Gebbels texniki yeniliklərə, ilk növbədə radionun fəaliyyətinə olduqca diqqətlə yanaşırdı. Elə nasistlər hakimiyyətə gələn kimi radioqəbuledici aparatların əhaliyə kreditlə satılmasını təmin etdilər. 5-6 ilə alman ailələrinin 70 faizi artıq radio aparatları ilə təmin edilmişdi. Radiolar küçələrdə, ictimai yerlərdə, müəssisələrdə quraşdırılırdı. Hər bir vətəndaşın radioya əlçatımlığı olmalı idi. Nasist liderlərinin çıxışları dayanmadan radioda verilirdi. SSRİ-yə hücum edən almanlar ilk növbədə işğal etdikləri ərazilərdə əhaliyə radio qurğularını təhvil verməyi əmr edirlər. Əgər kimsə təhvil verməsəydi, onu ölüm cəzası gözləyirdi. Radio olduqca güclü bir əlaqə vasitəsi idi.

Radioqəbuledicisi ilə bağlı söylədiyi bir fikir hətta rusiyalı şair Mixail Taniç üçün vaxtilə ciddi problemə çevrilib. Müharibədə özünün qəhrəmanlığı seçilən, bir sıra medal və ordenlə təltif edilən Taniç Berlinəcən döyüşüb. Geri döndükdən sonra dostlarla bir məclisdə "almanların radioqəbulediciləri bizimkindən daha yaxşıdır" fikrini bildirir. Burada olanlardan biri ona qarşı lazım olan yerə məlumat ötürür. Bircə bu ifadəyə görə Taniç sovet düşərgələrində 6 il keçirməli olur, dəhşətli bir həyat yaşayır. İllər ötür, şair tanınır, şeirlərinə görə əldə etdiyi qonorardan Almaniyada istehsal edilmiş radioqəbuledici alır. Qarşısında əyləşib həvəslə qulaq asarmış. "Axı demişdim, alman radioqəbulediciləri bizimkilərdən daha yaxşıdır. Yaxşıdır da. Nəyə görə məni həbs etdilər", - Taniç illər sonra deyir.

SSRİ-nin İkinci Dünya müharibəsində qalib gəlməsində radionun çox mühüm rolu olub. Hətta Hitler radioaparıcı Yuri Levitanı özünün şəxsi düşməni elan etmişdi. Almanlar nə qədər çalışsalar da, məşhur diktorun yerini təyin edə bilmədilər, o çox ciddiliklə qorunurdu. Levitanın səsi Sovetlər ölkəsinin hər yerində eşidilir, insanları mübarizəyə səsləyirdi.

Abbas Mirzə Şərifzadənin 1937-ci ildə yazılmış səsi də qorunur burada

Azərbaycanda radio ilk dəfə 1926-cı il noyabrın 6-da fəaliyyətə başlayır. "Danışır Bakı" ifadəsini illərlə bu radionun efirindən eşitmişik. Azərbaycan Dövlət Radiosu həmişə bir örnək olub, burada, bəlkə də Azərbaycan dilinin ən güclü biliciləri toplaşıblar. Nələr olmayıb radionun efirində? Kimləri xatırlamır bu radio? Burada nə vaxtsa çıxış etməmiş hansısa tanınmış müğənni, aktyor, ictimai xadim tapmaq müşkül məsələdir.

Dövlət radiosunun "Qızıl fondu"nda, axtarsan, Azərbaycan üçün əhəmiyyətli olan hər bir şəxsin səsini taparsan. Abbas Mirzə Şərifzadənin 1937-ci ildə yazılmış səsi də qorunur burada. Şövkət Ələkbərova, Rəşid Behbudov, Əlibaba Məmmədov, Əbülfət Əliyev, Rübabə Muradovanın səsləri də tez-tez efirə verilir. Unikal səsi olan aktyor Hamlet Xanızadənin oxuduğu qəzəllər, Yaşar Nurinin on yaşındakı çıxışı, Mikayıl Mirzənin ifasında səslənin çıxışları da fondda saxlanılır.

Azərbaycan dilini mükəmməl bilmək istəyirsənsə, gərək 105 FM-ə qulaq asasan

Gözəl nitqə malik olan Rafael Hüseynov "Axşam görüşləri" verilişini radioda 1974-ci ildən aparır. Kimlər olmayıb burada? Nə qədər unudulan, yaddaşlardan silinən şairlər, müğənnilər, sənət adamları barədə eşitmişik "Axşam görüşləri"ndə. Tarixi şəxsiyyətlər, Azərbaycanın qədim məkanları haqqında danışılıb bu verilişdə.

Radionun daxilində onlarla əvəzolunmaz redaksiya fəaliyyət göstərir. Ədəbiyyat da var, folklor da. Xəbər də eşidərsən, siyasi şərh də. İllər boyu siyasi şərhçi Yasin Qaraməmmədlinin özünəməxsus səsini, maraqlı fikirlərini eşitmişiк Azərbaycan radiosunda.

Burada yüzə yaxın veriliş hazırlanır, ölkənin hər yerində dinlənilir. Azərbaycan dilini mükəmməl bilmək istəyirsənsə, gərək 105 FM-ə qulaq asasan. Burada çalışan hər bir insan dilin qoruyucusudur bir növ. Gözəl nitq də buradadır, vurğu qaydaları da gözlənilir, muğamatı dinləyə, folkloru tanıya bilərsən.

Rafiq Həşimov, ya Ofelya Sabirqızı qarşına çıxa bilər

Radioda hər an Azərbaycan dilinin mükəmməl bilicisi, diktor Rafiq Həşimov, ya əməkdar artist, xəbər aparıcısı Ofelya Sabirqızı qarşına çıxa bilər. Bir də görürsən, əfsanəvi aparıcı Roza Tağıyevə sakitcə foyedə oturub. Kimlər burada çalışmayıblar? Elə çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının ən maraqlı yazıçılarından biri olan Saday Budaqlı radioda 15 il işləyib, hazırda oğlu Nurlan bu ənənəni davam etdirir, radionun əməkdaşıdır.

Radio bir möcüzədir, bitmək bilməyən bir möcüzə. Gözlə görə bilmədiyimiz dalğalar hər yerdən keçməklə özüylə bir məlumat daşıyır. Daxilində sevgi də ola bilər, nifrət də. Bu dalğalar həyatımızı bəzəyir, rəngarəng edir, dolğunlaşdırır. Radio nədir? Sadəcə, bapbalaca texniki vasitədir, bəlkə də, amma gücü-qüvvəsi bir dağ qədərdir, onu söykənib bir qədər də bərkiyərsən, soyunu-kökünü qoruyub saxlayarsan. Dilin etalonudur, "Qızıl fond"unda da bu dili mükəmməl bilən insanların əvəzsiz səsləri durmaqdadır. Uzaq Çində də olsan, Hindistana da gedib çıxsan, illərlə danışmağa adam tapmasan belə, radionu dinləməklə özlüyünü itirməzsən. Gələcək nəsilləri bu millət üçün qoruyub saxlaya bilərik.

43
Teqlər:
Azərbaycan, radio
Uşaq televizora baxır, arxiv şəkli

Uşaq Koroğlunu cizgi filmində görmürsə, sevimlisi Turbomen olacaq

16
(Yenilənib 22:35 25.02.2021)
Dünyanın böyük animasiya studiyaları olduqca bahalı cizgi filmlərini çəkib pulla satmaq barədə o qədər də düşünmürlər. Cizgi filminin əsasına qoyulan ideya bir müddət sonra milyonlarla uşağın həyat tərzinə çevrilir.

 

Azərbaycanın yeni Z nəsli yerli kanallara baxmaq istəmir. Uzaqbaşı bazar günü səhər yeməyi zamanı Azərbaycan dilində nümayiş edilən maraqlı animasiya filminə baxar. O da əgər valideyn məcbur etsə. Kanallar həm maraqlı deyil, həm də uşaq verilişi, cizgi filmi olduqca azdır. Evdə internet, smart TV, planşet və smartfon varsa, uşaq mütləq özünün bəyəndiyi videoları və animasiya filmlərini axtarıb tapacaq.

Cizgi filmləri çoxdan böyük bir gəlir mənbəyi, reklam platformasına çevrilib

Uşaqlar ana dildə kontent tapa bilmədiklərindən xarici resurslara üz tuturlar. Ölkə dəqiq olaraq iki cəbhəyə bölünüb: Türkiyə və Rusiya kontentinə baxanlara. Ailədə rus dilini bilən varsa, uşaq tezliklə rus dilini mənimsəyib elə ona lazım olan filmlərə bu dildə baxır. Rus dilini bilən yoxdursa, deməli, bizə ən yaxın olan türk dilində cizgi filmlərini seçib baxacaq. Baxırsan, adi bir ailənin uşağıdır, amma dili dəyişib, Türkiyə ləhcəsində danışır. Öz dilində nəyisə ifadə etməkdə çətinlik çəkir.

Cizgi filmləri artıq çoxdan öz ilkin mənasını itirib, böyük bir gəlir mənbəyi, reklam platformasına çevrilib. Dünyanın böyük animasiya studiyaları olduqca bahalı cizgi filmlərini çəkib pulla satmaq barədə o qədər də düşünmürlər. Bu prosesdə daha böyük strateji maraqlar var. Cizgi filminin əsasına qoyulan ideya bir müddət sonra milyonlarla uşağın həyat tərzinə çevrilir. Supermen, Betmen, Spaydermen kimi animasiya filmlərinin qəhrəmanları uşaqların beynində dərin bir iz buraxmaqla həkk olunur. Uşaq bu hərəkətləri təkrar etməyə çalışır, ata-anadan oyuncaq qəhrəmanı almağı tələb edir, çarpayısının hörümçək insan formasında olmasını istəyir, geyimdə belə üzərində məhz onların əksinin olmasını arzulayır.

Bakının 8-ci km bazarında yerləşən dükanlarda “Mikki və Maus” yataq dəstləri satılır

Cizgi filmləri qəhrəmanlarının obrazı bir çox malda əks olunub. Sevimli obrazların nişanları da, saatları da, virtual oyunları da var. Hara getsən belə, gözünə onlar görünəcək. Hətta ABŞ-dan çox uzaqda, Bakının 8-ci km bazarında yerləşən kiçik dükanlarda Mikki və Maus, hörümçək adam və digər animasiya qəhrəmanlarını əks etdirən yataq dəstləri satılır. Adi materiallardan daha yaxşı satılır bu dəstlər. Valideyn istər-istəməz uşağın tələbi ilə, deyək, “İtlər, irəli” filminin qəhrəmanlarıni əks etdirən geyimi almağa məcbur olur. Almasan da olmur.

Disney kimi məşhur bir animasiya nəhəngi dayanmadan illərdir cizgi filmləri istehsalı ilə məşğuldur. Bu müddətdə artıq Disneyin oyuncaq sənayesi əmələ gəlib, satış şəbəkəsi dünyanın bir çox ölkəsində yaradılıb. Bəzən brend dükanları gəlir gətirməyə yox, reklama xidmət edir. Disney şirkəti Disneylend parkını yaradarkən onun bu qədər populyar olacağını, bəlkə də zənn etmirdi. Kaliforniya ştatında qurulan əyləncə parkını ümumilikdə 600 milyon insan ziyarət edib. Şirkət buna bənzər əyləncə parklarını bir çox ştatlarda yaradıb.

Disneylendlər dünyanın bir çox ölkəsinə də yayılıb. Parisdə də var, Tokioda da, Honkonqda da. Disney kəndləri ABŞ-da yayılıb, başqa ölkələrdə də. Florida ştatında yaradılan Disney şəhərciyi isə bəzən insanlara məhz bu reallıqda yaşamağı təklif edir. Hara baxsan, Disney qəhrəmanları gəzir, hər yerdə Disney simvolikasıdır.

Disneyin əlindən heç yerə qaça bilməzsən

Uşaqlar belə reallığı çox sevirlər. Animasiya qəhrəmanları artıq virtual məkanda, oyunların daxilində də məskunlaşıblar. Fərqi yoxdur, müəyyən yaşacan televizorda cizgi filminə baxırsan, daha sonra isə smartfonda oyun oynayırsan. Bir sözlə, Disneyin əlindən heç yerə qaça bilməzsən. Uşağa da oyuncaq söz verdinsə, mütləq almalısan. Bəzən bu cizgi filmi qəhrəmanından yaradılmış oyuncağı əldə etmək də mümkünsüz olur. “Milad bayramına hədiyyə” filmində eyni vəziyyət müşahidə olunur. Məşhur Amerika ulduzu Arnold Şvarsnegerin rol aldığı filmdə baş qəhrəman Milad ərəfəsində oğluna söz verdiyi Turbomen oyuncağını əldə etmək üçün bütün gücünü sərf etməli olur. Marketlər isə bomboşdur. Turbomen nə gəzir?

İki oğul atası həmin bu Turbomeni almaq üçün əməlli-başlı müharibə edirlər. Film gülməli, komik vəziyyəti ifadə etsə də, bir növ reallığı əks etdirir. Cizgi filmi qəhrəmanı həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib, övladına bu oyuncağı hədiyyə edə bilmirsənsə, deməli, onun hörmətinə qazana bilməzsən. Başıaşağı gəzəcəksən.

Sadə və müsbət ruhlu köhnə filmlər uşaqlarda bir gülüş doğurur

Reklam və biznes maraqlarından əlavə, ABŞ-ın animasiya studiyaları həm də dünyaya ideoloji mesaj göndərməklə məşğuldurlar. Burada məqsəd hələ möhkəmlənməmiş uşaq psixikasına təsir etməklə kimin bu dünyada güc sahibi olduğunu beyinlərə yeritməkdir. Yəni animasiya filminin qəhrəmanları dünyanı xilas etmək, şər qüvvələrə qalib gəlmək işini görməklə məşğuldurlar. Burada xeyir ABŞ-da, şər isə başqa yerdə cəmlənir.

Cizgi filmlərin uşaq psixikasına mənfi təsiri varmı? Əgər dəhşətli varlıqlar, əcaib yadplanetlilər, mutantlar dəqiqəbaşı cizgi filmlərində görünürlərsə, uşaq hələ aşağı yaş dövründən onlarla birgə həyat sürməyə məhkum olur. Bir müddət sonra artıq normal süjetlər ona maraqlı görünmür. Bu günün uşağı nə Tıq-tıq xanıma, nə Cırtdana, nə də sovet dövründə çəkilmiş minlərlə pozitiv sovet animasiya filminə baxmaq istəyir. Sadə və müsbət ruhlu köhnə filmlər uşaqlarda bir gülüş doğurur.

“Nu, poqodi” filmini yaşlı nəsil əzbər bilir, amma indiki uşaqlarda heç bir reaksiya doğurmur. Filmə baxıb darıxırlar. Onlar müasir süjet gözləyirlər. Dünyanın bir çox ölkəsi də animasiya işini prioritet olaraq inkişaf etdirir. Yaponiya, Koreya, Çin də çox möhtəşəm cizgi filmləri yaradır. Rusiyanın “Maşa və ayı” cizgi filmi Azərbaycanda çox populyardır. Maşa adlı dəlibaş qız hər yeri dağıdır, filmin aqressiyası da böyükdür, amma uşaqlar bəyənirlər.

Mədəniyyət Nazirliyinin cizgi filmi sifarişi yoxdur

Azərbaycanda animasiya işi, açığı, bərbad gündədir. Ölkədə yaradılan bir neçə kiçik studiyanın nə əməlli-başlı maliyyəsi var, nə güclü kadr bazası, nə də gəlir əldə etmək üçün böyük bazarı. Cizgi filmləri bazarı artıq tutulub. Disney kimi studiya ilə axı necə rəqabət aparasan? Heç mümkün deyil. Animasiya filminin istehsalı çox bahalı prosedurdur. Əvvəllər rəssam-animator filmi əllə süjet-süjet, anbaan çəkirdi, sonra xüsusi metodla canlandırılıb kameraya köçürülürdü. Hələ o dövrdə ağır bir proses idi, hazırda cizgi filmi kompüter proqramlarında yığılır, amma bu proqramda hər adam işləməyi də bacarmaz. İşin qiyməti də bahadır, daha çox işçi qüvvəsi cəlb edilməlidir. Daha mürəkkəb süjetlər yaradılır.

Böyük mənada Mədəniyyət Nazirliyinin cizgi filmi sifarişi yoxdur. Hansısı xırda-para filmlər çəkilir. Yerli animasiya studiyalarının nə sponsoru var, nə də sifarişi. Hətta bəzi studiyaların hazır filmləri də var. Amma bazara çıxış yoxdur, yəni kimsə təqdimat edə, bir qədər pul ödəyə, kinoteatrlara çıxarda və sair kimi işlər görülmür. 

Bütün Azərbaycan animasiyalarına bir gündə baxmaq olar. Bəs sabahısı uşaq nəyə baxacaq? Yaxşı deyək, Azərbaycan dilinə dublyaj edilmiş filmlərə. Bu limit də uzaqbaşı bir həftə on günə bitəcək. Bəs sonra? Keçəcək Türkiyə və Rusiya resurslarına, axtarışı daha yaxşı bilən uşaqlar isə ingilis dilində filmlər tapacaqlar.

Çin, Koreya, Yaponiya cizgi filmlərinə də o ölkələrin dilində baxanlar az deyil. Axı animasiya bütün uşaqlara aydındır, xarici dili anlamasa, yenə əlli əlliyə başa düşəcək.

Öz cizgi filmlərimiz də havadan yaranmayacaq

Ölkədə animasiya işini gücləndirmək, bu sahəni rəqabətə davamlı etmək olarmı? Ölkə kiçik, bazar məhduddur. İstər-istəməz xarici animasiya filmlərindən istifadə etməli olacağıq. Amma nəyi etmək olar? İlk növbədə Azərbaycan uşaqlarının doğma dildə animasiya filmlərinə baxmağını təmin etmək mümkündür. Yəni lisenziyası bizdə olan keyfiyyətli, pozitiv cizgi filmlərini dublyaj edib internetdə açıq resurslarda yerləşdirmək lazımdır. Bir var uşaq nəyə gəldi baxır, yad təsirə məruz qalır, üstəlik, öz dilini unudur, bir də var uşağın öz dilində animasiya filminə baxması üçün imkan yaradırıq. Ən azı seçim etmək şansı olur. Azərbaycan kanalları da cizgi filmlərini dublyaj edir, amma bu filmlər internetdə yoxdur. Hərə özü üçün çalışır. Nəticədə bizim uşaqlar bu filmlərə baxa bilmirlər. İndi heç kim oturub hansıma kanalın cizgi filmini gözləmək istəmir, elə internetdə axtarış edib istədiyinə baxır. Axtarışda isə yalnız başqa ölkələrin filmləri çıxır.

Öz cizgi filmlərimiz də havadan yaranmayacaq. Kiçik də olsa, bir dövlət proqramı olmalıdır. Deyək, bir neçə yerli studiyaya dövlət xətti ilə maliyyə ayrıla, filmlər çəkilə bilər.

Rusiyada bu təcrübə özünü doğruldub. Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə bütün rus nağılları ekranlaşdırılıb, həm böyük həcmli filmlər çəkilib, həm də qısa animasiyalar var. Digər ölkələrdə çəkilən bütün dəyərli cizgi filmləri rus dilinə tərcümə edilib. Yəni illərlə bax, heç bir zaman bitməz. Dalı da gəlir, studiyalar işləyir, yeni cizgi filmləri çəkilir, tərcümə edilir. Amma əsaslı bir xətlə iş gedir. Belə bir əsaslı xətt Azərbaycanda da olmalıdır. Dublyaj edilməli, yerli filmlər çəkilməlidir.

Cizgi filmlərinin çəkilməsi Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm və strateji məsələlərdən biridir. Bu işi nə sabaha, nə də birigünə saxlamaq olmaz. Məsələ bu gün həll edilməlidir, uşaqları itirməmək barədə düşünməliyik. Dərsliklərdə Dədə Qorqud, Koroğlu və ya şah İsmayıl Xətaidən mətn yazmaq yetərli deyil. Uşaq həm də onları animasiya filmlərinin qəhrəmanı kimi görməli və tanımalıdır. Yoxsa qəhrəmanı da elə Supermen, ya da Turbomen olacaq. 

16
Teqlər:
problem, dünya, Azərbaycan, cizgi filmi
Qız, arxiv şəkli

Narahat olmaq üçün ciddi səbəblərimiz var: hər 40 saniyənin hökmü bizi bitirir

89
İnsanlar bu hadisələr barədə məsuliyyətsiz və ikrah doğuran fikirlər bildirməkdən çəkinmədikcə, intihar hadisələri cəmiyyəti təhdid etməkdə davam edəcək

Təəssüf ki, ölkədə intiharların sayı artır. Az qala, hər gün sosial şəbəkələrdə, xəbər saytlarında intihar xəbərləri ilə rastlaşırıq. Narahat olmağımıza, əndişələnməyimizə ciddi səbəblər var. Manşetlərdən düşməyən intihar xəbərləri əsəblərimizi daha da gərginləşdirir, müharibədən yenicə çıxmış, pandemiya ilə savaşan cəmiyyətimizdə ruh düşkünlüyü, ümidsizlik yaradır.

Şəxsən mən qarşılaşdığım hər intihar xəbərindən sonra özümü daha gücsüz, aciz, çarəsiz, günahkar hiss edirəm. İntihar - mənim dostlarımı əlimdən almış, həyatımı alt-üst etmiş dəhşətli bir kabusdur. Bu barədə qorxusuz, həyəcansız düşünə bilmirəm. Çünki intihar qərarının necə dəhşətli bir çarəsizlik olduğunu bilirəm.

İntihara cəhd edib ölənlərin iztirabını ailəsi, doğmaları, yaxınları çəkirlər. İntihara cəhd edib sağ qalırsansa, özün bütün ömrünü əzabla keçirməyə məhkumsan. Hər iki halda itirirsən, birincidə həyatını, ikincidə etibarını, nüfuzunu və gələcəyini...

İntihara cəhddən sonra sağ qalırsansa, heç nə əvvəlki kimi olmur. Ailədə, cəmiyyətdə, dost çevrəsində özünə qarşı etibarsızlığı gördükcə hər gün dəfələrlə ölüb-dirilirsən...

Həyatımın son üç ilini intihar və intihara sövq edən səbəbləri araşdırıram. Bu barədə yüzlərlə mənbəyə müraciət etmişəm. Düşdüyüm vəziyyətdən çıxış yolunu məhz özüm tapmalı olduğumu düşünürəm. Az qala, hər gün bu barədə oxuyuram və araşdırıram. Bilirəm ki, bu problem məni həyatımın sonuna qədər narahat edəcək.

***

İntihar təkcə Azərbaycan cəmiyyətinin  yox, bütün dünyanın həll etməyə çalışdığı çox ciddi problemlərdəndir. Xüsusilə pandemiya dövründə bu problem daha da aktuallaşıb.

Dünya Psixiatriya Assosiasiyası XXI əsri “depressiya və intihar əsri” adlandırıb.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının araşdırmalarına görə, hər 40 saniyədə bir nəfər intihar edir. Olduqca qorxulu və təhlükəli statistikadır.

İctimailəşən intihar xəbərlərindən sonra qınaqlar, intihar əleyhinə fikirlər səslənir. Bəzən bir intihar hadisəsi günlərlə müzakirə olunur. Bəzən isə çox dəhşətli bir hadisənin üstündən sükutla keçirik. Ümumiyyətlə cəmiyyətin intihara münasibəti birmənalı deyil. Bu baxımdan sosial şəbəkələrdəki müzakirələrdən, intiharla bağlı polemikalardan yayınmağa çalışıram.

***

Bu günlərdə 20 yaşlı gəncin özünü binanın iyirminci mərtəbəsindən ataraq intihar etməsi, bu hadisə ətrafında başlayan müzakirələr məni yenidən bu barədə düşünməyə məcbur etdi. İntihar edən 20 yaşlı Sevil Atakişiyevanı intihar həddinə çatdırmaqda ailəsi ittiham olunur.

Təsəvvür edin, ailə öz mənasız təzyiqləri və təhdidləri ilə gənc qızın intiharına səbəb olur, onun yaşamaq haqqını əlindən alır, sonra tez-bazar hansısa bir kanala müsahibə verib ailəliklə özlərinə haqq qazandırmağa çalışırlar. Bu barədə sosial şəbəkələrdə yayılan faktlar, intihardan öncə Sevilin dostlarına, aktivistlərə yazdığı mesajlar, sosial şəbəkələrdəki paylaşımları çox mətləblərdən xəbər verir.

Hadisəni və faktları hüquq-mühafizə orqanları araşdırır, nəticələri qabaqlayıb bu hadisəyə görə sadəcə ailəni ittiham etmək fikirindən uzağam. Ancaq yayılan faktlara və müşahidələrimə əsaslanaraq ailənin bu intihar faktında günahsız olmadığını düşünürəm. Təəssüf ki, bəzən ailəmiz, yaxın çevrəmiz, dostlarımız, doğma adamımız bizi intihara sürükləyir.

Bəli, bəzi intiharların əsas səbəbi yaxınımızdakı adamların laqeydliyi və diqqətsizliyidir.

Pandemiyanın tüğyan etdiyi dönəmdə bütün dünyada intihar hadisələrinin əsas səbəbi sosial problemlər, bank kreditləri, borclar, iflas edən bizneslər, qazancsız və çarəsiz qalmaqdır. Düşdüyü vəziyyətin çıxılmazlığı insanları son çıxış yolu kimi gördüyü intihara sövq edir. Təəssüf ki, cəmiyyətimizdə intiharların əsas səbəblərindən biri də mental təzyiqlər və düzgün qurulmayan ailə münasibətləri, doğmaların laqeydliyidir. Sevilin intiharında bu faktor daha qabarıq və aydın görünür.

Düşünürəm ki, baş verən intihar hadisələrinə görə cəmiyyət, media, xüsusilə sosial media ciddi məsuliyyət daşımalıdır. İnsanlar bu hadisələr barədə məsuliyyətsiz və ikrah doğuran fikirlər bildirməkdən çəkinmədikcə, intihar hadisələri cəmiyyəti təhdid etməkdə davam edəcək. İntihar hadisələrinin bu qədər gündəmdə olması, intihar xəbərlərinin həvəslə paylaşılması, insanların laqeyd və biganə münasibəti çarəsiz vəziyyətdə olub intihar haqqında düşünənlərin düşüncələrini daha da qarışdırır. İntihar xəbərlərinin bu qədər həvəslə tirajlanması, insanların bu hadisələrə çox vaxt qeyri-obyektiv münasibəti, sosial şəbəkələrdəki müzakirələr intihar hadisələrini adiləşdirir, depressiv insanların intiharla bağlı düşüncələrini körükləyir.

Bəlkə də peşəkar jurnalistikada bu tip xəbərlərin tirajlanması normaldır, amma dəqiq bilirəm ki, bu xəbərlərin canfəşanlıqla təqdim edilməsi əxlaqi baxımdan anormaldır. Hər intihar xəbəri, intihar haqqında hazırlanan televiziya süjeti, intihar edən şəxsin ailəsindən hazırlanan reportaj növbəti intihar hadisəsi üçün qığılcım rolunu oynayır. Hər müzakirə, hər ədalətsiz yanaşma intihar haqqında düşünən insanları daha da təhrik edir. Həssas və depressiyaya meylli insan olaraq “depressiya və intihar əsri”ndə sağ qalmağın qəhrəmanlıq olduğunu düşünürəm.

Ən azından, mən bu “qəhrəmanlığı” etməyə çalışıram.

***

Cəmiyyət olaraq həssas, məsuliyyətli və diqqətli olmalıyıq.

Məlum məsələdir ki, intihar qərarı aydın şüurla verilən, sağlam qərar deyil. İntihar barədə düşünənləri qıcıqlandırmaqdansa, bu barədə daha həssas, anlayışlı müzakirələr aparılmalıdır. Xüsusilə dövlət məhz pandemiya və postmüharibə dövründə insanların düşdüyü depressiv vəziyyəti analiz edib, sağlam və ciddi qərarlar vermək məcburiyyətindədir.

Bəlkə də psixoloji reabilitasiya, psixoloq və psixiatr xidmətlərini pulsuz etməyin, vətəndaşları bu şəkildə qorumağın vaxtıdır.

İtirdiyimiz hər insan cəmiyyətimizin genofonduna zərbə, gələcəyimizə təhdiddir.

89
Sputnik V peyvənd, arxiv şəkli

Kiril Dmitriyev: "Rusiyanın rəqibləri "Sputnik V"-nin uğurundan qorxur"

0
(Yenilənib 22:53 26.02.2021)
"Rusiyanın düşmənləri bizə olan inamı sarsıtmağa çalışır, amma onlar Rusiya peyvəndini qaralamaq üçün çox səy göstərməli olacaqlar, çünki bu, dünyanın ən yaxşı peyvənd preparatlarından biridir".

BAKI, 26 fevral — Sputnik. "Rusiyanın "Sputnik V" koronavirus peyvəndinin əleyhdarları dünyada ona olan inamı sarsıtmağa çalışır, çünki bu ən yaxşı preparatlardan biridir və onlar bundan, sadəcə, qorxurlar" – bu fikri Rusiya Birbaşa İnvestisiyalar Fondunun (RBİF) rəhbəri Kiril Dmitriyev səsləndirib.

"Fikrimcə, söhbət yalnız "Sputnik V" peyvəndinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasından deyil, dünyadakı liderliyimizdən gedir... Təvazökar, ancaq dürüst olmalıyıq. Dünyanın ən yaxşı peyvəndinə sahibik, bu, Rusiya alimlərinin böyük uğurudur, biz bununla fəxr etməliyik ", – deyə Dmitriyev Rusiya Tarix Cəmiyyətinin meydançasında bu ölkənin virusologiya tarixində liderliyinə həsr olunmuş sərginin açılışında bildirib.

"Rusiyanın düşmənləri bizə olan inamı sarsıtmağa çalışır, amma onlar Rusiya peyvəndini qaralamaq üçün çox səy göstərməli olacaqlar, çünki bu, dünyanın ən yaxşı peyvənd preparatlarından biridir. Onlar, sadəcə, bundan qorxurlar", – deyə RBİF rəhbəri vurğulayıb.

Qeyd edək ki, fevralın 2-də "The Lancet" elmi jurnalı "Sputnik V" koronavirusa qarşı peyvənd preparatının klinik sınaqlarının üçüncü mərhələsinin nəticələrini dərc edib. Klinik sınaqların üçüncü mərhələsində "Sputnik V" yüksək effektivlik, immunogenlik və təhlükəsizlik göstəriciləri nümayiş etdirib. Könüllülərin analiz təhlilləri göstərib ki, peyvəndin effektivliyi 91,6 faiz təşkil edir. Preparat vurulandan sonra yalnız 78 koronavirusa yoluxma hadisəsi öz təsdiqini tapıb.

Müqayisə üçün bildirək ki, "AstraZeneca"-nın effektivliyi - 62,1%, "Sinovac" peyvəndinin - 50,4%, "Sinopharm"-ın - 79,3% təşkil edir.

Xatırladaq ki, Rusiya Səhiyyə Nazirliyi "Sputnik V" peyvəndini 2020-ci ilin avqust ayında qeydə alıb. Vaksin Rusiyanın Qamaleya adına Epidemiologiya və Mikrobiologiya Elmi Tədqiqat Mərkəzi tərəfindən RBİF-nin dəstəyi ilə işlənib-hazırlanıb. Bu dünyada COVID-19-un profilaktikası üçün ilk qeydiyyata alınmış preparatdır.

 

0