Ciyərin rentgeni

Ən böyük biznes? ...Sağlamlıq

65
(Yenilənib 01:21 30.01.2021)
Gələcəkdə hər bir insan sağlamlıqla bağlı ayrı-ayrı həkimin yanına yox, məhz tam diaqnostik mənzərəni araşdıra bilən mərkəzlərə müraciət edəcək. Nəticə də daha uğurlu, müalicə isə daha effektiv olacaq.

Başın ağrıyırsa, analgin at, dişin ağrıyırsa, çəkdir getsin. Qarın ağrısında isə ən gözəl vasitə nanə cövhəridir. Qızdırman düşmürsə, təcili tibbi yardıma zəng vur, gəlib “smes” vursunlar. Başın çıxmırsa, get aptekdən məsləhət elə, bilmədiyini anladarlar. Vəziyyət lap ağır olarsa, həkimə getməkdən başqa çarən qalmayacaq. Hərdən həkim də bir yardım edə bilmir. Bəzən onlarla həkimi gəzən insana rast gəlirsən. Deyir, dərdimə əlac tapan olmadı. Azərbaycan insanı elə bu cür yaşayır, ya türkəçarəyə baş qoşur, ya da uzun illər hansı xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini tapa bilmir. 

Sağlamlıq günümüzdə ən böyük biznes növüdür

Bu gün sosial şəbəkədə onlarla sağlamlıq qrupu, məsləhət verən yüzlərlə insana rast gəlmək olar. Hərə bir söz yazır, dərman təklif edir, öz təcrübəsi ilə bölüşür. Amma hər bir insan fərdidir, xəstəliyi də, genetik quruluşu da. Birinə kömək edən dərman digəri üçün yararsız ola bilər. Sağlamlıq günümüzdə ən böyük biznes növüdür, hamı sağlam olmaq istəyir və bu prosesdən hərə bir cür gəlir qazanmağı düşünür.

Dünyanın ən məşhur seriallarından biri olan “Doktor Haus” filminin baş qəhrəmanı Qreqori Haus başqalarının bacarmadığı, baş çıxara bilmədiyi xəstəlikləri aşkarlamaq və müalicə təyin etməklə məşğuldur. Əgər xəstəliyin diaqnozu düzgün verilsə, deməli, müalicə etmək çətin olmayacaq. Haus dahi həkim və əvəzolunmaz diaqnostdur, o, ən ümidsiz xəstəni belə sağalda bilir. Amma Hausun komandası kiçik, imkanları isə məhduddur. Hər seriyada Haus və onun köməkçi həkimləri cəmi bir problemi həll etməyə çalışırlar. Bəzən uğursuzluq da baş verir, amma əksər hallarda xəstəliyin səbəbi tapılır.

Haus qeyri-standart düşüncə tərzinə məxsus insan kimi problemin kökünü axtarır, bu dəqiqə ağrıyan orqanı müalicə etməyi düşünmür. Onun qərarları həmkarlarına nə qədər absurd görünsə də, bir çox halda doğru olur. Filmin ən maraqlı epizodlarından biri onun yetişdirdiyi həkim Erik Formanla bağlıdır. O, Hausun yolunu davam etməyi düşünür, yeni işə düzəldiyi xəstəxanada öz düşündüyü diaqnoz əsasında xəstənin həyatını xilas edir, amma nəticədə onu işdən azad edirlər. Səbəbi də aydındır: müasir səhiyyə sistemi belə qurulub. Əgər hamının qəbul etdiyi standartla xəstəni öldürsən belə, cəzasız qalacaqsan, amma nəsə qeyri-adi bir yolla hərəkət edib kimisə sağaltsan, səni işdən kənarlaşdıracaqlar. Yəni, bir sözlə, “özündən mollalıq etmə, palaza bürün, ellə sürün” prinsipinə əməl etməlisən. Vəssalam.

Problem başqa orqana bağlıdırsa, xəstəliyin kökünü tapmaq olmayacaq

Əslində, Qərb ənənəsinə söykənən müasir tibb elmi nə qədər inkişaf etmiş kimi görünsə də, bir xeyli problemin əlində aciz qalıb. Bu günün həkimi xəstəliyin səbəbini araşdırmır, o, sadəcə simptomlarla mübarizə aparır. Bu, avtomobil təkərində yaranmış deşiyi müvəqqəti bağlamağa bənzəyir. Bəs deşik nədən yaranır? Əhəmiyyətli deyil. Amma bir müddət ötür, problem yenidən yaranır. Səbəbi araşdırıb tapmaq lazımdır. Müasir maşınların bir çoxunu adi qaydada təmir etmək də olmur, mütləq və mütləq kompüter diaqnostikasına ötürməlisən. Ola bilər, bir yerdə yaranmış problem başqa hissələr üçün çətinlik yaratsın. 

İnsan orqanizmi də belədir. Mükəmməl və vahid sistemdir, bir orqanda əmələ gələn xəstəlik bütün sistemə təsir edir. Tibb elmində 20-ci əsrdə qəribə bir proses baş verib. 100 il öncə kənddə, deyək, bir həkim olardı. Hər bir xəstənin dərdinə əlac tapardı. Sonralar anatomik biliklərin artması səbəbindən həkim sayı artdı, ürək həkimi terapevtin işinə qarışmadı, cərrah da endokrinoloqun. Hərə öz sahəsi üzrə ixtisaslaşdı. Nəticədə hansısa xəstəlik üzrə daha yaxşı müalicə almaq mümkün oldu, digər tərəfdən isə kompleks yanaşma yoxa çıxdı. Böyrək həkimi yalnız böyrəyin işinə qarışa bilər, əgər problem başqa orqana bağlıdırsa, xəstəliyin kökünü tapmaq mümkün olmayacaq.

İnsanların ən çox rastlaşdığı problemlərdən biri baş ağrısıdır, amma müasir tibdə baş ağrısı ən azı 70-100 səbəbdən ola bilər. Hansı həkimə müraciət edəsən? Kimdən yardım diləyəsən? Bilinmir. Fizioloji səbəb də ola bilər, psixoloji da. Bəzən psixoloqla terapevtin ümumi qərarı tələb olunur.

İnteqrativ tibb özündə bəşəriyyətin topladığı bütün bilikləri cəmləşdirib

Son dövrlərdə artıq tibb elminin özündə də belə bir yeni yanaşma yaranıb: xəstəliyin simptomunu müalicə etmək yox, səbəbini tapmaq lazımdır. Bunu bilmək üçün isə bir həkimin səyi azlıq edir. Yeni istiqamət inteqrativ tibb və ya inteqrativ təbabət adlanır. Yeni yanaşma insan orqanizmini vahid bir sistem kimi qəbul edir. Tam müayinədən keçməsən, digər orqanlarda olan problemləri araşdırmasan, xəstəliyin səbəbini tapa bilməzsən.

İnteqrativ tibb özündə bəşəriyyətin topladığı bütün bilikləri cəmləşdirib. Burada çalışan mütəxəssis mütləq ali təhsilli həkim olmalı, yeni diaqnostik avadanlıqdan istifadə etməyi bacarmalıdır. Yəni inteqrativ tibb heç də mövcud bilikləri inkar etmir, sadəcə bu istiqamətdə yanaşma başqadır. Elə bil bir ailədə uşaqların birinin bağırsağında qurd tapılıbsa, hər bir üzvü müalicə etmədən nəticə əldə etmək olmaz, gərək hamı parazitə qarşı dərman qəbul etsin. Bəzən belə mərkəzlərdə ailəvi müalicə modelləri də olur, çünki ümumi mənşəyi olan xəstəliyi belə halda araşdırıb tapmaq da asandır.

İnteqrativ tibbin əsas prinsipi “insan vahid bir sistemdir” kimi səslənə bilər

Amma inteqrativ təbabət həm də hər bir insan üçün fərdi müalicənin qaçılmaz olduğunu da bəyan edir. Özü də təkcə dərman qəbulu ilə xəstəliyi aradan qaldırmaq mümkünsüzdür. İnteqrativ təbabətdə həm dərman vasitələri, həm müxtəlif diyetlər, həm fitoterapiya, həm də Şərq təbabətindən effektiv istifadə edilir. Masaj da işə yarayır, yeri gəlsə, isti hamam da. Yəni həkim diaqnostik avadanlığın köməyi ilə orqanizmdə nə baş verdiyini dəqiq anlamalı, daha sonra isə klinikada olan həkimlərin konsiliumu son qərar verməlidir. Bir növ inteqrativ tibb Qərb tibbi ilə Şərq təbabətinin sintezidir.

İnteqrativ klinikada insanın mədə-bağırsaq sistemində olan ən vacib fermentləri ilk növbədə araşdırılır. Ola bilər, həkim ilk mərhələdə pasiyentə hansıma qidanı rasiondan çıxartmağı məsləhət bilsin. Bəzən ferment çatışmazlığı, hormonal problemlər, müəyyən qidaya olan allergiya ciddi problemlərə yol aça bilər. Bunları araşdırmadan nəzarətsiz təb qəbulu ilə özünü müalicə edən insan daha ciddi xəstəliyə yoluxa bilər.

İnteqrativ tibbin əsas prinsipi “insan vahid bir sistemdir, onu ayrı-ayrılıqda yox, kompleks şəkildə müalicə etmək lazımdır” kimi səslənə bilər. Yeni istiqamət hələlik dünyada elə də geniş yayılmayab, amma artıq öz tərəfdarlarını toplamaqda davam edir. İnteqrativ klinikalar artıq bir sıra ölkələrdə Səhiyyə nazirliyindən rəsmi lisenziya almaqla çalışır. ABŞ və Avropada artıq ötən əsrin 90-cı illərindən belə tibbi təbliğ edən xeyli klinika yaradılıb. Hazırda belə müəssisələr Ukrayna, Rusiyada da kifayət qədərdir.

Süni intellekt səhvə yol vermir, daha yaxşı diaqnoz təklif edir

İnteqrativ tibbin fəlsəfəsi aydır və sadədir deyə ildən-ilə tərəfdarları artmaqdadır. Azərbaycanda da bu istiqaməti bəyənən xeyli həkim var. Artıq elə adi klinikaların belə yanaşmaya tərəf istiqamətləndiyini müşahidə edirik. Bir çox tibb ocaqları tez-tez bütün orqanların müayinəsini böyük endirimlə təklif edir. Bəzən bir orqanın ultrasəs müayinəsi və ya həkimin qəbulundan da ucuz başa gəlir. Səbəbi də aydındır, məhz ümumi diaqnostik yoxlamada insanın sağlamlıqla bağlı bir çox problemi aşkarlanır. Deməli, doğru diaqnozla düzgün müalicəni təyin etmək olur.

Gələcəyin tibbində bir sıra həkim peşələrinin sıradan çıxacağı qaçılmazdır. Süni intellektin diaqnostik imkanları ən təcrübəli həkimin bacarığından bir neçə dəfə üstündür. Süni intellekt, demək olar, səhvə yol vermir, beynində yüz minlərlə klinik hadisəni saxlaya bilir, daha yaxşı diaqnoz təklif edir. İnteqrativ tibb elə yüksək imkanı olan avadanlıq və bacarıqlı, peşəkar həkimin birgə sintezinə əsaslanır. Nanotexnologiya və nanohəblər də işə yarayır. 

Gələcəkdə hər bir insan sağlamlıqla bağlı ayrı-ayrı həkimin yanına yox, məhz tam diaqnostik mənzərəni araşdıra bilən mərkəzlərə müraciət edəcək. Nəticə də daha uğurlu, müalicə isə daha effektiv olacaq.

65
Teqlər:
tibb, həkim, müayinə, xəstəlik
Uşaq televizora baxır, arxiv şəkli

Uşaq Koroğlunu cizgi filmində görmürsə, sevimlisi Turbomen olacaq

13
(Yenilənib 22:35 25.02.2021)
Dünyanın böyük animasiya studiyaları olduqca bahalı cizgi filmlərini çəkib pulla satmaq barədə o qədər də düşünmürlər. Cizgi filminin əsasına qoyulan ideya bir müddət sonra milyonlarla uşağın həyat tərzinə çevrilir.

 

Azərbaycanın yeni Z nəsli yerli kanallara baxmaq istəmir. Uzaqbaşı bazar günü səhər yeməyi zamanı Azərbaycan dilində nümayiş edilən maraqlı animasiya filminə baxar. O da əgər valideyn məcbur etsə. Kanallar həm maraqlı deyil, həm də uşaq verilişi, cizgi filmi olduqca azdır. Evdə internet, smart TV, planşet və smartfon varsa, uşaq mütləq özünün bəyəndiyi videoları və animasiya filmlərini axtarıb tapacaq.

Cizgi filmləri çoxdan böyük bir gəlir mənbəyi, reklam platformasına çevrilib

Uşaqlar ana dildə kontent tapa bilmədiklərindən xarici resurslara üz tuturlar. Ölkə dəqiq olaraq iki cəbhəyə bölünüb: Türkiyə və Rusiya kontentinə baxanlara. Ailədə rus dilini bilən varsa, uşaq tezliklə rus dilini mənimsəyib elə ona lazım olan filmlərə bu dildə baxır. Rus dilini bilən yoxdursa, deməli, bizə ən yaxın olan türk dilində cizgi filmlərini seçib baxacaq. Baxırsan, adi bir ailənin uşağıdır, amma dili dəyişib, Türkiyə ləhcəsində danışır. Öz dilində nəyisə ifadə etməkdə çətinlik çəkir.

Cizgi filmləri artıq çoxdan öz ilkin mənasını itirib, böyük bir gəlir mənbəyi, reklam platformasına çevrilib. Dünyanın böyük animasiya studiyaları olduqca bahalı cizgi filmlərini çəkib pulla satmaq barədə o qədər də düşünmürlər. Bu prosesdə daha böyük strateji maraqlar var. Cizgi filminin əsasına qoyulan ideya bir müddət sonra milyonlarla uşağın həyat tərzinə çevrilir. Supermen, Betmen, Spaydermen kimi animasiya filmlərinin qəhrəmanları uşaqların beynində dərin bir iz buraxmaqla həkk olunur. Uşaq bu hərəkətləri təkrar etməyə çalışır, ata-anadan oyuncaq qəhrəmanı almağı tələb edir, çarpayısının hörümçək insan formasında olmasını istəyir, geyimdə belə üzərində məhz onların əksinin olmasını arzulayır.

Bakının 8-ci km bazarında yerləşən dükanlarda “Mikki və Maus” yataq dəstləri satılır

Cizgi filmləri qəhrəmanlarının obrazı bir çox malda əks olunub. Sevimli obrazların nişanları da, saatları da, virtual oyunları da var. Hara getsən belə, gözünə onlar görünəcək. Hətta ABŞ-dan çox uzaqda, Bakının 8-ci km bazarında yerləşən kiçik dükanlarda Mikki və Maus, hörümçək adam və digər animasiya qəhrəmanlarını əks etdirən yataq dəstləri satılır. Adi materiallardan daha yaxşı satılır bu dəstlər. Valideyn istər-istəməz uşağın tələbi ilə, deyək, “İtlər, irəli” filminin qəhrəmanlarıni əks etdirən geyimi almağa məcbur olur. Almasan da olmur.

Disney kimi məşhur bir animasiya nəhəngi dayanmadan illərdir cizgi filmləri istehsalı ilə məşğuldur. Bu müddətdə artıq Disneyin oyuncaq sənayesi əmələ gəlib, satış şəbəkəsi dünyanın bir çox ölkəsində yaradılıb. Bəzən brend dükanları gəlir gətirməyə yox, reklama xidmət edir. Disney şirkəti Disneylend parkını yaradarkən onun bu qədər populyar olacağını, bəlkə də zənn etmirdi. Kaliforniya ştatında qurulan əyləncə parkını ümumilikdə 600 milyon insan ziyarət edib. Şirkət buna bənzər əyləncə parklarını bir çox ştatlarda yaradıb.

Disneylendlər dünyanın bir çox ölkəsinə də yayılıb. Parisdə də var, Tokioda da, Honkonqda da. Disney kəndləri ABŞ-da yayılıb, başqa ölkələrdə də. Florida ştatında yaradılan Disney şəhərciyi isə bəzən insanlara məhz bu reallıqda yaşamağı təklif edir. Hara baxsan, Disney qəhrəmanları gəzir, hər yerdə Disney simvolikasıdır.

Disneyin əlindən heç yerə qaça bilməzsən

Uşaqlar belə reallığı çox sevirlər. Animasiya qəhrəmanları artıq virtual məkanda, oyunların daxilində də məskunlaşıblar. Fərqi yoxdur, müəyyən yaşacan televizorda cizgi filminə baxırsan, daha sonra isə smartfonda oyun oynayırsan. Bir sözlə, Disneyin əlindən heç yerə qaça bilməzsən. Uşağa da oyuncaq söz verdinsə, mütləq almalısan. Bəzən bu cizgi filmi qəhrəmanından yaradılmış oyuncağı əldə etmək də mümkünsüz olur. “Milad bayramına hədiyyə” filmində eyni vəziyyət müşahidə olunur. Məşhur Amerika ulduzu Arnold Şvarsnegerin rol aldığı filmdə baş qəhrəman Milad ərəfəsində oğluna söz verdiyi Turbomen oyuncağını əldə etmək üçün bütün gücünü sərf etməli olur. Marketlər isə bomboşdur. Turbomen nə gəzir?

İki oğul atası həmin bu Turbomeni almaq üçün əməlli-başlı müharibə edirlər. Film gülməli, komik vəziyyəti ifadə etsə də, bir növ reallığı əks etdirir. Cizgi filmi qəhrəmanı həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib, övladına bu oyuncağı hədiyyə edə bilmirsənsə, deməli, onun hörmətinə qazana bilməzsən. Başıaşağı gəzəcəksən.

Sadə və müsbət ruhlu köhnə filmlər uşaqlarda bir gülüş doğurur

Reklam və biznes maraqlarından əlavə, ABŞ-ın animasiya studiyaları həm də dünyaya ideoloji mesaj göndərməklə məşğuldurlar. Burada məqsəd hələ möhkəmlənməmiş uşaq psixikasına təsir etməklə kimin bu dünyada güc sahibi olduğunu beyinlərə yeritməkdir. Yəni animasiya filminin qəhrəmanları dünyanı xilas etmək, şər qüvvələrə qalib gəlmək işini görməklə məşğuldurlar. Burada xeyir ABŞ-da, şər isə başqa yerdə cəmlənir.

Cizgi filmlərin uşaq psixikasına mənfi təsiri varmı? Əgər dəhşətli varlıqlar, əcaib yadplanetlilər, mutantlar dəqiqəbaşı cizgi filmlərində görünürlərsə, uşaq hələ aşağı yaş dövründən onlarla birgə həyat sürməyə məhkum olur. Bir müddət sonra artıq normal süjetlər ona maraqlı görünmür. Bu günün uşağı nə Tıq-tıq xanıma, nə Cırtdana, nə də sovet dövründə çəkilmiş minlərlə pozitiv sovet animasiya filminə baxmaq istəyir. Sadə və müsbət ruhlu köhnə filmlər uşaqlarda bir gülüş doğurur.

“Nu, poqodi” filmini yaşlı nəsil əzbər bilir, amma indiki uşaqlarda heç bir reaksiya doğurmur. Filmə baxıb darıxırlar. Onlar müasir süjet gözləyirlər. Dünyanın bir çox ölkəsi də animasiya işini prioritet olaraq inkişaf etdirir. Yaponiya, Koreya, Çin də çox möhtəşəm cizgi filmləri yaradır. Rusiyanın “Maşa və ayı” cizgi filmi Azərbaycanda çox populyardır. Maşa adlı dəlibaş qız hər yeri dağıdır, filmin aqressiyası da böyükdür, amma uşaqlar bəyənirlər.

Mədəniyyət Nazirliyinin cizgi filmi sifarişi yoxdur

Azərbaycanda animasiya işi, açığı, bərbad gündədir. Ölkədə yaradılan bir neçə kiçik studiyanın nə əməlli-başlı maliyyəsi var, nə güclü kadr bazası, nə də gəlir əldə etmək üçün böyük bazarı. Cizgi filmləri bazarı artıq tutulub. Disney kimi studiya ilə axı necə rəqabət aparasan? Heç mümkün deyil. Animasiya filminin istehsalı çox bahalı prosedurdur. Əvvəllər rəssam-animator filmi əllə süjet-süjet, anbaan çəkirdi, sonra xüsusi metodla canlandırılıb kameraya köçürülürdü. Hələ o dövrdə ağır bir proses idi, hazırda cizgi filmi kompüter proqramlarında yığılır, amma bu proqramda hər adam işləməyi də bacarmaz. İşin qiyməti də bahadır, daha çox işçi qüvvəsi cəlb edilməlidir. Daha mürəkkəb süjetlər yaradılır.

Böyük mənada Mədəniyyət Nazirliyinin cizgi filmi sifarişi yoxdur. Hansısı xırda-para filmlər çəkilir. Yerli animasiya studiyalarının nə sponsoru var, nə də sifarişi. Hətta bəzi studiyaların hazır filmləri də var. Amma bazara çıxış yoxdur, yəni kimsə təqdimat edə, bir qədər pul ödəyə, kinoteatrlara çıxarda və sair kimi işlər görülmür. 

Bütün Azərbaycan animasiyalarına bir gündə baxmaq olar. Bəs sabahısı uşaq nəyə baxacaq? Yaxşı deyək, Azərbaycan dilinə dublyaj edilmiş filmlərə. Bu limit də uzaqbaşı bir həftə on günə bitəcək. Bəs sonra? Keçəcək Türkiyə və Rusiya resurslarına, axtarışı daha yaxşı bilən uşaqlar isə ingilis dilində filmlər tapacaqlar.

Çin, Koreya, Yaponiya cizgi filmlərinə də o ölkələrin dilində baxanlar az deyil. Axı animasiya bütün uşaqlara aydındır, xarici dili anlamasa, yenə əlli əlliyə başa düşəcək.

Öz cizgi filmlərimiz də havadan yaranmayacaq

Ölkədə animasiya işini gücləndirmək, bu sahəni rəqabətə davamlı etmək olarmı? Ölkə kiçik, bazar məhduddur. İstər-istəməz xarici animasiya filmlərindən istifadə etməli olacağıq. Amma nəyi etmək olar? İlk növbədə Azərbaycan uşaqlarının doğma dildə animasiya filmlərinə baxmağını təmin etmək mümkündür. Yəni lisenziyası bizdə olan keyfiyyətli, pozitiv cizgi filmlərini dublyaj edib internetdə açıq resurslarda yerləşdirmək lazımdır. Bir var uşaq nəyə gəldi baxır, yad təsirə məruz qalır, üstəlik, öz dilini unudur, bir də var uşağın öz dilində animasiya filminə baxması üçün imkan yaradırıq. Ən azı seçim etmək şansı olur. Azərbaycan kanalları da cizgi filmlərini dublyaj edir, amma bu filmlər internetdə yoxdur. Hərə özü üçün çalışır. Nəticədə bizim uşaqlar bu filmlərə baxa bilmirlər. İndi heç kim oturub hansıma kanalın cizgi filmini gözləmək istəmir, elə internetdə axtarış edib istədiyinə baxır. Axtarışda isə yalnız başqa ölkələrin filmləri çıxır.

Öz cizgi filmlərimiz də havadan yaranmayacaq. Kiçik də olsa, bir dövlət proqramı olmalıdır. Deyək, bir neçə yerli studiyaya dövlət xətti ilə maliyyə ayrıla, filmlər çəkilə bilər.

Rusiyada bu təcrübə özünü doğruldub. Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə bütün rus nağılları ekranlaşdırılıb, həm böyük həcmli filmlər çəkilib, həm də qısa animasiyalar var. Digər ölkələrdə çəkilən bütün dəyərli cizgi filmləri rus dilinə tərcümə edilib. Yəni illərlə bax, heç bir zaman bitməz. Dalı da gəlir, studiyalar işləyir, yeni cizgi filmləri çəkilir, tərcümə edilir. Amma əsaslı bir xətlə iş gedir. Belə bir əsaslı xətt Azərbaycanda da olmalıdır. Dublyaj edilməli, yerli filmlər çəkilməlidir.

Cizgi filmlərinin çəkilməsi Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm və strateji məsələlərdən biridir. Bu işi nə sabaha, nə də birigünə saxlamaq olmaz. Məsələ bu gün həll edilməlidir, uşaqları itirməmək barədə düşünməliyik. Dərsliklərdə Dədə Qorqud, Koroğlu və ya şah İsmayıl Xətaidən mətn yazmaq yetərli deyil. Uşaq həm də onları animasiya filmlərinin qəhrəmanı kimi görməli və tanımalıdır. Yoxsa qəhrəmanı da elə Supermen, ya da Turbomen olacaq. 

13
Teqlər:
problem, dünya, Azərbaycan, cizgi filmi
Qız, arxiv şəkli

Narahat olmaq üçün ciddi səbəblərimiz var: hər 40 saniyənin hökmü bizi bitirir

83
İnsanlar bu hadisələr barədə məsuliyyətsiz və ikrah doğuran fikirlər bildirməkdən çəkinmədikcə, intihar hadisələri cəmiyyəti təhdid etməkdə davam edəcək

Təəssüf ki, ölkədə intiharların sayı artır. Az qala, hər gün sosial şəbəkələrdə, xəbər saytlarında intihar xəbərləri ilə rastlaşırıq. Narahat olmağımıza, əndişələnməyimizə ciddi səbəblər var. Manşetlərdən düşməyən intihar xəbərləri əsəblərimizi daha da gərginləşdirir, müharibədən yenicə çıxmış, pandemiya ilə savaşan cəmiyyətimizdə ruh düşkünlüyü, ümidsizlik yaradır.

Şəxsən mən qarşılaşdığım hər intihar xəbərindən sonra özümü daha gücsüz, aciz, çarəsiz, günahkar hiss edirəm. İntihar - mənim dostlarımı əlimdən almış, həyatımı alt-üst etmiş dəhşətli bir kabusdur. Bu barədə qorxusuz, həyəcansız düşünə bilmirəm. Çünki intihar qərarının necə dəhşətli bir çarəsizlik olduğunu bilirəm.

İntihara cəhd edib ölənlərin iztirabını ailəsi, doğmaları, yaxınları çəkirlər. İntihara cəhd edib sağ qalırsansa, özün bütün ömrünü əzabla keçirməyə məhkumsan. Hər iki halda itirirsən, birincidə həyatını, ikincidə etibarını, nüfuzunu və gələcəyini...

İntihara cəhddən sonra sağ qalırsansa, heç nə əvvəlki kimi olmur. Ailədə, cəmiyyətdə, dost çevrəsində özünə qarşı etibarsızlığı gördükcə hər gün dəfələrlə ölüb-dirilirsən...

Həyatımın son üç ilini intihar və intihara sövq edən səbəbləri araşdırıram. Bu barədə yüzlərlə mənbəyə müraciət etmişəm. Düşdüyüm vəziyyətdən çıxış yolunu məhz özüm tapmalı olduğumu düşünürəm. Az qala, hər gün bu barədə oxuyuram və araşdırıram. Bilirəm ki, bu problem məni həyatımın sonuna qədər narahat edəcək.

***

İntihar təkcə Azərbaycan cəmiyyətinin  yox, bütün dünyanın həll etməyə çalışdığı çox ciddi problemlərdəndir. Xüsusilə pandemiya dövründə bu problem daha da aktuallaşıb.

Dünya Psixiatriya Assosiasiyası XXI əsri “depressiya və intihar əsri” adlandırıb.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının araşdırmalarına görə, hər 40 saniyədə bir nəfər intihar edir. Olduqca qorxulu və təhlükəli statistikadır.

İctimailəşən intihar xəbərlərindən sonra qınaqlar, intihar əleyhinə fikirlər səslənir. Bəzən bir intihar hadisəsi günlərlə müzakirə olunur. Bəzən isə çox dəhşətli bir hadisənin üstündən sükutla keçirik. Ümumiyyətlə cəmiyyətin intihara münasibəti birmənalı deyil. Bu baxımdan sosial şəbəkələrdəki müzakirələrdən, intiharla bağlı polemikalardan yayınmağa çalışıram.

***

Bu günlərdə 20 yaşlı gəncin özünü binanın iyirminci mərtəbəsindən ataraq intihar etməsi, bu hadisə ətrafında başlayan müzakirələr məni yenidən bu barədə düşünməyə məcbur etdi. İntihar edən 20 yaşlı Sevil Atakişiyevanı intihar həddinə çatdırmaqda ailəsi ittiham olunur.

Təsəvvür edin, ailə öz mənasız təzyiqləri və təhdidləri ilə gənc qızın intiharına səbəb olur, onun yaşamaq haqqını əlindən alır, sonra tez-bazar hansısa bir kanala müsahibə verib ailəliklə özlərinə haqq qazandırmağa çalışırlar. Bu barədə sosial şəbəkələrdə yayılan faktlar, intihardan öncə Sevilin dostlarına, aktivistlərə yazdığı mesajlar, sosial şəbəkələrdəki paylaşımları çox mətləblərdən xəbər verir.

Hadisəni və faktları hüquq-mühafizə orqanları araşdırır, nəticələri qabaqlayıb bu hadisəyə görə sadəcə ailəni ittiham etmək fikirindən uzağam. Ancaq yayılan faktlara və müşahidələrimə əsaslanaraq ailənin bu intihar faktında günahsız olmadığını düşünürəm. Təəssüf ki, bəzən ailəmiz, yaxın çevrəmiz, dostlarımız, doğma adamımız bizi intihara sürükləyir.

Bəli, bəzi intiharların əsas səbəbi yaxınımızdakı adamların laqeydliyi və diqqətsizliyidir.

Pandemiyanın tüğyan etdiyi dönəmdə bütün dünyada intihar hadisələrinin əsas səbəbi sosial problemlər, bank kreditləri, borclar, iflas edən bizneslər, qazancsız və çarəsiz qalmaqdır. Düşdüyü vəziyyətin çıxılmazlığı insanları son çıxış yolu kimi gördüyü intihara sövq edir. Təəssüf ki, cəmiyyətimizdə intiharların əsas səbəblərindən biri də mental təzyiqlər və düzgün qurulmayan ailə münasibətləri, doğmaların laqeydliyidir. Sevilin intiharında bu faktor daha qabarıq və aydın görünür.

Düşünürəm ki, baş verən intihar hadisələrinə görə cəmiyyət, media, xüsusilə sosial media ciddi məsuliyyət daşımalıdır. İnsanlar bu hadisələr barədə məsuliyyətsiz və ikrah doğuran fikirlər bildirməkdən çəkinmədikcə, intihar hadisələri cəmiyyəti təhdid etməkdə davam edəcək. İntihar hadisələrinin bu qədər gündəmdə olması, intihar xəbərlərinin həvəslə paylaşılması, insanların laqeyd və biganə münasibəti çarəsiz vəziyyətdə olub intihar haqqında düşünənlərin düşüncələrini daha da qarışdırır. İntihar xəbərlərinin bu qədər həvəslə tirajlanması, insanların bu hadisələrə çox vaxt qeyri-obyektiv münasibəti, sosial şəbəkələrdəki müzakirələr intihar hadisələrini adiləşdirir, depressiv insanların intiharla bağlı düşüncələrini körükləyir.

Bəlkə də peşəkar jurnalistikada bu tip xəbərlərin tirajlanması normaldır, amma dəqiq bilirəm ki, bu xəbərlərin canfəşanlıqla təqdim edilməsi əxlaqi baxımdan anormaldır. Hər intihar xəbəri, intihar haqqında hazırlanan televiziya süjeti, intihar edən şəxsin ailəsindən hazırlanan reportaj növbəti intihar hadisəsi üçün qığılcım rolunu oynayır. Hər müzakirə, hər ədalətsiz yanaşma intihar haqqında düşünən insanları daha da təhrik edir. Həssas və depressiyaya meylli insan olaraq “depressiya və intihar əsri”ndə sağ qalmağın qəhrəmanlıq olduğunu düşünürəm.

Ən azından, mən bu “qəhrəmanlığı” etməyə çalışıram.

***

Cəmiyyət olaraq həssas, məsuliyyətli və diqqətli olmalıyıq.

Məlum məsələdir ki, intihar qərarı aydın şüurla verilən, sağlam qərar deyil. İntihar barədə düşünənləri qıcıqlandırmaqdansa, bu barədə daha həssas, anlayışlı müzakirələr aparılmalıdır. Xüsusilə dövlət məhz pandemiya və postmüharibə dövründə insanların düşdüyü depressiv vəziyyəti analiz edib, sağlam və ciddi qərarlar vermək məcburiyyətindədir.

Bəlkə də psixoloji reabilitasiya, psixoloq və psixiatr xidmətlərini pulsuz etməyin, vətəndaşları bu şəkildə qorumağın vaxtıdır.

İtirdiyimiz hər insan cəmiyyətimizin genofonduna zərbə, gələcəyimizə təhdiddir.

83
Nikol Paşinyan, arxiv şəkli

Paşinyanın istefa verməsi istisna edilmir: Tərəflər son savaşa hazırlaşırlar

6
(Yenilənib 17:15 26.02.2021)
Görünən odur ki, hakimiyyətə gəlmək istəyən hansısa siyasi qüvvələr generallardan istifadə edərək mövcud hökuməti devirmək istəyir

Elvin Səlimov, Sputnik Azərbaycan

BAKI, 26 fevral - Sputnik. Fevralın 25-də Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı ölkənin baş naziri Nikol Paşinyanın istefasını tələb edən bəyanat verib. Sənədi Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Onik Qasparyan və 40-dan çox yüksək rütbəli hərbçi imzalayıb. Bunun ardınca Paşinyan da öz tərəfdarlarını Respublika meydanına toplayaraq hərbi çevriliş təhlükəsindən danışıb.

Sputnik Azərbaycan Ermənistanda baş verənlərlə bağlı politoloqlar Fikrət Sadıxov və İlqar Vəlizadənin fikirlərini öyrənib.

Politoloq Fikrət Sadıxov deyir ki, general ya çevriliş edir, ya da ümumiyyətlə siyasətə qarışmır: "Bunun üçüncü variantını başa düşmək mümkün deyil. Görünən odur ki, hakimiyyətə gəlmək istəyən hansısa siyasi qüvvələr generallardan istifadə edərək mövcud hökuməti devirmək niyyətindədir".

Politoloq deyib ki, artıq Ermənistanda siyasi elitanın parçalanmasını görürük:

"Bu ölkədə mitinqlər, yürüşlər davam edir. Amma küçələrə çıxanların sayına baxdıqda görürük ki, hələ kütləvilik yoxdur. Hakimiyyətin qorxub istefa verməsi üçün bu məsələdə kütləvilik olmalıdır. Təbii ki, Paşinyan bundan istifadə edərək tərəfdarlarını toplayır, gurultulu ifadələrlə dolu çıxışlar edir və hələlik vəziyyətə nəzarət edə bilir. Ola bilsin ki, bu vəziyyət elə bu şəkildə davam edəcək. Amma etiraz aksiyaları genişlənsə və davamlı xarakter alarsa, Paşinyanın istefaya getməsi istisna edilmir".

Politoloq İlqar Vəlizadə bildirir ki, bu, Ermənistanda birinci çevrilişə cəhd deyil: "Bundan öncə də bir neçə dəfə çevrilişə cəhd edilib. Ermənistan müxalifət liderləri bundan əvvəl verdikləri açıqlamalarda dolayısı ilə çevrilişə hazırlıqlarla bağlı mesajlar verirdi. Müharibədən sonrakı vəziyyət göstərdi ki, Ermənistanın hərbi elitası arasında Paşinyana münasibətdə yekdil mövqe yoxdur. Paşinyana qarşı olan və müxalifətlə təmaslarını davam etdirən hərbi elita məqam gözləyirdi. Paşinyanın da açıqlamaları buna münbit şərait yaratdı".

Politoloqun fikrincə, indiki vəziyyət Paşinyan üçün üstünlüklər yaratdığı kimi risklər də formalaşdırır: "Bu çevrilişə cəhdlə o, özünə loyal olan şəxsləri tanımış oldu. Ona qarşı çıxan şəxsləri vəzifələrindən uzaqlaşdırdı. Mövcud şərait qarşıdurmanın hərbi iğtişaşlara çevrilməsini istisna etmir. Paşinyana qarşı olan hərbi generalitet Qarabağdan qaytarılmış hərbi texnikanı silahlı iğtişaşlar üçün istifadə edə bilər. Bu gün Ermənistanda köhnə elitanın dayaqları zəifləyir və bu da onları getdikcə aqressivləşdirir. Tərəflər son savaşa hazırlaşırlar”.

6