Xüsusi geymidə kişi, arxiv şəkli

Sıramızdan "zəif bənd"ləri aparan pandemiya vaxt çəkilib gedəcək?

53
Küçədə gəzənlərin üzü gülmür, milli-mental dəyərlər də mənasını itirib. Daha ”bu, masonların oyunudur” deyənlər də əlini bərk-bərk spirtlə dezinfeksiya edirlər.

Bir ildən artıqdır, dünyada bir kabus dolaşır - koronavirus kabusu. 2019-cu il dekabrın ortalarında Çinin Uhan şəhərində aşkarlanan virus tezliklə hər bir ölkəyə yayılıb. Fevral ayının 11-də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bu virusu COVID-19 adlandırıb, martın 11-də isə koronavirusu pandemiya elan edib.

İkinci dalğa daha ağır olmalı idi, bu da baş verdi

Hazırda hər gün dünyada orta hesabla 600-700 min insan bu xəstəliyə tutulur, 10-12 min insan dünyasını dəyişir. Ümumi yoluxanların sayı 90 milyonu ötüb, ümumilikdə virusdan 1,9 milyondan artıq insan ölüb. Koronavirusla bağlı ağır vəziyyət ABŞ, Hindistan, Braziliya, Rusiya, Fransa, Böyük Britaniya, İtaliya, İspaniya, Argentina, Kolumbiya, Almaniya, Meksika kimi ölkələrdə müşahidə olunur. Koronavirus ilk dəfə Çində peyda olsa da, bu ölkə guya artıq virusa qalib gəldiyini elan edib. 1,5 milyard əhalisi olan ölkədə hazırda cəmi 4-5 insanın virusa yoluxma statistikası bir qədər şübhə doğurur.

Azərbaycanda koronavirusun ilk dalğası 2020-ci ilin mart ayından müşahidə edilib və elə də ağır fəsad törətməyib. Orta hesabla gündə 100-150 insan koronavirusa yoluxub, ölüm sayı az olub, xəstələnənlərin də düz yarısı müalicə olunaraq evə dönüb. Hazırda ölkə koronavirusun ikinci dalğasını yaşayır. Hələ 3-4 ay öncə günə orta hesabla 200 nəfər xəstə aşkarlanırdısa, dekabrda bu rəqəm 22 dəfə artıb, hər gün haradasa 4500 nəfər virusa yoluxurdu. İkinci dalğa daha ağır olmalı idi, bu da baş verdi. Amma sağalanların da sayı az deyil.

Koronavirus ilk dəfə dünyada qlobal qorxunun nə olduğunu üzə çıxardı

Bu bir ildə nə baş verdi? Koronavirus dünyada nəyi dəyişdi? Azərbaycan insanına necə təsir etdi? COVID-19-a münasibətdə nə kimi dəyişiklik müşahidə edilir?

Koronavirus ilk dəfə müasir dünyada qlobal qorxunun nə olduğunu üzə çıxardı. Rahat gəzməyə, istədiyini etməyə adət etmiş bir çox insanın azadlığı məhdudlaşdırıldı. Faktiki olaraq yalnız yeyib-içmək, televizora baxmaq, internetdə nəsə axtarmaqdan başqa heç bir işlə məşğul ola bilməzsən. Evi tərk etdikdə sms sistemindən istifadə etmək və maska taxmaq məcburiyyəti insanın azadlığını bir qədər də daraltdı.

 Xəstəxana, arxiv şəkli
© AFP 2020 / PIERO CRUCIATTI

Nə idman eləmək mümkün oldu, nə restorana getmək. Teatr da bağlandı, muzey də. Ən ağır zərbə nədənsə elə inkişaf etmiş ölkələrə dəydi. Xəstəlik sayına görə ABŞ hamını geridə qoydu. Aralıq dənizi pəhrizini dünyaya təbliğ edən, uzunömürlülüyü ilə fəxr edən İtaliyada on minlərlə yaşlı insan öldü. Koronavirus məhz yaşı 60-dan yuxarı olan şəxsləri öldürdü, şəkərli diabet, ürək-damar və onkoloji xəstəliyi olan hər bir kəs risk qrupuna aid edildi. Bəzi virusoloqlar bunu tam obyektiv səbəblərlə izah edirlər. Yəni təbii seçim təkcə heyvanlar aləminə aid deyil, insan da bioloji varlıq olaraq bu prosesdən kənarda qala bilməz. Bu cür pandemiyalar elə məhz sıramızda olan “zəif bənd”ləri aparmalıdır.

Yaşı çox, sağlamlığında isə problem olan insanlar koronavirusu olduqca ağır keçirirlər. Hətta pandemiya bitdikdən sonra bir çox insanın virusun fəsadı ilə üz-üzə qalacağı aydındır. Sağlamsansa, deməli, immunitetin xəstəliyə qalib gələcək, əgər bir ətək xəstəliyin varsa, virus orqanizmini dağıdacaq. Belə bir xəstəlikdir bu koronavirus.

Kimi dindirsən, deyir, Allah bu koronavirusa lənət etsin

Koronavirusun qorxusu törətdiyi fəsaddan daha ağır oldu, çünki adaptasiya dövrünü keçirmək, yeni şəraitə uyğunlaşmaq özü də bir cəsarət tələb edirdi. Dünya iqtisadiyyatına dəyən zərbə dəhşətli oldu. Əgər evdən kənara çıxmaq qadağası varsa, deməli, iş-güc də yoxdur, azdan-çoxdan yeyib-yatmalısan, vəssalam. Demək olar, bütün sahələrdə durğunluq hiss edildi. Turizm, idman, restoran-kafe biznesi, qeyri-qida ilə bağlı ticarət sahələri, ayaqqabı və geyim istehsalında açıq-aydın geriləmə oldu. Aviareyslər dayandı, qatarlar yalnız ölkə daxilində işlədi, neft-qaza olan tələbat birə-on azaldı. Kimi dindirsən, deyir, Allah bu koronavirusa lənət etsin.

İlkin mərhələdə Azərbaycan insanı koronavirusu ciddi qəbul etmədi. Maska taxmaq tələbi vardı, amma o, “apteklərdə maska yoxdur” bəhanəsi ilə yaxasını kənara çəkdi. Xəstə sayı az idi deyə qaydanı pozub küçəyə elə-belə çıxanların da sayı kifayət qədər oldu. KİV-dən hər gün xəbərdarlıq edilsə də, insanların maariflənməsi elə də sürətli alınmadı. Ad gününə, yasa gedən yüzlərlə insan aşkarlandı. Gizli toy edənlər də olurdu. Gizli restoran, kafe işlədən obyektlərin sayı-hesabı bilinmirdi. Hətta gizli çayxana işlədən nə qədər şəxs cərimələnib. Gizli bərbər xidməti göstərən nə qədər insan var elə günün bu günü də.

”Bu, masonların oyunudur” deyənlər də əlini bərk-bərk spirtlə dezinfeksiya edirlər

Üstündən aylar ötüb deyə bu gün vəziyyət dəyişib, deyəsən. Artıq koronavirus hər evə, hər ailəyə çatıb, bu və ya başqa formada. 6 ay öncə “bir oyundur” deyən insanın artıq ətrafında qohum-əqrəbadan öləni də var, ağır formada virusu keçirəni də. İnsan var, 1 ay xəstəxanada yatıb, müalicə alıb və bir qohumu belə onu görə bilməyib, amma artıq o qohumlar bu virusun nə qədər ağır formada keçdiyini yaxşı bilirlər. 3-4 ay öncə maskanı çənədə gəzdirənlər bu gün onu tam qaydasında geyinməyə üstünlük verirlər.

Daha ”bu, masonların oyunudur” deyənlər də əlini bərk-bərk spirtlə dezinfeksiya edirlər. Koronavirus bu evdən o birisinə keçir, ailə-ailə hamı xəstəliyi keçirir. Öskürən öskürür, qızdıran qızdırır, sağalan sağalır, ölən də ölür. Bir çoxu aptekdə dərman axtarır. Süni nəfəsalma aparatı qızıldan da baha olub. Adi C vitamini tapılmır. Küçədə gəzənlərin üzü gülmür, milli-mental dəyərlər də mənasını itirib. Kimisə dəfn etməyə gedən yoxdur, toy və ad günləri keçirmək də mənasız görünür, çünki bir gizli toydan sonra birdən-birə 50-100 adam tutulur xəstəliyə.

Virus insanın statusuna baxmır, vəfat edənlərin sırasında vəkili də var, həkimi də, jurnalisti də. Sosial şəbəkədə xəstəliyi keçirmiş, hansı halla qarşılaşdığı barədə məlumat yayan onlarla, yüzlərlə insan var. Kimi ağır keçirir, kimi yüngül. Azərbaycanda yaşayan hər bir kəs vəziyyətin ağırlığını duyur. Bir çox insanda əvvəl tanımadığı fobiyaları da aşkarlanıb.

Koronavirus dünyaya və Azərbaycana pozitiv nəsə verdimi?

Nə qədər paradoksal olsa da, virusun yayılmasının həm də pozitiv məqamları da var. Koronavirus ilk növbədə əyləncə mexanizmlərini dayandırdı və bəşəriyyəti gözləyən təhlükələrə daha ciddi yanaşmağa bizi təhrik etdi. Dünya əslində ekoloji problemləri həll etməkdə olduqca gecikir. Koronavirusun bizə verdiyi fasilə nəticəsində hava bir qədər təmizləndi, təbii ehtiyatların bir hissəsi qorundu, bir qədər sakit şəraitdə nəyisə düşünüb həyatımızı bir qədər dəyişmək istədik.

Pandemiya dövründə birdən-birə onlayn yaşamağın üstünlüklərini duya bildik. Qaz, işıq, interneti ödəmək üçün daha poçta getməyin mənasız olduğunu bir daha anladıq. Hələ bir il öncə bank kartından nəyisə ödəməyi özünə sığışdırmayanlar bu gün rahatlıqla istənilən virtual əməliyyatı reallaşdırırlar. Xaricdən mal almaqla gününü keçirən nə qədər evdar xanım artıq kiçik biznes qurmaqla iş adamına çevrilib. İstirahətin nə olduğunu bilməyən bir sıra peşə sahıbi bu gün ailəsi ilə daha yaxından təmas qurmaq imkanı əldə edib.

Pandemiya ilə əlaqədar bizi nə kimi pozitiv proqnozlar gözləyir?

Xəstəlikdən qurtarmağın iki yolu var: ya dünya əhalisinin 75-80 faizi xəstələnməli və təbii yolla immunitet qazanmalı,  ya da peyvəndlənmə yolu ilə immunitet qazanmalıdır. Faiz nisbətində hələ 1 ildə dünyanın çox cüzi hissəsi xəstəliyi təbii yolla keçirib. Bu minvalla davam etsə, pandemiyanın bitməsini hələ 10-12 il gözləməliyik. Dünyanın ən dəhşətli pandemiyası olan ispan qripinin ən aktiv fazası 2 il davam edib, 1918-1919-cu illərdə dünya əhalisinin dörddə biri xəstələnib, hər xəstələnən 10 nəfərdən biri də ölüb. İmmunitet qazanılıb, çox yəqin, qrip hələ uzun müddət insanların arasında yaşayıb, amma daha əvvəlki kimi ölümcül olmayıb.

Bu gün 8 milyardlıq əhalidən cəmi 90 milyonu, yəni 1 faizdən bir qədər çoxu xəstəliyi keçirib, həm karantin qaydaları, həm də müasir tibbin imkanları daha çox qurbanın olmasının qarşısını alıb. Amma bununla yanaşı, bu templə davam etsə, koronavirusun adi qripə çevriləcəyi ana kimi ən azı 10 il ötməlidir. Bu halda gərginlik, qorxu, stres daha çox insanın ölümünə səbəb ola bilər.

Peyvəndləmə yolu ilə koronavirusu gələn ilin sonuna kimi dayandırmaq olar. Bu, daha real görünür. Artıq ABŞ, Rusiya, Böyük Britaniya və Çində hazır peyvənd var. Klinik sınaqlar da, demək olar, bitib. Böyük ehtimalla bu ilin əvvəlindən start verilən kütləvi peyvəndləmə yolu ilə koronavirusun səngidiyinin şahidi olacağıq. Hər halda bu olduqca pozitiv bir gözləntidir. Bu yolla bir neçə il ötəcək, koronavirus da bir tarixə çevriləcək.

53
Teqlər:
Azərbaycan, dünya, Koronavirus, epidemiya
20 Yanvar faciəsinin ildönümü

20 Yanvar faciəsi - ağlamaqmı lazım, yaratmaqmı?

27
(Yenilənib 11:26 20.01.2021)
Kimsə çıxıb müxtəlif şeirlərdən, poemalardan, povest və romanlardan, film və teatr tamaşalarından, rəsm əsərlərindən misal çəkərsə, bunu qəbul etməyəcəyəm.

BAKI, 20 yanvar — Sputnik. 1990-cı ilin Qanlı Yanvarından 31 il ötür... Həmin ilin yanvar ayının 19-dan 20-nə keçən gecə saat 23:30-da keçmiş Sovet İttifaqının silahlı qoşunları Bakı şəhərində dinc əhalinin üzərinə hücum çəkir, bu qırğında onlarla insan həyatını itirir, yaralanır, itkin düşür. Üzərindən tam 31 il keçən bu faciənin tariximizdəki ibrət əhəmiyyəti nədir? Mədəniyyətimiz - ədəbiyyatımız və incəsənətimiz bu tarixi faciədən nələr yarada bilib?

Təəssüf ki, Azərbaycan mədəniyyəti bu tarixi faciəsinə, təkcə “Ağla, qərənfil, ağla” deyə bilib. Bir də ki insafən, mahir tar ifaçıları hər ilin yanvar ayının 20-də yaxşı “Zəminxarə” çala bilirlər. Başqa heç nə...

Kimsə çıxıb müxtəlif şeirlərdən, poemalardan, povest və romanlardan, film və teatr tamaşalarından, rəsm əsərlərindən misal çəkərsə, bunu qəbul etməyəcəyəm. Çünki bu mövzuda yaradılmış bütün sənət nümunələri ilə tanışam və onlar sənətsəl keyfiyyətləri baxımından Məmməd Aslanın “Ağla, qərənfil, ağla” şeirindən daha böyük deyillər. Heç tarzənlərin “Zəminxarə”si qədər səmimi də olmağı bacarmadılar.

Etiraf edək ki, Qanlı Yanvar haqqında yaradılan sənət nümunələrinin əksəriyyəti vətənpərvər mövzulu müsabiqələrdə mükafat qazana bilmək üçün yaradıldı. Nəticədə, mədəniyyətimizin rəflərində bu mövzuda xeyli sayda nümunələr olmasına rəğmən, onların heç birini dünyaya təqdim edə bilmədik. Çünki onlar dünyaya təqdim olunacaq qədər səmimi və keyfiyyətli deyildilər. Bu, açıq həqiqətdir. Heç kəs inciməsin.

“Madam ki, heç kəs yaza bilmədi, sən yazaydın” deyənlərin mühakimələrini eşidirəm. Fəqət, nəzərinizə çatdırmalıyam ki, mən bu qanlı gecədən 3 il sonra dünyaya gəlmişəm və həmin gecədən 17 il sonra bədii yaradıcılığa başlamışam. Yəni, bu mövzuda sənət nümunəsi yaratmağın mühakiməsi, hətta 1980-ci ildən də əvvəl doğulanlar arasında aparılmalıdır.

Öz yaşıdlarıma və məndən sonrakılara isə bir dostyana tövsiyə verə bilərəm ki, əgər bu mövzuda nəsə yaratmaq istəyirlərsə, Bəxtiyar Vahabzadənin “Ölümü kamına çəkdi şəhidlər”ini, ya da Məmməd Aslanın “Ağla, qərənfil, ağla”sını parodiya etməsinlər. Onlar həmin gecənin isti ağrıları ilə yazılmışdı və yalnız ahu-zar edə bilmişdilər. Problem onda idi ki, bu qədər sənətkarın içindən çıxıb o gecənin həqiqətlərini, insanların gerçək iztirablarını, ağrılarını, rejimin ədalətsizliyini və vəhşiliyini olduğu kimi təsvir edə bilən, onu bədii çalarla zənginləşdirib əsl sənət nümunəsi kimi dünyaya təqdim edə bilən bir nəfər də olmadı. Niyə olmadı? Çünki onların böyük əksəriyyəti həmin rejimin köləsi olmuşdular və həmin rejimin alçaqlığına bəşəri etiraz etmək üçün üzləri yox idi.

Bu səbəblə, bundan sonrakıların  içində kimsə “Qanlı Yanvar” həqiqətlərini soyuq başla və üstün istedadla sənət nümunəsinə çevirmək istəsə, bunun üçün hələ də əlçatımlı olan mənbələr var. Bəzənmiş-düzənmiş üzgün duyğu çələnglərinə aldanmayıb, gerçək ağrıları tapa bilən və təsvir edə bilən sənətkar bu dəhşətli gecə haqqında böyük sənət nümunəsi yarada bilər. Bu, həm mədəniyyətin tarixi mirasına, həm də o gecə haqqında ən tutarlı mənbəyə çevrilər.

27
Cütlük, arxiv şəkli

Modern həyatlar, süni xoşbəxtliklər, sinxron tənhalıqlar

294
(Yenilənib 20:33 19.01.2021)
Modern insan ona heç zaman lazım olmayacaq, həyatını dəyişə bilməyəcək, gündəlik yaşamını gözəlləşdirməyəcək şeylərin xiffətini çəkərək yaşayır.

Cəmiyyətin mexanizm kimi işlək olması üçün böyük sosial qruplara uyğunlaşan, "həyatın çəmi"ni tapan, daima istehlak edən, standart arzu və istəkləri olan, növbəti addımı proqnozlaşdırıla bilən insanlara ehtiyac var. Texnologiya və elm inkişaf etdikcə, müasir insanın istehlak həvəsi də artır, ehtiyaclar azalmaq əvəzinə çoxalır, modern insan ona lazım olmayan texnoloji yeniliklərə meyillənir. Bahalı və çoxfunksiyalı telefonlar, televizorlar, saatlar, planşetlər, ev kinoteatrları və s. əşyalara çox çılğın və mənasızca tələbat müşahidə edirik. Qiymətlər bahalaşdıqca, modern insan daha ehtirasla "ağıllı" əşyalara "ehtiyac duyur".

***

Sosial şəbəkələr məşhurluq ehtirasını alovlandırır, populyarlıq, təqdir olunmaq ehtiyaca çevrilir. Bu ehtiyacın yaratdığı mütiliklə və yaltaqlıqla istənilən sosial qrupa asanlıqla adaptasiya ola bilən xaraktersiz və insani keyfiyyətlərdən məhrum “modern insan” formalaşır. Bu ucuz şöhrət bir qədər sonra asan qazanca çevrilir, modern insan yaşamağın və "həyatın çəmi"ni tapır. Bəsit arzularla yaşayan istehlakçı insan asan proqnozlaşdırılır və rahat idarə olunur. Modern həyat yaşayan, çılğın və mənasız ehtirasları olan insanların növbəti addımını proqnozlaşdırmaq çətin deyil. Ən sadə şəkildə ifadə etsək, modern insanın ən böyük hədəfi istifadə etdiyi telefon markasının növbəti yeni modelidir. Modern kütlə (cəmiyyət), kitabdan, bilgidən, sənətdən uzaq düşməyinin, “fast-food” bilgilərlə qidalandığının, mənasız kitablar oxuyub, bayağı sənətə meyillləndiyinin fərqində deyil. Modern həyatlar gerçək həyat zövqlərindən uzaq, süni sevinclərə möhtacdır. Modern həyatlar yalan, parıltı, dəbdəbə üzərində qurulub. Bir ovuc istisna – ki, həqiqi modern insan məhz istisnalar hesab edilməlidir – kütlənin çılğın ehtirasları üçün gecə-gündüz fikir, texnologiya, bilgi, sənət yaradır. Modern cəmiyyəti, modern insanı daha dərindən tanıyan elm, sənət adamları özlərini çətinə salmadan yüngül, asan anlaşılan, parıltılı şeylər, nəsnələr yaradır.

***

Modern insan passivdir və kapitalist dəyərlərdən mümkün qədər istifadə etməklə həyatını asanlaşdırandır. Modern insan özünü güvəndə hiss etmək üçün aid olduğu sosial qrupdan bir addım belə kənarlaşmır, sürü psixologiyasına çox asan uyğunlaşır. Kapitalizm robotlaşmış, yadlaşmış fərdlər yaradır və bu fərdlər özləri üçün yaratdıqları süni xoşbəxtliyə inanaraq yaşayır. Süni xoşbəxtliklər, daha çox istehlak acgözlüyü ardıqca, insanın öz şəxsi keyfiyyətlərinə belə yadlaşması sürətlənir. Ehtiyaclarımızı, yeyib-içəcəyimizi, geyimimizi, oxuyacağımız kitabı, baxacağımız filmi, dinləyəcəyimiz musiqini reklamlar müəyyənləşdirir. Süni xoşbəxtlik hissi içimizdəki gücə olan inamı azaldır, modern insan öz gücünü araşdırmadan, öz keyfiyyətlərinə bələd olmadan yaşayır. Modern insanın xoşbəxtliyi sosial şəbəkələrdəki məşhurluğuna, bahalı əşyalarına və dəbdəbəli həyatına bağlıdır.

***

Bütün bunlarla yanaşı, sinxron şəkildə modern insanın tənhalığı başlayır. Modern insan həyat səviyyəsini reklamların parıltısının diktəsi ilə qurub, süni xoşbəxtlik uydurduqca, sinxron olaraq bədbinləşir, tənhalaşır. Dəbdəbə və modern həyat yaşamaq ehtirası insanı kədərə, tənhalığa, depressiyaya sürükləyir. Modern insan ona heç zaman lazım olmayacaq, həyatını dəyişə bilməyəcək, gündəlik yaşamını gözəlləşdirməyəcək şeylərin xiffətini çəkərək yaşayır. Modern həyatlara sinxron olaraq tənhalıqlar dərinləşir, insan həqiqi hisslərin yox, süni xoşbəxtliklərin həsrəti ilə yaşayır.

***

Əslində, pəncərə qarşısında oturub dəmli çaydan qurtumlayaraq klassik roman oxumaq xoşbəxtliyi hələ də mövcuddur. Yeni dil öyrənmək, hər hansı bir musiqi alətini kəşf etmək hələ də mümkündür. Ancaq modern insan getdikcə bu sadə zövqlərdən uzaqlaşır, komforta meyillənir. Komfort isə tənhalığımızı dərinləşdirir, beynimizin yaradıcılıq gücünü məhv edir. Modern insan böyük xəyallar qurmadan, bəsit istəklərlə yaşayır...

294

Məşhur italyan mafiyasının 50 üzvü həbs edilib - sıralarında partiya sədri var

0
(Yenilənib 00:26 22.01.2021)
İstintaq altına düşənlər arasında ötən həftə parlamentdəki mütləq çoxluğu itirən Baş nazir Cüzeppe Kontenin hakim koalisiyaya qoşulma təklifini rədd etdikdən sonra gündəmə gələn kiçik UDC partiyasının rəhbəri Lorenzo Çesa da var.

BAKI, 22 yanvar - Sputnik. İtaliya polisi “Ndranqeta” mafiyasının işi çərçivəsində 50 nəfəri həbs edib və məşhur mərkəzçi siyasətçini istintaqa cəlb edib.

Report xarici KİV-lərə istinadla xəbər verir ki, “Ndranqeta” əsasən Kalabriyanın cənub regionunda fəaliyyət göstərir. Mafiya öz əməllərinə görə, artıq çoxdan İtaliya və dünyada ən böyük cinayətkar qruplaşmalardan biri olan “Koza Nostra”nı üstələyib.

"Bu araşdırma on illərdir nədən bəhs etdiyimizə aydınlıq gətirdi. “Ndranqeta” sadəcə iş və siyasətlə əlaqədar olaraq daha az atəş açıb", - deyə İtaliyada ən böyük məhkəmə iddialarından birini başladan prokuror Nikola Qratteri bildirib.

İstintaq altına düşənlər arasında ötən həftə parlamentdəki mütləq çoxluğu itirən Baş nazir Cüzeppe Kontenin hakim koalisiyaya qoşulma təklifini rədd etdikdən sonra gündəmə gələn kiçik UDC partiyasının rəhbəri Lorenzo Çesa da var.

0
Teqlər:
mafiya, İtaliya