Abşeron tutu

Xəzrinin musiqisi, samovar çayı, tutlu plov: yaşlıya savab, cavana səhhət

815
(Yenilənib 22:56 10.07.2020)
Tut mövsümü sona yetməkdədir. Uzaqbaşı bir-iki həftəyə ağ tutdan əsər-əlamət qalmayacaq. Tutsevərlər isə növbəti mövsümü gözləməli olacaqlar

BAKI, 10 iyul — Sputnik. Abşeronun tutu başqa aləmdir. Hər həyətdə bir-iki tut ağacı salmaq hələ dədə-babadan adət olub. Tutu əkən həmişə savab sahibidir, çünki ağacın kölgəsi sərinlik verir, meyvəsinin isə dadından doymaq olmur. Yayın cırhacırında bəzən hündürlüyü ikimərtəbəli ev boyda olan tut ağacının altında xəzri küləyinin musiqisini dinləmək, samovar çayı içmək qədər gözəl bir nəsə tapmaq çətin məsələdir.

Abşeronun xartutu əvəzolunmaz bir bitkidir

Tut ağacını həyətində əkən şəxs bir növ səxavətli insan kimi tanınır, çünki istəsən də, istəməsən də, mövsüm dövründə bütün məhsulu yığıb qurtara bilməzsən. Qonşuya, qohuma pay yollamalı olursan, ətrafdakıları tut yığmağa dəvət etməlisən. Tutu quruda, ondan mürəbbə və bəkməz hazırlaya bilərsən. Qışın soyuq günlərində insana güc-qüvvə verər tutdan hazırlanan məhsullar.

© Photo : İsmayıl Rafiqoğlu
Abşeron tutu

Abşeronda tutun onlarla növünə rast gəlinir. Şahtut, bidanə, tehrani, muştut, xartut kimi müxtəlif sortları yarımadanın hər yerində əkilib. Şahtut və muştut ilk məhsulunu artıq mayın sonunda verir. Tehrani iyunun sonuna tükənir. Bidanə isə iyulun yarısına kimi məhsulunu ağacda saxlayır. İyun ayı küləkli keçsə, bəzən tutun hamısı yerə tökülür. Küləksiz illərdə isə tut elə ağacda quruyur, toplayıb qışa ehtiyat kimi saxlamaq olar.

Abşeronun xartutu isə əvəzolunmaz bir bitkidir. Qanı aşağı olan, vitamini çatmayan şəxslərə məsləhətdir. Gözəl turşməzə dadı olur, hemoqlobini artırır. Hamilə qadınlara məsləhətdir. Toplayıb kənara qoyduqda, tez bir zamanda özündən xeyli şirə buraxır. Bazarlarda xartutun şirəsini ayrıca stəkanla satırlar. Tutların içində ən bahalısı sayılır. Əvəzsiz məhsuldur.

© Photo : İsmayıl Rafiqoğlu
Abşeron tutu

Tut təkcə insanlara yox, həm də quşlara, həşəratlara bir yem vasitəsidir

Tutun yaxşı sirkəsi də olur. Amma üzümdən fərqli olaraq mütləq tərkibinə bir neçə element əlavə edilir. Qara çörək, kömür və paslı mismar sirkəni tündləşdirir. Tut qaraciyərin dərmanıdır deyə, tut sirkəsi və tut bəkməzi qaraciyər üçün xeyirlidir.

Bidanə tutların içində möhtəşəmliyi ilə seçilir. Fars dilindən alınma söz olan “bidanə” tumsuz, toxumsuz mənasını verir. Toxumu yoxdur deyə, mürəbbəsi dadlı olur. Şirinliyi də normadadır. Bidanədən həm də çox gözəl bir yemək hazırlanır: tutlu plov. Ağdam və Ağcabədi zonasında məşhur olan tutlu plovu ən azı ildə bir dəfə tut mövsümündə bişirmək olar. Düyü qədər də tut tələb olunur. Kərə yağı, tut və düyüdən hazırlanır. Tut çırpılır, təmizlənir, qazana düzülür, yağda bişirilir, üzərinə də düyü əlavə edilir. Dadından doymaq olmur.

© Photo : İsmayıl Rafiqoğlu
Abşeron tutu

Qaratut və muştutun şirinliyi az olur, şəkərdən uzaq durmaq istəyənlər üçün daha məsləhətlidir. Gözəl mürəbbəsi alınır. Tut təkcə insanlara yox, həm də quşlara, həşəratlara bir yem vasitəsidir. Yerə tökülür, bir çox canlını qidalandırır. Qarışqalar elə hey tutdan daşıyırlar, qışa hazırlaşırlar. Həyətində toyuq-cücə, qaz-ördək saxlayanlar tutun qiymətini yaxşı bilirlər. Tutun qurumuş budaqları həm samovara, həm də manqala yarayır, çünki bərk oduncağı var, istisi çox olur. Bacaranlar kömür də hazırlaya bilərlər. Tut ağacından hər hansı bir əşya illərlə sahibinə xidmət edə bilər. Yaxşı ət taxtası, odun doğramaq üçün kötük düzəltmək olar, dekorativ işlər üçün material kimi yararlıdır. Tutdan musiqi alətləri də düzəldilir. Əsasən, tarı tut ağacından hazırlayırlar. 

© Photo : İsmayıl Rafiqoğlu
Abşeron tutu

Gövdəsi insanın boynu yoğunluğunda oldusa, demək, ömrünün sonu yaxınlaşır

Tutla bağlı Azərbaycan miflərində xeyli maraqlı təsəvvürə rast gəlirik. Tutu kəsmək günah sayılır, tutu kəsənin başına çox bəla gələr deyirlər. Xartut Bakı əhli üçün müqəddəs sayılır, amma həm də ağır ağacdır, deyirlər, gərək tutu cavan adam əkməsin. Elə ki, xartutun gövdəsi insanın boynu yoğunluğunda oldu, demək, həmin şəxsin ömrünün sonu yaxınlaşır. Məsləhətdir, xartutu yaşı əllidən yuxarı olan birisi əksin. Tut əkən onu adətən özü üçün yox, özündən sonra gələn nəsillər üçün əkir. Elə xartutun böyüməsinə heç 20-30 il bəs eləmir bəzən.

© Photo : İsmayıl Rafiqoğlu
Abşeron tutu

Tutu sevməyən də az deyil, həyətini təmiz görmək istəyən, zir-zibili yığışdırmaqdan bezənlər ən radikal metoda, yəni ağacı doğramağa belə əl atırlar. Həm də əgər bağı başlı-başına buraxsan, elə ətraf qonşular bütün günü həyətdən tut daşımaqla məşğul olacaqlar. Tut yoxdursa, deməli, həyətinə girən də yoxdur. Son 30 ildə tut ağacları həm də xalq arasında “amerikan qurdu” deyilən bir bəla ilə rastlaşıb. Yaşıl rəngli qurd ağacda əməlli-başlı tor salaraq bütün yarpaqları məhv edə bilər. Nə qədər mübarizə etsən belə, çox zaman faydası olmur. Bağ əhli əlində qayçı tutu budayır, qurdları yandırır, ağacı dərmanlayır. Amma qonşuda varsa, bir müddət sonra yenə əmələ gəlir. Niyə bu qurda “amerikan qurdu” deyirlər, məlum deyil, amma əsasən SSRİ dağılandan və sərhədlər açılandan sonra əmələ gəlib. Ola bilər, haradasa xaricdən gətirilib.

Tut mövsümü sona yetməkdədir. Uzaqbaşı bir-iki həftəyə ağ tutdan əsər-əlamət qalmayacaq. Tutsevərlər isə növbəti mövsümü gözləməli olacaqlar.

815
Əlaqədar
Koronavirus bizə çətin qalib gələ, çünki bizim ona qarşı silahımız var
Bir gün yeməsək, marketdən uzaq dursaq, okeana bərpa olmaq şansı verərdik
Açılan süfrələrdə yeri görünər hər an: İtirdiyi mövqeyə qayıdacaqmı zəfəran?
Sarımsaqdan zəncəfilə kimi: antiseptik ədviyyələr nə qədər effektlidir?
Koronavirusdan sağalmağın yolu xəstələnməkdən keçir
Artilleriya atəşi, arxiv şəkli

Həftənin ən mühüm hadisəsi Layiqli cavab

257
(Yenilənib 01:05 29.09.2020)
Həftənin ən mühüm hadisəsi, heç şübhəsiz, Azərbaycanın cəbhədəki uğurlu əks-hücum əməliyyatları idi. Nəhayət, Ermənistan başa düşdü ki, Azərbaycan hərbi gücünü göstərmək istəsə, onlar ən azı İrəvana qədər qaçmalı olacaq.

BAKI, 28 sentyabr — Sputnik. 7x7 həftənin ən yaddaqalan hadisələrini şərh edir

Döyüş davam edir

Həftənin ən mühüm hadisəsi, heç şübhəsiz, Azərbaycanın cəbhədəki uğurlu əks-hücum əməliyyatları idi. Nəhayət, Ermənistan başa düşdü ki, Azərbaycan hərbi gücünü göstərmək istəsə, onlar ən azı İrəvana qədər qaçmalı olacaq.

Ermənilərin təxribatlara hazırlaşdığı, danışıqların formatını dəyişdirmək və yeni təcavüz planları üzərində işlədiyini son dövrlərdə bu ölkənin hərbi-siyasi ritorikası da aydın ifadə edirdi. "Qarabağ Ermənistandır, nöqtə" bəyanatından tutmuş qondarma "Dağlıq Qarabağ respublikası"nda seçkilər, Şuşadakı andiçmə, Paşinyanın bölgəyə səfəri, erməni hərbi rəhbərliyinin "yeni ərazilər uğrunda yeni müharibə" açıqlaması və Gəncəni vurmaqla təhdid etməsi, bölgəyə muzdlu döyüşçülərin gətirilməsi və nəhayət, yeni hərbi doktirinada Azərbaycanafob məqamların əksini tapması bu ölkənin təcavüzkar mahiyyətini və planlarını ifadə edir.

Bu da layiqli cavab!

© AR Ministry of Defence
Artilleriya bölmələrinin döyüş atəşi

Mövqe(sizlik)

Baş verən hadisələr zamanı ən çox diqqətçəkən məqamlardan biri də beynəlxalq təşkilatların daha çox neytral mövqe nümayiş etdirməsi idi. Hətta işğala son qoyulmalı olduğunu tələb edən 4 qətnamə qəbul etmiş BMT-nin baş katibi də katiblik etdiyi təşkilatın qətnamələrini xatırlatmır, birmənalı mövqe ortaya qoymur – soyuqqanlı şəkildə tərəfləri danışıqların davam etdirməyə çağırır. Eynilə də digər bir çox ölkələrin xarici işlər nazilrikləri və beynəlxalq təşkilatlar. Maraqlıdır, onlar bu 30 ildə harda idilər?!

Koronavirus?!

Cəbhədə baş verənlər bütün digər mövzuların aktuallıq dərəcəsini azaldıb. Məsələn, indi bizi heç qlobal bəla – koronavirus da bizi maraqlandırmır. Məsələn, dünənki infeksiyaya yoluxma sayı barədə məlumat yayıldığı kimi də "zibil qutu"suna düşdü.

Azərbaycan oxucusu tezliklə manşetlərdə, məsələn, bu xəbəri arzulayır: "Şuşada modul tipli xəstəxananın açılışı olub".

© Sputnik / Murad Orujov
Modul tipli xəstəxana

Korona məktəblərdə

Ötən həftənin hadisələrindən biri də koronavirusun məktəblilər və müəllimlər arasında yayılmağa başlaması idi. Təhsilin qismən bərpasından sonra bu, nisbətən gözlənilən idi. Hazırda Təhsil Nazirliyi TƏBİB modunda işləyir, statistikalar da bu nazirlik tərəfindən açıqlanır.

Ümid edək ki, məktəblərin yenidən bağlanmasına lüzum olmayacaq. Hərçənd, bunun da faydaları istisna edilə bilməz: distant təhsil dövründə valideynlər, şagirdlər və müəllimlər texnoloji biliklərini artırdılar.

ABŞ çökür?

ABŞ-ın Demokrat partiyasından prezidentliyə namizəd Co Bayden Rusiyanı seçkilərə müdaxilədə ittiham edib və bildirib ki, seçkilərdə qalib gələcəyi təqdirdə bu ölkəni ağır nəticələr gözləyir. Qeyd edək ki, Rusiyanın ABŞ-da keçirilən prezident seçkilərinə müdaxiləsi 2016-ci ildən gündəmdədir.

Co Bayden, arxiv şəkli
© AFP 2020 / ROBERTO SCHMIDT
ABŞ-ın Demokrat partiyasından prezidentliyə namizəd Co Bayden

Bu günlərdə isə Tramp Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə "yaxşı anlaşdığına" görə tənqid olunduğuna təəccübləndiyini söyləmişdi.

Norveçəli professor var - Johan Galtung. Bir çox hadisələrə dəqiq proqnoz verməsi ilə ad çıxarıb. O 2000-ci ildə ABŞ-ın qlobal güc kimi 2025-ci ilədək çökəcəyini bəyan etmişdi. Və bir neçə gün öncəki daha bir məlumat: BMT Baş katibi Antonio Quterres deyib ki, BMT ABŞ-ın İrana qarşı sanksiya tələbini nəzərdən keçirmir. Son dövrlərdə Avropa Birliyi ölkələrinin rəsmi Tehranla, türklər demiş, daha sıcaq ilişkiləri də Ağ Evin təklənməyi kimi şərh olunur.

Su böhranı

Hazırda ölkədə su istehlak edən 1 milyon 523 min əhali abonentinin 227 mini sayğacla təmin olunmayıb. Bunu ötən həftə "Azərsu" açıqlayıb.

Uşaq əllərini yuyur, arxiv şəkli
© AFP 2020 / DANIEL LEAL-OLIVAS
Kişi əllərini yuyur

Cənubi Qafqazın ən az içməli su resurslarına malik, su ehtiyatlarının böyük həcmi düşmən ölkənin daxilində formalaşan ölkə kimi suya qızıl kimi baxmalıykən, onu amansızcasına israf edirik. Dövlət başçısının bu sahə ilə bağlı xüsusi müşavirə keçirməsi də dövlət səviyyəsində narahatlıqdan irəli gəlirdi. Gələcək müharibələrin su hövzələri uğrunda olacağından artıq yalnız dövlət yox, hamımız narahat olmalıyıq.

Hələlik isə müharibə Qarabağdadır – Azərbaycan öz torpaqlarını azad edir!

257
Televizora baxan adam, arxiv şəkli

Rəsmi məlumat gözləyərkən: Uşağın məktəbi də, koronavirus da, maska da əhəmiyyətini itirib

224
(Yenilənib 19:37 28.09.2020)
Çoxdan işlətmədiyi radiosunu işə salan, internet gələndən kənara atdığı antenanı quraşdıran nə qədər insan var. İllərlə arzuladığı bir qırıq sözü eşitmək arzusu ilə hərə bir yolla məlumat almaq istəyir.

Müharibə asan görünən işləri çətinləşdirir. Bir anda görə biləcəyin hər hansı məsələ bəzən çətin problemə çevrilir. Bir anda narahatlıq yaranır, istəyirsən yaxın bir adamına zəng edəsən, görürsən şəbəkə yüklənib. Hamı sənin kimi zəng etmək istəyir deyə heç yerə siqnal çatmır.

İnsanı bir vahimə bürüyür. Hətta adi telefonla da zəng edə bilməyəndə, düşünürsən, bunun axırı necə olacaq, görəsən. Kimsə tez əlinə bir zənbil alıb qaçır dükana, lazım gəldi, gəlmədi əlinə keçəndən alıb atır zənbilinə. Düşünür, sabah bir çətinlik olsa, evində bir ehtiyatı olar.

Çoxdan kənara atdığı qaz balonu da aktuallaşır, bir də baxırsan, vurub qoltuğuna düz yönlənir qazdoldurma məntəqəsinə. Doldurur, qayıdır evinə, atır bir küncə. Evində xəstəsi olan qaçır aptekə, olan dərmandan bir az artıq alıb yığır. Amma interneti yüklənəndə və ya kəsiləndə lap müdafiəsiz olur müasir insan, nə ödəmə, nə taksi sifariş edə bilir. Elə belə qalır vakuumda. Nə edəsən, hara qaçasan, kimlə danışasan? Bu sualların əlində də aciz qalır.

Komfort şəraitə öyrəşmiş insanın çətin durumda atacağı addımları da qabaqcadan proqnozlaşdırmaq olmur. Elə oradan bura, buradan ora xaotik hərəkət etməklə bir yol axtarır. İnternet olmasa da, hamı bir yolla internetdədir. Hamı xəbər gözləyir, xəbər izləyir. Sosial şəbəkəyə giriş olmasa da, hamı şəbəkədədir. Hər kiçik yeniliyə ya sevinir, ya kədərlənir hər birimiz.

Uşağın məktəbi də, koronavirus da, maska da əhəmiyyətini itirib. Çoxdan işlətmədiyi radiosunu işə salan, internet gələndən kənara atdığı antenanı quraşdıran nə qədər insan var. İllərlə arzuladığı bir qırıq sözü eşitmək arzusu ilə hərə bir yolla məlumat almaq istəyir. Sosial mediada müzakirə mövzuları sırasında elə antena axtaranları da görmək olar. Elə hey soruşurlar, bu işə yarayar ya yox?

"Yaralanan yaxud itki var?", "övladlarımız doğma nənə-baba torpağını ziyarət edəcək", "Rəsmi olmayan məlumatları yaymayın", "Allah rəhmət eləsin...", "Füzuli deyirlər, rəsmi məlumat gözləyirik" – şəbəkədə belə postlar hələ çox paylaşılacaq.

Hamı öz aləmində, öz Qarabağındadır bu gün. Kimi döyüş meydanında, kimi də virtual məkanda. İrəli getmək var, geri dönmək yoxdur.

224
Vladimir Putin və Emmanuel Makron

Makron Putinə zəng edib: Qarabağda gedən hərbi əməliyyatlar pislənib

0
(Yenilənib 01:57 01.10.2020)
Rusiya və Fransa prezidentləri Dağlıq Qarabağ münaqişə bölgəsində vəziyyətin kəskin hal almasını pisləyiblər.

BAKI, 1 oktyabr — Sputnik. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə Fransa Prezidenti Emmanuel Makron arasında telefon danışığı olub.

Sputnik Azərbaycan Kremlin mətbuat xidmətinə istinadla xəbər verir ki, söhbət zamanı dövlət başçıları Dağlıq Qarabağda, həmçinin Belarus Respublikasında yaranan son vəziyyəti müzakirə ediblər.

Telefon danışığı Fransa tərəfinin təşəbbüsü ilə baş tutub. Hər iki prezident Dağlıq Qarabağ münaqişə bölgəsində vəziyyətin kəskin hal almasını pisləyiblər. Onlar davam edən hərbi əməliyyatlardan narahatlıq keçirdiklərini ifadə ediblər.

0
Teqlər:
hərbi əməliyyatlar, Dağlıq Qarabağ bölgəsi, Dağlıq Qarabağ problemi, Dağlıq Qarabağ, Rusiya prezidenti Vladimir Putin, Fransa prezidenti Emmanuel Makron