Teatr səhnəsi, arxiv şəkli

Teatrın siyasi anlayışı: “Olsun” “olmasın” barədə bir neçə söz

331
(Yenilənib 19:59 18.05.2020)
Teatr heç vaxt siyasi olub-olmamaqla qayğılanmayıb, amma siyasət həmişə teatral olmağın dərdini çəkib.

BAKI, 18 may — Sputnik. Dünyada teatr anlayışının yaranmasından bu günə qədər müzakirə edilən, bəzən də mübahisələrə  çevrilən əsas məsələlərdən biri teatrın siyasi əhəmiyyət kəsb edib-etməməsidir. Bu məsələ ilə bağlı müxtəlif teatr nəzəriyyəçilərinin, tənqidçilərin, araşdırmaçıların müxtəlif fikirləri mövcuddur. Aristoteldən Bertolt Brextə, Platondan Avqusto Boala qədər teatra xidmət etmiş sənət nəhənglərinin bu mövzuya fərqli yanaşmaları var.

Maraqlısı budur ki, teatr var olduğu gündən bu günə qədər heç vaxt bu və ya digər şəxslərin istədiyi şəkildə, demək doğru olarsa, onların salmağa çalışdığı qəliblər daxilində olmayıb. Teatr əksər zamanlarda və əksər məkanlarda nəzəriyyəçilərin, tənqidçilərin, mədəniyyətə nəzarətlə səlahiyyətlənmiş müxtəlif vəzifəli şəxslərin, lap elə ən böyük siyasətçilərin də arzu və istəklərindən, tələb və təkliflərindən kənarda inkişaf edib. Əlbəttə, Azərbaycan bu məsələdə istisna rol oynayır. Çünki Azərbaycan teatrı yarandığı vaxtdan həmişə arzu və istəklərə xidmət edib. Yerli teatrımız heç vaxt özünəməxsus üslub, yeni fikir, yeni məqsəd formalaşdıra bilməyib.

Mən hər hansı bir “teatr siyasi əhəmiyyət kəsb etməlidir” deyən nəzəriyyəçilərlə də, “teatr siyasətdən uzaq anlayışdır” deyən nəzəriyyəçilərlə də razı deyiləm. Ümumiyyətlə, teatrın özünəməxsus olmasının, yalnız öz maraqlarına uyğunlaşdığı təqdirdə siyasəti dəstəkləməsinin, məqamı gəldikdə siyasəti rədd edə bilməsinin tərəfdarıyam. Teatr həm elmin maarif platformasına, həm ruhun paklanma məkanına, həm həyati təcrübələrin öyrənilməsi laboratoriyasına, həm azad şəxsiyyət yetirmək məktəbinə çevrilməyi bacarmalıdır. Bir teatr öz repertuarında bir şəxs üçün lazım olan bütün şüuri, ruhi və mənəvi ehtiyac və azadlıqları birləşdirdiyi zaman əsl sənət məbədi ola biləcək. Bu, təkcə teatra yox, eyni zamanda sənətin bütün sahələrinə şamil edilməlidir.

Teatr dedikdə azərbaycanlı oxucuların təsəvvürünə Akademik Milli Dram Teatrı, Akademik Musiqili Teatr, Gənc Tamaşaçılar Teatrı gəlməməlidir. Teatr anlayışı həqiqətdə bu bəzəkli binalardan, işıqlı salonlardan çox uzaq bir anlayışdır. Onlar bina olaraq teatrın əldə düzəldilmiş oyuncaq maketidir və içindəkilər də teatr anlayışını təqlid etməyə çalışan uğursuz parodiyaçılardır. Təkrar və qətiyyətlə vurğulamaq lazımdır ki, teatr dedikdə ölkə daxilində fəaliyyət göstərən teatral salonlar və onların ənənəvi təqlid tamaşaları nəzərdə tutulmamalıdır. Bu məqamda onu da deməliyəm ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən sadəcə bir teatr var ki, o da ümumi teatr anlayışının minlərlə forma və məzmunlarından sadəcə biridir. Burada söhbət ADO – Azərbaycan Dağınıq Oda Teatrından gedir. ADO ölkənin ilk özəl və müstəqil teatrıdır və olduqca məhdud şəraitdə çalışmaqlarına rəğmən mümkün qədər teatr adını daşımağın məsuliyyəti altında əzilməməyə, onun bəşəri məqsəd və prinsipləri ilə uyğunlaşmağa çalışırlar.

Dünya teatrının isə olduqca zəngin, rəngarəng, fərqli forma və məzmunları vardır. Politik ya da apolitik olmasından asılı olmayaraq bu teatrlar ümumi teatr anlayışının yüksək prinsiplərini, ali amallarını ən mükəmməl üsullarla onun səhnəsinə qoyur və tamaşaçıların şüuruna, ruhuna və mənəviyyatına ötürürlər. Əgər bir teatr repertuar çeşidliliyi, forma və məzmun fərqliliyi ilə xidmət etdiyi toplumun hər hansı qaranlıq probleminə işıq tuta bilirsə, bu problemlərin həllinə dair təkliflər verirsə, həmin toplumu gizli mətləblərdən agah etməyi bacarırsa, izləyicisi olan fərdləri bəşəri dəyərlərlə cilalayırsa, bu izləyiciləri öyrətmək və onları topluma yararlı olan müxtəlif sahələrdə peşəkar kadra, həm də vicdanlı şəxsə çevirmək potensialına sahibdirsə, bu zaman teatrın politik ya da apolitik olmasının heç bir mənası qalmır. Çünki teatrın tutduğu mövqe əsas məsələ deyil, onun ümumi yararlılıq qabiliyyətinin nə qədər yüksək olması vacibdir.

Əgər kimsə hər hansı bir teatrın deyil də, ümumi teatr anlayışının siyasi əhəmiyyətindən danışmaq istəyirsə, bu müzakirə başından səfsətəyə çevriləcək. Çünki teatr heç vaxt siyasi olub-olmamaqla qayğılanmayıb, amma siyasət həmişə teatral olmağın dərdini çəkib.

331
İnsan siluetləri, arxiv şəkli

“Qınını” bəyənməməkdə ittiham edilən məşhurlar: onların zamanı daha bahalıdır

87
(Yenilənib 22:55 30.05.2020)
Sosial statusu yüksələn insan artıq hər bir işində zamanın əhəmiyyətini anlayır. Dünən o, bir işi çox cüzi bir məbləğə görməyə razı olan şəxs idisə, bu gün yüzlərlə insanın gözü ondadır.

“Filankəs məşhur oldu, indi heç kimi tanımır”, “vəzifəyə keçəndən sonra bu adamı tanımaq olmur, telefonu həmişə qapalıdır” kimi ifadələrə günümüzdə tez-tez rast gəlirik.

Tısbağa qınından çıxdı, qınını bəyənmədi?

İnsanın statusu dəyişdisə, yeni çevrəsi yarandısa, əvvəlki həyatından əsər-əlamət qalmır adətən. Dünən hamıya açıq olan birisi bir növ gizlənməyə, köhnə tanışlarından uzaq durmağa çalışır. Belə bir davranış hətta ən mehriban dostların, yaxın qohumların da arasına nifaq salır. Nə əvvəlki münasibəti bərpa, nə də yaranan uçurumu dəf etmək olur.

Çox nadir halda nə vaxtsa yaxın olan insanlar əlaqəni itirmirlər, ara-sıra bir-birindən hal-əhval tuturlar. Niyə sosial statusu dəyişən bir insan köhnə çevrəsi üçün yadlaşır, dünənki əlaqələrini heç bir təəssüf hissi keçirmədən qırır? Niyə vəzifə adamı çox vaxt qınaq obyektinə çevrilir? Köhnə dostları bunu çox zaman təkəbbürlə əlaqələndirirlər. “Tısbağa qınından çıxdı, qınını bəyənmədi” deyə dünən canbir olduqları insanı günahlandırırlar.

Sosial statusu yüksələn insan hər işində zamanın əhəmiyyətini anlayır

Əslində, sosial statusu yüksələn insanın davranışının da dəyişməsi tam normaldır. Dünənki davranış modeli bu gün işə yaramır. Səbəb zamana münasibətin dəyişməsi ilə əlaqəlidir. Yəni, dünən özündə elə də ciddi məsuliyyət, hər hansı bir yük duymayan insan sabah vəzifə başında müxtəlif cür problemin öhdəsindən gəlməlidir. Adi əməkdaşla məsul şəxsin nə məsuliyyəti, nə də zamanı eyni qiymətləndirilə bilməz. Böyük bir təşkilatın yükünü çəkən insanın artıq nə azad zamanı var, nə də əvvəlki kimi öz ömrünü kiçik problemlərin həllinə sərf etmək imkanı.

Sosial statusu yüksələn insan artıq hər bir işində zamanın əhəmiyyətini anlayır. Dünən o, bir işi çox cüzi bir məbləğə görməyə razı olan şəxs idisə, bu gün yüzlərlə insanın gözü ondadır, onun həm gəliri artıb, həm məsuliyyəti. Boş vaxtı da yoxdur. Bir var adi insansan, gündə sosial şəbəkədən sənə 10-15 mesaj gəlir, bir də var yüksək statusu olan bir məşhura çevrilmisən. Belə adama hər gün yüzlərlə müraciət ola bilər. Hərə bir şey umacaq. Bir çox populyar insan hətta məcbur olub sosial şəbəkə profilləri üçün əlavə bir əməkdaş da cəlb edir. Köhnə telefon nömrəsinə də dayanmadan zəng gəlir, məcbur olub yenisinə keçməlidir.

Populyar insan istəsə də, istəməsə də başqa cür yaşamağa məcburdur

Məsələn, məşhur müğənninin qrafiki çox sıxdır. Konsert proqramları, yeni mahnıların və geyimin sifarişi, mətbuata verilən müsahibələr xeyli zaman tələb edir. Köhnə dost-tanışla təmas qurmağa da imkan yoxdur. Bir vaxt çox mehriban olan insanlar uzun illər sonrası görüşdükdə belə danışmağa söz tapmırlar, maraqlar dəyişib, hərənin öz işi var, zaman çox qiymətli olub, onu kimə gəldi sərf etmək də olmur. Piramidanın zirvəsinə yüksəldikcə, zamanı mənasız işlərə, maraqsız insanlara sərf etmək həvəsi azalır.

Elm, sənət dalınca gedən, uğur qazanan insanların lazımsız ünsiyyətə zaman sərf etmək imkanı da heç olmur. Məsələn, muğam sənətini mənimsəmək üçün bir ömür bəzən bəs eləmir, hər bir kişi xanəndə səhnədə Məcnunu, Şah İsmayılı ifa etməyi, sənətini bütün dünyada tanıtdırmağı arzulayır.

Məgər onun boş-boş işlərə zaman sərf etməyə imkanı varmı? Əlbəttə, yox. Məqsədə çatmaq üçün xanəndə hər gün məşq etməli, çalışmalıdır.

Zamana münasibəti maraqlı bir Hollivud filmində müşahidə edirik. Təyyarə qəzasında həlak olmuş insanların ailələrinə kompensasiya verilməsi zamanı sığorta şirkəti hər insanın həyatını müxtəlif cür qiymətləndirməyə məcbur olur. Əgər sən adi fəhləsənsə, onda yaxın on ildə qazana biləcəyi məbləği hesablayıb ailəsinə təklif edirlər. Varlı bir iş adamının isə həyatı daha çox qiymətləndirilir. Onun ailəsini eyni təkliflə razı salmaq olmur. Bu pulları o bir aya qazanırmış. Bir qədər qəddar görünsə də, sığorta şirkəti həyatın reallığını nəzərə almalıdır.

Populyar insan istəsə də, istəməsə də başqa cür yaşamağa məcburdur. Onun həm məsuliyyəti artıb, həm də zamana münasibəti dəyişməlidir. Ətrafdakı insanların acı atmacalarına isə daha dözümlü olmalısan, çünki hərənin bir umacağı var. Hamıya da xoş olmaq çətindir. Bir qədər təmkinli davranmaqla hər bir çətinliyin öhdəsindən gəlmək mümkün olacaq.

87
Cütlük, arxiv şəkli

Boşanma: Dərd ağır, çevrə pis...

248
(Yenilənib 09:01 29.05.2020)
Əgər cütlüyün övladları varsa, hamı sözləşibmiş kimi eyni sualı verir: Bəs övladlar necə olacaq? İnsafınız olsun, sanki bu məsələ boşananlar üçün çox bəsit bir problemdir.

Boşanma çətin prosesdir. Xüsusilə bizim kimi mühafizəkar, mental dəyərlərlə yaşayan, adət-ənənə əsiri cəmiyyətlərdə bu çox əzablı, zülmlü məsələdir. Xüsusilə boşanmağa qərar vermiş cütlüyün övladı(övladları) varsa...

Həmişə düşünmüşəm ki, evliliyi davam etdirmək hər iki tərəfi də yorursa, bezdirirsə və işgəncəyə çevrilirsə, boşanmaq ən düzgün, ən sadə yoldur. İllərlə əzab çəkmək, övladlara da bu mənfi enerjini ötürüb doğmaları bezdirməkdənsə, alınmayan ailə həyatına mənasızcasına davam etməkdənsə, münasibətləri aydınlaşdırıb sayğı, ehtiram çərçivəsində ayrılmaq ən gözəl çıxış yoludur. Təəssüf ki, bizdə bu nümunə çox azdır. Tərəflər ağlasığmaz ittihamlarla ayrılır, biri digərinin həyatını cəhənnəmə çevirməyə sanki and içir.

Boşanmış qadınların klişe bəhanələri aşağı-yuxarı eynidir: "İçirdi, çəkirdi, gəzirdi, ailəyə baxmırdı və s." Kişi tərəfinin bəhanələri isə bəzən daha əclafcasına olur: "xəyanət edirdi, başqasıyla danışırdı, başqasıyla görüşürdü." Boşanmış insanlar nadir hallarda "Birlikdə yaşaya bilmədiyimiz üçün ayrıldıq", - deməyi bacarır. Çox vaxt qarşılıqlı ittihamlar havada uçuşur.

Bu ittihamlardan sonra boşanmış tərəflərin həyatı əsl cəhənnəmə çevrilir, əzabı ikiqat artır. Sayğı və ehtiram çərçivəsində ayrılmaq, boşanmaq bizim cəmiyyətdə nadir rast gəlinən fenomendir.

Boşanma faktı hər iki tərəf üçün olduqca ağır, mənəvi ağrısı olan prosesdir. Cəmiyyət boşananlara birmənalı yanaşmır, boşanmışları günahkar bəzən isə əxlaqsız kimi ittiham edir. Çox vaxt hər iki tərəfin də yenidən ailə qurması, həyatını nizama salması müşkülə çevrilir. Qohum-qardaş, dost-tanış, doğmalar və yaxınlar bu məqamda daha həssas, daha anlayışlı davranmaq əvəzinə, tərəflərin yarasına duz basmağa üstünlük verir. Boşanmışlar yüngül həyat tərzi keçirən, məsuliyyətsiz, əxlaqsız, mənəviyyatsız insanlar kimi qiymətləndirilir. Yəni cəmiyyət boşanmış insanları yararsız varlıqlar kimi çıxdaş etməyə, kənara atmağa çalışır.

...Əgər cütlüyün övladları varsa, hamı sözləşibmiş kimi eyni sualı verir: Bəs övladlar necə olacaq? İnsafınız olsun, sanki bu məsələ boşananlar üçün çox sadə, çox bəsit bir problemdir. Övladları olduğu üçün boşana bilməyən yüzlərlə bədbəxt cütlük var. Halbuki, o övladların gələcəyi, xoşbəxtliyi üçün ayrı yaşamaq, boşanmaq bəlkə də ən yaxşı çıxış yoludur.

Hələ vasitəçilik edib barışdırmağa çalışanlar, hər dəfə rastlaşanda çiyninə vurub təskinlik verənlər peyda olur. Dəfələrlə niyə boşandığını soruşub, qarşı tərəfi asıb-kəsənlər, tərəflər arasında söz aparıb gətirənlər isə başqa aləmdir. Halbuki, insanlar bu cür davranışların tərbiyəsizlik olduğunu anlamalıdır.

Əgər boşanmış cütlüyün övladı və ya övladları varsa, hər iki tərəfin bir-birinin qarşısında ömürlük məsuliyyəti olmalıdır. Yəni, övlad düşmənçilik subyekti, incitmək və ya bezdirmək üçün təsir vasitəsi olmamalıdır. Cəmiyyətimiz bunu da həll edə bilməyib. Saxta canyananlıqlar, qayğıkeşliklər bəzən çox bezdirici və incidici olur. Təəssüf ki, insanlarımız bunu başa düşmək istəmir.

Növbəti mərhələ boşananları yenidən evləndirmək üçün meydana çıxan qohum-qardaş və dost-tanışların təzyiqləridir. Boşanma kimi ağır mənəvi zərbəni atlatmamış evlilik müzakirələri başlayır. Və cəmiyyətimiz bu məsələlərdə də klişelərlə hərəkət edir. Boşanmış qadına boşanmış kişi, boşanmış kişiyə də adətən boşanmış qadın axtarışları başlayır. Boşanmısansa sənin seçim haqqın yoxdur. Kimi tapsalar onunla evlənməlisən. Halbuki, bu cür davranış gələcəkdə daha bir bədbəxt ailənin qurulması üçün zəmin yaradır. Cəmiyyət anlamır ki, boşanmış insanların da seçim hüququ var və buna hörmət etmək hər kəsin borcudur.

...Boşanmış qadınlara cəmiyyət daha qəddar davranır. Boşanmış qadının bu cəmiyyətdə istədiyi həyatı qurması böyük əziyyət və səy tələb edir. Bu baxımdan kişilər daha şanslı olsalar da, klişelər burada da həyatımıza burnunu soxmaqdan vaz keçmir.

"Yaxşı kişi(qadın) olsa, boşanmazdı." - Boşanmış şəxslər barədə deyilən ən yüngül fikir budur. Bəli, cəmiyyət ilk addımda büdrəyən, həyatı alınmayan insanları linç etməyi sevir. Hansı yaşda olmasından asılı olmayaraq boşanmaq bir ləkə kimi tərəflərin alnında qalır. İstisnalar əlbəttə var. Sosial vəziyyət, cəmiyyətdə tutduğun mövqe bəlkə də gələcək həyatını qurmaq üçün az-çox kömək ola bilər. Amma ümumi vəziyyət o qədər də ürəkaçan deyil...

Nə etməli?

Məncə boşanmış insanları ailə, cəmiyyət, qohumlar, dostlar rahat buraxmalıdır. Boşanmaq faciə deyil. Boşanmış insanı qınamaq, ona acımaq, yol göstərmək, həyatına burun soxmaq yanlışdır. Boşanmış insanların da həyatını yenidən qurmaq və öz həyatıyla bağlı söz sahibi olmaq haqqı var. Boşanmış insanları səhv iş görmüş, cinayət işləmiş, günaha batmış insanlar kimi damğalamaq böyük səhvdir. Sadəcə imkan verməliyik ki, insanlar öz həyatlarını müstəqil qərarlarına uyğun yaşasın. Cəmiyyət olaraq basqılardan, dedi-qodudan uzaq olmaq, boşanmış insanlara edə biləcyimiz ən böyük yaxşılıqdır.

248
 Meyitxana, arxiv şəkli

Parlamentin sabiq spikeri öldü

0
(Yenilənib 23:55 03.06.2020)
Daha sonra o, 2010-cu ilə qədər Ermənistanın Ukraynadakı, 2017-ci ilə qədər isə Belarusdakı səfiri olub.

BAKI, 3 iyun — Sputnik. Ermənistan Parlamentinin sabiq sədri Armen Xaçatryan vəfat edib. Sputnik Ermənistan xəbər verir ki, 63 yaşlı sabiq spiker davam edən ağır xəstəlikdən vəfat edib.

Qeyd edək ki, Xaçatryan 1999-2003-cü illərdə Ermənistan Parlamentinin spikeri olub. Daha sonra o, 2010-cu ilə qədər Ermənistanın Ukraynadakı, 2017-ci ilə qədər isə Belarusdakı səfiri olub.

0