Katerina Blumun tapdalanmış şərəfi filmindən kadr

Katerinanı düşünərkən...

1197
(Yenilənib 20:23 16.01.2020)
"Söyüşün, təhqirin biri bir qəpik! Bunu doğmalarımın görəcəyi düşüncəsi ilə ətim ürpəndi. Yenə zavallı Katerinanı düşündüm..."

BAKI, 16 yanvar — Sputnik. Ölkə mediasında önəmsiz, qarayaxma, böhtan tipli xəbərlər meydan sulayanda yadıma Haynrix Böllün "Katerina Blumun tapdalanmış şərəfi" (Die verlorene Ehre der Katharina Blum) adlı məşhur romanı düşür. Öncə onu qeyd edim ki, Böll mənim sevdiyim yazıçılardandır və ömür vəfa edərsə, adını çəkdiyim romanı nə zamansa dilimizə tərcümə edəcəyəm. Haynrix Böllün alman dilini sadələşdirmə cəhdləri, sadə və oxunaqlı dildə yazılan əsərləri alman ədəbiyyatında öz yerini və mövqeyini hələ də qoruyur.

Təsadüfi deyil ki, Böll 1972-ci ildə "alman ədəbiyyatının intibahına xidmət edən və reallığı geniş şəkildə əhatə etməklə bərabər, insan xarakterlərini yüksək ustalıqla açan əsərlər yaratdığına görə" Nobel mükafatına layiq görülüb.

İngilis tənqidçisi və ədəbiyyatşünası Vilyam E.Yuill onun haqqında yazırdı: "Böll həmişə geniş miqyaslı yazıçı olub. Onu bütöv bir nəslin taleyi ilə bərabər, qarışqa yuvasına bənzər müasir şəhərlərdə yaşamağa məcbur olan ayrı-ayrı şəxslərin taleyi də narahat edir".

Böllün məhz Yuillin diqqətini çəkən yönünü – meqapolis insanının taleyinə işıq tutma cəhdlərini – təqdir edirəm. "Katerina Blumun tapdalanmış şərəfi" bu baxımdan çox diqqətçəkən romandır.

Şəxsi toxunulmazlığı ayaqlar altına atılan, ictimaiyyət qarşısında müdafiəsiz qalan Katerina Blumun yeganə günahı hərbi hissədən qaçmış bir anarxistin sevgilisi olmaqdır.

Mətbuatın əvvəlcə şərlədiyi, sonradan qatilə çevirdiyi Katerina Blum cəmiyyət qarşısında müdafiəsiz və təkdir. “Zeitung” qəzeti az qala hər nömrəsində onun haqda qalmaqallı və inanılmaz xəbərlər yayır, Katerina ilə yanaşı, günahsız adamları ləkələyir və əsl günahkarları təmizə çıxarır. Bütün bunların qarşısında zavallı Katerina sadəcə heyrət içərisindədir. (Situasiya tanış gəlirmi, əziz oxucu?)

"Katerinaya görə, günahsız insanların şərəfini və adını ləkələmək, sağlamlığını təhlükəyə atmaq, bəlkə də bu cür jurnalistlərin vəzifəsidir".

...Mətbuat çox təsirli vasitədir. İstənilən adamı bir anda fenomenə çevirib, ictimailəşdirə, istənilən adamı ləkələyib nüfuzdan sala bilər. Hər gün saytlardan, televiziyalardan, qəzetlərdən üstümüzə axışan xəbərlər ovqatımızı korlamağı, üzümüzdə təbəssüm yaratmağı, depressiyaya salmağı, emosiyalarımızı qızışdırmağı bacarır. Artıq müasir mətbuat və sosial media həyatımızın ayrılmaz hissəsidir.

Bir haşiyə: Bu yaxınlarda qonaq olduğum televiziya proqramlarının birindəki çıxışımı kontekstdən çıxarıb, saytlardan biri öz səhifəsində paylaşmışdı. Söyüşün, təhqirin biri bir qəpik! Bunu doğmalarımın görəcəyi düşüncəsi ilə ətim ürpəndi. Yenə zavallı Katerinanı düşündüm...

...Bəzi saytlarımız, qəzetlərimiz mənə qocalmış, gəlib-keçənin arxasınca qeybət edən, qonşunun qapısını pusan yaşlı, deyingən qocaları xatırladır.

Mətbuat və sosial media linç üçün start halındadır. Tək-tük media orqanları var ki, qanlı cinayətləri fetişləşdirib, bu barədə yazılar tirajlamaqdan yayınır. Hər şeyi xəbər və media prinsiplərinə uyğun həyata keçirir. Şəxsi həyatımda bu linçi və qaralama kampaniyasının necə ağrılı bir faciə olduğunu hiss etmişəm. 

Bəlkə də bu, zamanın tələbi, elmi-texniki tərəqqinin nəticəsi, kapitalizmin iyrənc simasıdır. Sözün düzü, bunu şərh etməkdən, mətbuatın və sosial medianın ziyanlarını sadalamaqdan uzağam. Hər şey hamımızın gözləri qarşısında baş verir. Saytlara nəzər salıb, qəzetləri vərəqləyib, kanalları dəyişib son günlərin trendlərini xatırlamağa çalışın.

Bu xəbərləri yazan jurnalistləri, dərc edən redaktorları “qəhrəman”larının sonrakı taleyi maraqlandırmır. Onları tiraj, İP, reytinq maraqlandırır. Biz (xalq) sadəcə ONLARIN böyük maraqlarının kiçik qurbanlarıyıq. Amerikadan idxal olunan kapitalizm bu qədər ürəkbulandırıcıdır. Çünki müasir mətbuat və sosial media kapitalizmin məşuqəsidir.

Mətbuat bizim qürurumuzu tapdamaqdan, namusumuzu, şərəfimizi ləkələməkdən çəkinmir.

Hamımız mətbuatın potensial qurbanlarıyıq. Bir gün hamımız bu “şıltaq məşuqə”nin sarsaq münasibətlərindən diksinəcəyik.

...Haynrix Böll "Katerina Blumun tapdalanmış şərəfi"ndə tənqid etdiyi jurnalistlər bir neçə dəfə dindirilmə üçün polisə çağırılan zavallı Katerinanı "doğru xəbər yaymaq", "oxuculara doğru xəbər vermək" adıyla necə ləkələyirlərsə, müasir mətbuatımız da şəxsi həyatlara, ailə sirlərinə məhz bu cür, qeyri-peşəkar formada “burun soxur”.

Nədənsə bu aralar şərəfi tapdanmış, mətbuat tərəfindən amansızcasına linç edilmiş Haynrix Böllün qəhrəmanı Katerina Blumu düşünürəm...

1197
Nana Ekvtimişvili

Nana Ekvtimişvilini niyə qısqanıram?

60
2019-cu ildə Azərbaycan dilində nəşr olunmuş Nana Ekvtimişvilinin "Armudlu düzəngahı" romanın uzun siyahıda olması, susqunluqda olan ədəbi mühitimizdə də yüngülvari “titrəyiş” yaratdı.

BAKI, 17 aprel — Sputnik. Bu günlərdə dünyanın ən prestijli ədəbiyyat mükafatlarından biri hesab ediləm Beynəlxalq Buker mükafatının 2021-ci il üçün uzun siyahısı açıqlanıb. Beynəlxalq Buker mükafatı hər il İngiltərədə və ya İrlandiyada çap olunan roman və hekayələr kitabının müəllifinə və tərcüməçisinə verilir.

Mükafatın məqsədi dünyanın müxtəlif xalqlarının önəmli ədəbiyyat nümunələrinin təqdim edilməsi və tanıdılmasıdır. Bukerin əsas məziyyətlərindən biri də tərcüməçilərə xüsusi önəm verməsidir. Birinci yer üçün nəzərdə tutulan 50 min avroluq mükafat yazıçı və tərcüməçi arasında bərabər bölünür. Eyni zamanda qısa siyahıya düşən yazıçıya və əsərin tərcüməçisinə 1000 avroluq mükafat nəzərdə tutulub.  Bukerin qısa siyahısının aprelin 22-də açıqlanacaq, qalibin mükafatlandırılması isə 2 iyunda təşkil ediləcək onlayn tədbirdə baş tutacaq.

***

“Buker-2021” uzun siyahısında 13 müəllif yer alıb. Siyahıda qonşu Rusiyadan Mariya Stepanova "Yaddaşın xatirəsinə", Gürcüstandan Nana Ekvtimişvili "Armudlu düzəngahı" əsərləri ilə təmsil olunur.

Məni qısqandıran siyahıdakı gürcü qonşumuz oldu. Nə yalan deyim, bir balaca paxıllıq da etdim. Bu barədə dostlarla söhbətimdə də nisgilimi dilə gətirib, kədərimi paylaşdım.

2019-cu ildə Azərbaycan dilində nəşr olunmuş Nana Ekvtimişvilinin "Armudlu düzəngahı" romanın uzun siyahıda olması, susqunluqda olan ədəbi mühitimizdə də yüngülvari “titrəyiş” yaratdı. Ədəbi mühitimizin canından bir gizilti keçdi.  Düzünü desəm Ekvtimişvilinin Buker kimi nüfuzlu mükafatın qısa siyahısa düşməsi, ərazisi və əhalisi Azərbaycandan kiçik, mədəniyyət və ədəbiyyata böyük büdcələr ayıra bilməyən Gürcüstanın ədəbiyyat və kino kimi mədəniyyət sahələrində bizdən xeyli irəlidə olması məni də yaxşı mənada narahat edir. Bizim ədəbiyyatın və mədniyyətin inkişafından məsul olan qurumlarımız, məsələn, elə Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Gürcüstanın bu sahədəki fəaliyyətindən örnək götürməlidir. Ekvtimişvilinin romanı 2015-ci ildə “Bakur Sulakauri Publishing in Georgia” nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunub. Həmin ilin “Ən yaxşı gürcü romanı” seçilib. Əsər Writer’s House of Georgia”-nın maliyyə dəstəyi  ilə TEAS press Nəşriyyat Evndə tərcümə edilərək nəşr edilib. Qısacası, kitabın Azərbaycanda nəşr olunmasında və yayılmasında Gürcüstan tərəfi maraqlı olub və bu işə dəstək verib.

***

Bukerin qısa siyahısına düşmüş roman Azərbaycan dilində iki il öncə nəşr olunsa da, diqqətimi çəkməyib. Burada bir məqamı qeyd edim ki, müxtəlif qrant layihələri çərçivəsində maliyyələşdirilən nəşrlər kifayət qədər təbliğ olunmur. Yüzlərlə dünya səviyyəli əsər müxtəlif Azərbaycan nəşriyyatlarında tərcümə və çap olunub. Xüsusilə Türkiyənin TEDA qurumunun maliyyə dəstəyi ilə tərcümə və nəşr olunan əsərlərin əksəriyyətindən xəbərdaram və nəşriyyatların bu kitabları ciddi şəkildə təbliğ etməsi ilə demək olar ki, rastlaşmamışam. TEDA qurumunun xətti ilə maliyyə ayrılan 4 kitabın tərcüməçisi kimi deyə bilərəm ki, nəşriyyatlar bu layihələrin icrasında sadəcə maddi maraq güdür. Tərcüməçi üçün nəzərdə tutulan qonarara göz dikməkləri bir yana, bu kitabların müqavilə əsasında nəzərdə tutulan tirajında, təbliğatında da saxtakarlıq edirlər. Bütün bunlar tamamilə başqa mövzudur, bir gün bu mövzuya da əhatəli şəkildə qayıtmağı düşünürəm.

Ekvtimişvilinin TEAS Press Nəşriyyat Evində çap olunan “Armudlu düzəngahı” romanı barədə Bukerin uzun siyahısı açıqlanandan sonra xəbər tutmuşam və romanı bu günlərdə əldə edib oxumuşam. Hər halda rejissor kimi nüfuzlu festivallarda özünü təsdiq etmiş, debüt romanı öz ölkəsində “ilin romanı” seçilmiş, Almaniya, Hollandiya ciddi müzakirələrə yol açan Ekvtimişvilinin dilimizə tərcümə edilən “Armudlu düzəngahı” romanı bir qədər təbliğ olunsa oxucularımız üçün də faydalı olardı.

***

Ekvtimişvilinin “Armudlu düzəngahı” romanı mənə müasir ingilis nəsrini xatırladan romanını təhlil etmək istəməzdim. Roman haqqında yazacağım fikirlər təbliğat, təqdimat olacağı üçün, bu əziyyəti çəkməyəcəm. Bunun üçün qrant alan məsul qurumlar var və təbliğat da onların işidir. Zəhmət çəkib bu iş üçün də qonarar ayırsınlar, biz də ürəklə təbliğ edək.

Məni narahat edən yazıçılarımızın dünyaya çıxması üçün heç bir ciddi fəaliyyəti ilə diqqət çəkməyən Mədəniyyət Nazirliyi və AYB kimi qurumların fəaliyyətidir. Ən yaxşı halda Türkiyədə, hansısa tanınmamış nəşriyyatlarla ortaq layihələr çərçivəsində və ya müəllifin şəxsi tanışlığı hesabına beş-on kitab çıxıb. Tam məsuliyyətlə deyirəm ki, məsul qurumlar bu məsələlərdə qətiyyən maraqlı deyil. Əgər cəhd etsələr indiyə qədər hansısa nüfuzlu mükafatların uzun və ya qısa siyahılarında bizim müəlliflərin də imzalarına rast gələrdik.

Bizim Mədəniyyət Nazirliyi və AYB ədəbiyyata ayrılan dövlət vəsaitini lazımsız işlərə xərcləməklə məşğuldur. Nüfuzlu, titullu, arxalı, məmur yazıçılarımız isə çoxcildliklərini çap etdirib Nazirliyə satmaqla ədəbi fəaliyyətlərini bitmiş hesab edirlər. Yəni, heç dünyada adı çəkilən müəlliflərimizin də ciddi hədəfi yoxdur.

Düşünürəm ki, Xanım Nanadan daha istedadlı, daha uğurlu, daha bəşəri məsələlərə toxunmağı bacaran yazıçılarımız var. Məhz Mədəniyyət Nazirliyi, dövlət səviyyəsində layihələr həyata keçirməklə onları dünya səviyyəsində təqdim etməkdə maraqlı olmalıdır. Yoxsa “Nəsimi ili”, “Nizami ili” çərçivəsində büdcədən gələn pulu “sağa-sola səpələməklə” ədəbiyyatımızı təbliğ etmək qeyri-mümkündür.

Ümid edirəm ki, bir gün bizim də səsimiz eşidiləcək...

60
Qız, arxiv şəkli

Zorakılığın adiləşməsi: kimdir günahkar?

94
(Yenilənib 20:06 11.04.2021)
İnsan övladı öz vəhşi, heyvani tərəfini tərbiyə etmədikcə, bu hadisələr qaçılmazdır. Bu məqamda media, ədəbiyyat, incəsənət məhz bu tərbiyə üçün vasitəçi olmalıdır.

BAKI, 11 aprel — Sputnik. Sosial şəbəkələrdə, xəbər saytlarında cinsi istismarla, zorlanma ilə bağlı xəbərlər gündəmə gələndə utancımdan özümə yer tapa bilmirəm. Bu cür xəbərləri oxuyanda özümü gücsüz, çarəsiz, təhqir olunmuş hiss edirəm. Hər dəfə qarşıma bu məzmunlu paylaşım, xəbər çıxanda o qədər sarsılıram ki, günlərlə keyiyirəm, ruhdan düşürəm, bəzən nəfəs almaqda da çətinlik çəkirəm. İnsan övladının qəddarlığı, xüsusilə ölkəmdə yaşayan, eyni havanı udduğum, eyni səma altında yaşadığım insanların heyvani hisslərlə, vəhşi instinktlərlə yaşaması, qəddarlaşması, hissizləşməsi məni qorxudur. Əminəm ki, neçə-neçə həssas insan mən yaşayan bu ağrılı hissləri yaşayır, həmin hadisədə zərər çəkənləri, zorakılıq qurbanlarını düşünür, düşündükcə gündə min yol yanındakı övladı, əzizləri, tanıdıqları, doğmaları üçün narahat olur. Təəssüf ki, bu cür xəbərləri tükünü tərpətmədən, zərrə qədər narahatlıq keçirmədən oxuyan, tirajlayan, reytinq xatirinə bu xəbərləri gündəmdə saxlayanlar var. Manyakların, qürursuzların və ləyaqətsiz ehtiras düşkünlərinin iyrənc əməllərini, bu qorxulu cinayətləri qeyri-peşəkar şəkildə təqdim etmək, paylaşmaq bəzi hallarda zorakılığı cəmiyyət üçün adiləşdirir. Bəzilərinin baş verənlərə reaksiyasız qalmasının bir səbəbi də bu xəbərlərin adiləşməsidir. Olduqca qorxulu, təhlükəli tendensiyadır. Zorakılığın, cinsi istismarın özü qədər, cəmiyyətin bu tip hadisələrə reaksiyasız qalması təhlükəlidir.

***

Qəbul edirəm ki, bütün cəmiyyətlərdə, hətta inkişafda bizdən çox-çox öndə olan ölkələrdə də bu cür iyrənc hadisələr baş verir. Bəli, razıyam ki, dünyanın bütün inkişaf etmiş cəmiyyətlərində bu hadisələr mediada işıqlandırılır. Ancaq hansı formada? Təbii ki, bu məsələlərdə peşəkar kodekslər gödən keçirilir, cəmiyyətin psixaloji aurası nəzərə alınır. Əlbəttə, media bu cür halları işıqlandırmalıdır. Sadəcə müharibədən yenicə çıxmış, pandemiyanın hər gün can aldığı, psixaloji gərginlikdə olan bir cəmiyyətdə bu xəbərlərin tirajlanmasında bir qayda, bir üslub tapılmalıdır. Narahatlığım medianın bu xəbərləri acgözcəsinə, bəh-bəhlə, manşetə çıxarması ilə bağlıdır. Bəzən media bu xəbərləri işıqlandırmadan hüquq mühafizə orqanlarına dəstək verməklə, onları təşviq etməklə hadisələrin açılmasına, günahkarın cəzalandırılmasına nail ola bilər. Təəssüf ki, əksəriyyət qısa müddətlik populyarlığın, məşhurlaşmağın, reytinq toplamağın arxasınca qaçır. İllərdir bu media xaosu davam edir və cəmiyyət hələ də bu faciələrdən dərs çıxarmayıb.

Məncə, insan övladı öz vəhşi, heyvani tərəfini tərbiyə etmədikcə, bu hadisələr qaçılmazdır. Bu məqamda media, ədəbiyyat, incəsənət məhz bu tərbiyə üçün vasitəçi olmalıdır.

***

Bu günlərdə Neftçalanın kəndlərinin birində azyaşlıya qarşı törədilən cinsi istismar olayı sadəcə dəhşətdir. Xüsusilə, zərərçəkənin bəzi yaxınlarının istismarda iştirakı, bəzilərinin isə hadisəni bilərək mane olmaması, göz yumması insanı dəhşətə gətirir. Mənəviyyatını və əxlaqını itirmiş bu cür qəddar insanlarla eyni cəmiyyətdə yaşamaq sözsüz ki, qorxulu, təhlükəlidir. İnanıram ki, tezliklə bu manyaklar, mənəviyyatını itirmiş şəhvət düşkünləri tezliklə öz layiq olduqları cəzanı alacaq. Düşünürəm ki, bu cəzalar da o qədər ədalətli, qanunlara və mənəviyyata əsaslanan şəkildə verilməlidir ki, bu cür əməlləri ağlından belə keçirənlər, çəkinməlidir.

Bir məqamı da xüsusi olaraq və ağrıyla qeyd etmək yerinə düşər: Azərbaycanda zorlanma, cinsi istismar, seksual xarakterli cinayətlərin bəzi qurbanları, ya da onların valideynləri, yaxınları bəzən el içində rüsvay olacaqlarından çəkinərək belə hadisələri açıb-ağartmaqdan, hüquq-mühafizə orqanlarına şikayət etməkdən ehtiyat edir. Nəticədə günahkarlar cəzasız qalır, zərərçəkənlərin həyatı isə məşəqqətə çevrilir.

***

Birinci növbədə media, ictimai fəallar bu məsələləri ictimailəşdirərkən müəyyən qədər diqqətli olmalı, mənfi nümunə yaranmaması üçün, bu cür hadisələrin adiləşməməsi üçün çalışmalıdırlar. Eyni zamanda hüquq-mühafizə orqanları bu hadisələrin açılmasında, günahkarın cəzalandırılmasında fəal olmalı, insanlarda özlərinə qarşı güvən yaratmalıdır. Hər birimiz əlimizdən gəldiyi qədər ətrafımızdakı hadisələrə çevik və vicdanlı reaksiya verməli, bu cür dəhşətli hadisələrin azalması, aradan qalxması üçün çalışmalıyıq. Yaxınlarımızın, doğmalarımızın qurbana çevrilməməsi üçün, bu cür hadisələrin zərərçəkmiş qurbanalarına qarşı həssas olmalıyıq…

94
Rusiya XİN-nin binası, arxiv şəkli

Çexiyanın Rusiyadakı səfirliyinin 20 əməkdaşı “persona non qrata” elan edildi

0
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin “persona non qrata” elan etdiyi şəxslər Moskvanı 19 aprelə qədər tərk etməlidirlər.

BAKI, 18 aprel - Sputnik. Rəsmi Moskva Rusiya diplomatlarının Çexiyadan çıxarılmasına anoloji qərarla cavab verib.

Sputnik Azərbaycan RİA Novosti-yə istinadla xəbər verir ki, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi Çexiya Respublikasının Moskvadakı səfirliyinin 20 əməkdaşını “persona non qrata” elan edib.

Həmin şəxslər Rusiyanı 19 aprelə qədər tərk etməlidirlər.

Bundan əvvəl Çexiya respublikasının fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Vitezslav Pivonka rəsmi Praqanın rus diplomatları ölkədən çıxaracağı ilə bağlı bəyanatından sonra Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb.

Bundan əvvəl RF diplomatiya idarəsində Çexiya hökumətinə sərt etiraz bildirilmiş və cavab tədbirlərinin görüləcəyinin anonsu verilmişdi.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi qeyd edib ki, Praqanın hərəkətlərində "Amerikanın izlərini görməmək olmaz".

Nazirlik diplomatların qovulması qərarının 2014-cü ildə Vrbetitsadaki hərbi anbarlarda baş verən partlayışda Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının iştirakı ilə bağlı "əsassız və həqiqətdən uzaq bəhanələr"lə əlaqədar verildiyini qeyd edib. 

 

0