Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tənqidçi İradə Musayeva

Sözün bitdiyi yer - "İmtiyazlı yetim yazarlar kateqoriyası formalaşdırıblar"

2327
(Yenilənib 22:20 24.08.2019)
Biz elə bir coğrafiyada elə bir tale yaşayırıq ki, bizim səsimiz dünyaya bir az gec və zəif tonda çatır...

BAKI, 24 avqust — Sputnik. Sputnik Azərbaycan-ın qonağı filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tənqidçi İradə Musayevadır.

- İradə xanım, sizinlə ölkəmizin ədəbi mühiti və ədəbiyyat problemləri barədə danışacağıq. İlk sualımıza bununla başlayaq ki, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının hansı problemləri var? Niyə müasir Azərbaycan ədəbiyyatı dünya səhnəsində yer almır və "Nobel"i yoxdur?

- Təşəkkür edirəm belə çox eşidilən, amma hələ də cavabı tapılmayan sualı verdiyiniz üçün... Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatının və ədəbiyyatşünaslığının, elmi-ədəbi, mədəni mühitinin mənzərəsi düşünən bir oxucu üçün məqbul deyil. Yəni 1000-ci dəfə təkrarlamaq məcburiyyətində qalırıq ki, yaxşı ədəbiyyat nümunələri yaratmaq üçün təkcə yaxşı yazar, bədii mətn müəllifinin olması azdır. Biz elə bir coğrafiyada elə bir tale yaşayırıq ki, bizim səsimiz dünyaya bir az gec və zəif tonda çatır... Bu ədəbiyyatın “şünası”, tərcüməçisi, təbliğatçısı da olmalıdır. Yaxşını pislərdən ayırıb ona qiymət verən və dünyaya çıxara bilən başqa kateqoriyalı sənət adamları da olmalıdır.

Əgər bizdə yaxşı ədəbiyyat yaradanlar sinfi, təbəqəsi, qrupu hələ yaranmayıbsa, deməli, yenə də günahın böyük hissəsi o tərəflərin (ədəbiyyatşünasın, tərcüməçinin, ədəbi mətbuat liderlərinin, elmi-ədəbi qurum rəhbərlərinin və s.) üzərinə düşür. Çünki əsl ədəbiyyat nümunələrini elmi-nəzəri baxımdan təbliğ və təqdim etmək, bununla bağlı mühazirələr, polemikalar, gərəkli və uğurlu tərcümələr etmək lazımdır. Bizdə ədəbi mühit, belə demək mümkünsə, sovet dövrünün repressiya illərində olduğu vəziyyətdən də aşağı səviyyədədir. Dünya ədəbi mühitindən təcrid olunmuşuq. Bunun bir çox səbəbləri var.

Ədəbiyyat ədəbi məmurların inhisarındadır və o ədəbi məmurlar bizim bildiyimiz mənadakı ədəbiyyatın deyil, özlərinin “şünaslarını” yetişdiriblər. Saxta ədəbi bütlər və onların kölgəsində baş girləyən adamlar, sizcə, dünyaya çıxa və ya Nobel mükafatı ala bilərlər?

Taksi sürücüləri ilə söhbətlər, uşaqlıq yerlərinə gəzinti - “Köhnə” bakılı Bakı haqqında>>

Dövlətin elm və ədəbiyyat sahəsinə ayırdığı pullar çox zaman cinayətkarcasına xərclənir və bunu görüb faktları ortaya çıxaran adamlara əhəmiyyət verilmir. Cəzasızlıq və laqeydlik o həddə çatıb ki, nahaqq əməllər sahibi mükafat və titullar qazanır, haqqı deyən adam isə təklənir və əleyhinə yazılar yazdırılır. Konkret misal deyim, keçən il A.Soljenitsınla bağlı və digər xarici müəlliflərin tərcüməsi, tərcüməçiləri barədə böyük yazılar yazdım. Konkret misallarla. 800-900 səhifəlik, çoxtirajlı kitablar biabırcasına tərcümə olunub çap edilir, yayımlanır. Bu, ədəbiyyat, yoxsa anti-ədəbiyyat fəaliyyəti hesab edilir? Və bu cür davranış, saymazlıq, qorxusuzluq adi hal alıb. Dəfələrlə çap olunub ləğv edilən, ortadan yığışdırılan lüğətlər və yüzlərlə belə misallar var ki, hamısı səbəbdir...

Azad ədəbi mətbuat yoxdur. Ədəbiyyat ədəbi məmurların şəxsi qəzeti, şəxsi zövqü ilə çap olunur. Elə bir ədəbi mətbuat adı çəkin ki, orada bircə titullu yazıçıya, xalq şairi və ya nasirinə qarşı, daha doğrusu, onların kitablarına qarşı tənqidi fikir işlədilmiş olsun. Əsla tapa bilməzsiniz! Mənim saytlardakı yazılarıma həmin qəzetlərdə cavablar verilir, amma mənim fikirlərimi orada çap etməyə qorxurlar. Axı bu sadəcə ədəbiyyatla bağlı polemikadır, bundan bu qədər qorxmaq nəyə görədir?

Elmi-ədəbi qurumlarda sistemsizlik, xaos və pərakəndəlik var, özfəaliyyət xarakterli proseslər gedir. Konsepsiya və nəticə yoxdur. Onların yekun hesabatlarını dinləyəndə bu boşluq aydınca görünür.

Dövlətin sırf ədəbiyyata, ədəbi inkişafa  və elmi-ədəbi qurumlara ayırdığı pullar təyinatı üzrə xərclənmir. Məsələn, niyə ədəbiyyatşünaslıqla bağlı kitab yazan müəlliflər ali məktəblərdə istifadə olunacaq o kitabları öz pulları hesabına çap etdirməlidirlər? Halbuki elə kitablar var ki, onu dövlət  məhz elə həmin qurumlara ayırdığı pullar hesabına çap etdirməli və yayımlamalıdır. Təsəvvür edin, mən aylarla dərslik və ya dərs vəsaiti yazıb ailəmin büdcəsi hesabına çap etdirib havayı kitabxanalara, universitetlərə paylayıram. Niyə? O qurumlar isə zay kitablar çap edir və sonra da hesabat vermədən ortadan yığışdırır...

Ədəbi mühitimizdə qruplaşmalar var, ədəbi məktəb və ədəbi cərəyan yarada biləcək ideya həmrəyləri ittifaqı yox. Dəstə başçıları və ədəbi xidmətçilər... Biz isə bu cür cılız davranışlara son qoymadan  dünya ədəbi mühitində görünmək iddiasındayıq.

Dünyanın harasına isə kitab göndərmək lazım olsa, həmin ədəbi məmurların kitabı göndərilir. Düzdür, son zamanlarda bir-iki cavan müəllifin bir-iki hekayəsinin sərhədi keçməsinə göz yumdular və onları da çaşdırdılar, amma dünyada ədəbiyyatımızın necə, hansı yolla və hansı nümunələrlə tanınması strategiyası yoxdur. Bunu deyən kimi başlayacaqlar tozlu qovluqları üfürməyə və hasabat oxumağa. Filan beynəlxalq konfrans, filan medal... Lakin formallıqdan uzaq analizlər başqa söz deyir...

Qonorarsızlıq... Sanki məqsədli şəkildə adamların halal haqqını, aylarla kitabxanalarda, arxivlərdə çalışdığı günlərin nəticəsi olan məqalələri hörmətsiz edir, müəllifləri həvəsdən salırlar. Yaxşı alim 2-3 iş yerinə qaçıb çörəkpulu hayında olarsa, onun da sonu tənəzzüldür. Nəticədə bütün tənəzzüllər toplanıb bizim bugünkü ədəbi, elmi durumumuzun portretini yaradır. Səbəb çoxdur, əslində...

- Bəs bu problemlərin həlli üçün bir filoloq kimi hansı  üsulları təklif edirsiniz?

- Heç nə, ədəbi məmurların təqaüdə çıxmasını gözləyirdim, o da alınmır. 75-85-90 yaşdan sonra nə olacaq - onu gözləyək. Ya da aidiyyati yuxarı təşkilatlar ciddi düşünməlidir...

- Gənc yazıçı və şairlərdən kimləri oxuyursunuz? Müasir üslub, məzmun və fikirlər sizi qane edirmi?

- Gənc şair kimi kəşfim, məsələn, Orxan Bahadırsoy olub son zamanlarda. Nasirləri də oxuyuram və imkan olanda kitabları haqqında yazıram. Söhbət lap cavanlardan və tərifdən getmir, təhlildən, tənqidi baxışdan gedir. Qurban Yaquboğlu, Pərviz Cəbrayıl, Orxan Fikrətoğlu, Şərif Ağayar, Fəxri Uğurlu, Ömər Xəyyam, Narqis, İkinci Mahmud, Sevinc Elsevər, Aqşin Yenisey, Əsəd Qaraqaplan,  Sərdar Amin və başqaları haqqında yazılarım var.

- Dil məsələsinə tez-tez toxunursunuz. Dilimizin ədəbiyyat, bədii yaradıcılıq üçün uğurlu olduğunu hesab edirsinizmi? Dilimizin ədəbiyyat üçün hansı çatışmazlıqları var və onları necə aradan qaldırmaq olar?

- Bilirsiniz, biz nədənsə elə bilirik ki, dil sırf bizim elmi-mədəni və ədəbi inkişafımızda xüsusi xidməti olan kateqoriyadır. Yəni dilə qəribə baxışımız var. Dil guya bizi və ədəbiyyatımızı inkişaf etdirməlidir və bəzən də deyinirik ki, dilimiz dünya dilləri ilə müqayisədə kasıbdır, işimizə yaramır və s. Bəs biz dilimiz üçün nə etmişik? Dili kim qoruyur və inkişaf etdirir? Ancaq onu korlamaqla məşğuluq. Mətbuat, televiziya, reklamlar və s. vasitələrlə dilə ağır zərbələr vurub onu eybəcərləşdiririk və sonra da deyirik ki, belə pozulmuş dillə sənət əsəri yaratmaq olmaz. Halbuki ədəbiyyatın, musiqinin, teatrın özü  gözəl milli dil yaratmaq vasitələridir. Biz isə dil istifadəçilərini yox, dili günahlandırırıq. Dilimiz milli, bəşəri, klassik və modern düşüncə hüdudsuzluğunda böyük inkişaf yolu keçə bilər, amma biz onu kiçik dairəyə salıb danlamaqla məşğuluq...

- Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda məmur ədəbiyyatı mövcuddur. Siz də bu məsələyə tez-tez toxunursunuz. Böyük qisim ədəbi tənqid də məmur ədəbiyyatına mədhiyyələr yazmaqla məşğul olur. Bu barədə nə deyə bilərsiniz? Ədəbi tənqidi məmur mədhiyyələrindən necə xilas etmək olar?

- Bu barədə bəzi məsələlərə toxundum bayaq. Bircə misal deyim. Teatr səhnəsini onlar zəbt edib on illərdir, kitabları dünyanın 30-40 dilinə tərcümə olunub, ədəbiyyat adına çap olunan qəzetlər növbə ilə onlara həsr olunmuş “baş məqalə”lər yayımlayır və s. Və bütün bu cılızlıqlar adamı bezdirir. İmtiyazlı və yetim yazarlar kateqoriyası formalaşdırıblar...

- Ölkədəki ədəbi qurumlar – Yazıçılar Birliyi, Elmlər Akademiyasının filologiya ilə əlaqəli bölmələri, Universitetlərin yaradıcılıqla bağlı fakültələri və digər ədəbiyyatla səlahiyyətləndirilmiş dövlət orqanlarının iş prinsipləri sizi qane edirmi? Onların fəaliyyətində hansı çatışmazlıqlar mövcuddur?

- Adlarını çəkdiyiniz təşkilatların bu sahə ilə bağlı fəaliyyəti 90 faiz hallarda əsla qaneedici deyil. Qalan 10 faizli istisna ilə yenə də dünyaya çıxa bilmərik. Ümumi, respublika miqyaslı layihələr, inkişaf tezisləri, proqramlar olmalıdır və bu böyük, fundamental islahatlar konsepsiyasında əsl ziyalılar və əsl azərbaycanlılar aparıcı şəxs rolunda fəaliyyət göstərməlidir. Yoxsa özünün və ətrafının “qayğısına” qalan rəhbər ədəbi məmurlar ədəbiyyata gün ağlamayacaqlar.

- Son olaraq ədəbiyyat adamlarına və ədəbiyyat oxucularına demək istədiyiniz sözlər varmı?

- Adətən, sosial şəbəkədə, Facebook-da statuslarla sözümü deyirəm. Amma o adamlara ki, onlar onsuz da bunları anlayırlar. Anlamayanlara əlim çatmır. Xəbərçilər sağ olsunlar, çatdırarlar, yəqin. Yəni sözüm yoxdur...

2327
Teqlər:
Azərbaycan ədəbiyyatı, tənqid, müəllif, yazar, ədəbiyyat, yazıçı
Əlaqədar
Rəsulzadənin avropalılar üçün yazdığı kitab dilimizə tərcümə edilib
Azərbaycan dolmasından bəhs edən kitab Almaniyada
Kitab yarmarkalarına oxucu marağı nə qədərdir - Şahbaz Xuduoğlu danışır
Xalq yazıçısı: “Bizim ölkədə görkəmli yazıçıların kitabları ən azı 5000 nüsxə çıxmalıdır”
Rusiya və ABŞ Prezidentləri Vladimir Putin və Co Bayden-in Cenevrədəki Villa La Grangedəki görüşü, 16 iyun 2021-ci il

Şuşadan düşən daş, Bayden, Putin bizim quda

607
Baxmayaraq ki, Çin iqtisadi göstəriciləri ilə artıq ABŞ-ın dabanlarını tapdalayır və siyasi mövqeyi ilə əks qütbdə dayanmaqla Ağ Evin gözündə Rusiyadan daha artıq rəqibdir,

Sputnik Azərbaycan-ın "7x7" rubrikasında həftənin ən maraqlı 7 hadisəsi şərh edilir.

Brüssel və Cenevrə

Dünyanın gözü bu həftə Brüsseldə və Cenevrədə idi. Brüsseldə NATO ailəsi karantin qaydalarına nisbətən əməl edərək toplaşdı, Cenevrədə isə Bayden və Putin maskasız bir araya gəldi.

Ehtimal olunur ki, NATO sammitində ölkələr Çin və Rusiyanın qiybətini edib, bu iki ölkəyə qarşı gələcək yol xəritəsi üzərində baş sındırıblar.

Baxmayaraq ki, Çin iqtisadi göstəriciləri ilə artıq ABŞ-ın dabanlarını tapdalayır və siyasi mövqeyi ilə əks qütbdə dayanmaqla Ağ Evin gözündə Rusiyadan daha artıq rəqibdir, ancaq hər halda, faktiki olaraq Kremlin qlobal siyasi məsələlərdəki çəkisi və funksionallığı daha çoxdur. Odur ki, ABŞ və Rusiya prezidentlərinin görüşü əzəli rəqiblərin Çempionlar Liqasının finalında üz-üzə gəlməsi kimi bir hadisə kimi gözlənilirdi.

Liderlər hər ikisi görüşün pozitiv keçdiyini dedilər. Ancaq bir görüşlə ABŞ və Rusiyanın öz strateji hədəflərində rahatca kompramisə gedəcəyini gözləməyə dəyməz.

Və Şuşa

Dünya nəhənglərinin görüşündə Cənubi Qafqazın da müzakirə olunduğu şübhəsizdir. NATO-nun bölgədəki vəziyyəti soyuqqanlı münasibəti, susması razılıq əlamətidir. Hələ 44 günlük müharibənin gedişində Ermənistan Prezidenti Brüsselə qaçanda, ona nəzakətlə, "qapını çöldən örtməyi" tövsiyə etdilər, o da əli ətəyindən uzun İrəvana qayıdıb, Paşinayana Fransadan yapışmalı olduqlarını dedi.

Bizim üçün bu həftə dünyanın mərkəzi Şuşa idi. Azərbaycan və Türkiyə liderlərinin imzaladığı Şuşa bəyannaməsi regionda maraqlı olanlar və Şuşanı hələ də "Şuşi" kimi görən tarix saxtakarları üçün "soyuq duş" effekti verdi. Amma həyəcanlanmasınlar, su aydınlıqdır – artıq bölgənin gələcəyi aydın və proqnozlaşdırılan biləndir, əsas budur.

Sükan əldən çıxıb

Amma keçmiş işğalçı qonşularımız apatiyadadır, müharibənin şokundan ayılmamış sərhədlər dəqiqləşdirilir, məlum olur ki, özlərinə aid bildikləri ərazilər də heç bunların deyilmiş. Şuşanın itirilməsi ermənilər üçün nə qədər tragedik hadisə idisə, Şuşa bəyannaməsi də ən azı onun qədər ağır daşdır. Düşdü başlarına sanki.

Daş düşmüş başları ilə olsa da başa düşürlər ki, sükan əldən çıxıb.

Ermənistanın ərazi idarəetmə və infrastruktur naziri Suren Papikyanın avtomobili ilə bir neçə gün öncə törətdiyi ağır yol qəzası da bu mənada rəmzi görünür. Sükan əldən çıxıb.

Bəli, qatar gedib, artıq gələcəyə ayıq başla baxmaq lazımdır. Məsələn, eks-prezident Ter-Petrosyan deyir ki, "Dünya Qarabağı Azərbaycanın hissəsi hesab edir. O, yalnız ərazisini bərpa etdi, heç kim Azərbaycan ittiham etmədi. Bu dünyanın qanunu belədir. Bizi Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın hissəsi olması ilə razılaşmağa məcbur edəcəklər. Artıq heç nə bizdən asılı deyil, hər şey bitdi".

Ola bilsin, Ter-Petrosyan Ermənistan ideologiyasının əsaslarını dağıdır. Ancaq reallığı deyir, praqmatiklik göstərir.

Bu arada Ermənistanın "Joxovurd" qəzeti yazır ki, təkcə son günlərdə 50 hərbi qulluqçu işdən çıxmaq barədə ərizə yazıb.

Və bu gün Pakistan Quru Qoşunları komandanı Azərbaycana gəlir.

İnsan faktoru

Bir müddət əvvəl ABŞ hökümətinin vaxtı keçməyə yaxınlaşan peyvəndlərlə bağlı qərar verə bilməməsi məlumatı yayılmışdı. Yeni məlumat da var: Nyu-Yorkda 1000-ə yaxın sakinə vaxtı keçmiş peyvənd vurulub.

Bax, belə edirsiniz ki, İlon Mask da ABŞ-da sahibi olduğu son evi də satır. Milyarder ümumiyyətlə, ötən ilin may ayından ABŞ-dakı malikanələrini satmağa başlayıb.

O, 100 faiz Çinə köçməyəcək

BMT ekspertləri Çin həbsxanalarında etnik və dini azlıqlara mənsub olan məhkumların orqanların çıxarılması barədə etibarlı məlumatlara sahib olduqlarını bildiriblər.

Bu arada BMT-nin başqa bir məlumatı da tükürpədicidir: dünyada son bir ildə qaçqınların ümumi sayı 82,4 milyona yüksəlib, bu rəqəm Almaniya əhalisinin sayına bərabərdir.

İnsan sağlamlığının qayğısına qalan Ronaldo Avro-2020-dəki mətbuat konfransında masanın üzərindən "Coca-Cola"nı, Poqba isə pivə şüşəsini yığışdırıb. UEFA isə deyib ki, öz işinizlə məşğul olun – qurum ümumiyyətlə, oyunçulara masa üzərindəki sulara toxunmaq qadağası qoyub.

Seçki dramı

Ermənistanda qarşılıqlı söyüş-təhqir, ifşalarla müşayiət olunan parlament seçkisi marafonu sona çatdı. Seçkiöncəsi xaos bitdi – indi yeni dövr başlayır: seçkisonrası xaos.

Özləri də etiraf edirlər ki, seçkidən sonra ölkədə it yiyəsini tanımayacaq. Məsələn, Köçəryan deyib ki, seçkilərdən sonra insanların küçəyə çıxması və qarşıdurmanın yaranması istisna edilmir.

Yaxın və uzaq keçmişi yadımıza salıb, "onlar dalaşa, biz tamaşa" deyə bilərdik, ancaq Azərbaycan bütün bölgədə sülhün, firəvanlığın bərqərar olunmasında maraqlıdır. Hətta Ermənistanda da... qarşıdurmalar seçilməyəcəyi təqdirdə Köçəryanın arzusudur.

Erməni biznesmenlər

Köçəryan yenidən hakimiyyətə gəlib, öz dəstəsinin başı ilə canı üstə olan ölkəni süni nəfəs aparatından da ayırmaq istəyir. Onun vaxtında əli milyardlara çatan iş adamları indi İnterpol xətti ilə axtarışdadır. Ötən həftə "Taşir" şirkətlər qrupunun rəhbəri Karapetyan Samvel Sarkisoviç, Ermənistanda "boz biznesmen" kimi tanınan və "Royalsys Engineering" şirkətinin sahibi David Qalustyan, "KOMEX" şirkətinin baş direktoru Abramyan Ara Arşaviroviç Qarabağ silah daşıdıqları üçün Azərbaycan tərəfindən axtarışa verildi.

Onları tutub, taladıqları torpaqlarımızdan qazandıqlarını burunlarından gətirmək, əllərindəkini də alıb Qarabağın bərpasına yönəltmək savab iş olar.

Qudam, ay Qudam!

Vandamın oğlunun Azərbaycanlı xanımla ailə qurması da həftənin ən çox müzakirə olunan hadisələrindən idi. Operativ Qərargahın toyların qadağan olunması ilə bağlı qərarı ləğv etsə, Bakıda ya da Qəbələnin Vəndam kəndində qız toyunda amerikan qudamızın "Qudam, ay Qudam" mahnısına qol qaldıracağını da görə bilərik.

Düzdür, qızlarımızın yad ellərə gəlin köçməsinə görə Operativ Qərargahı qınayanlar da tapılır, ancaq nəyi pisdir ki, Vandam da oldu bizim adam, diasporumuzun bir üzvü.

607
Bakının mərkəzi

Yad dildə danışanlar