Hüseyn Ərəblinski-Azərbaycan aktyoru və rejissoru, Azərbaycan peşəkar teatr sənətinin banilərindən biri. Arxiv şəkli

Yoxsul dənizçi oğlu necə parlaq şəxsiyyət oldu?

1380
(Yenilənib 11:09 03.05.2016)
Bığını qırxdığı üçün daşa basırlar, qadın rolu oynadığı üçün evini güllələyirlər, yeməkxanalardan qovurlar, ac-susuz qalır, nəm və uçuq daxmasında vərəmə yoluxur, amma ömrünün sonuna qədər sənətini, səhnəni atmır, yorulmur, usanmır!

(Tarixi araşdırma — birinci yazı)

BAKI, 3 may — Sputnik. O, 1881-ci ildə kasıb dənizçi ailəsində doğulub. Atası bir dəniz fırtınasında həlak olub. Anası iki azyaşlı uşağını böyütmək üçün varlı evlərində xidmətçilik edib. Əvvəlcə, mollaxanada oxumaq-yazmaq öyrənib. 12 yaşı olanda "ruski-tatarski" məktəbə daxil olub. Burada Soltanməcid Qənizadədən dərs alıb. Bu məktəbdə müəllimləri ara-sıra səhnələşdirilən tamaşalarda ona kiçik rollar verirlər.

1897-ci ildə elə Soltanməcid Qənizadənin rejissorluğu ilə səhnələşdirilən Mirzə Fətəli Axundovun "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran" komediyasında Kərim rolu ona verilir. Bu, onun ilk böyük rolu olur. 1905-ci ilə qədər o, bir sıra tamaşalarda müxtəlif rollar oynasa da, öz müəllimlərinin, yoldaşlarının, tamaşaçıların, mətbuatın diqqətini çəkə bilmir. Ta ki, 1905-ci ildə Azərbaycan teatrı tarixində bir ilk olan Lənkəran qastrolunda Nəcəfbəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" faciəsindəki Rüstəm bəy obrazını ifa edənə qədər…

Bu qədər çətin yollardan keçmiş, 1905-ci ilə qədər heç kəs tərəfindən tanınmayan, bir aktyor kimi qəbul edilməyən adam bu tarixdən sonra bütün Qafqazın məşhur tragik artisti, Azərbaycanda professional aktyor və rejissor sənətinin banisi, teatr tarixinin ilk qastrollarının iştirakçısı, Avropa və rus əsərlərini Azərbaycan teatrı səhnəsində ilk dəfə səhnələşdirən Hüseyn Xələfov (Ərəblinski) olur. Hansı ki, ondan sonra bu günəcən teatr sənətinə qədəm qoyan hər kəs üçün bir ideala, bir qəhrəmana çevrilir.

O, Üzeyirbəy Hacıbəyovun opera və operettalarını ilk dəfə səhnələşdirir. 1916-cı ildə çəkilən və Azərbaycan filminin təməli hesab olunan "Neft və milyonlar səltənətində" filmində baş rolu ifa edir. O, öz sənətini, səhnəni hər şeydən üstün tutub ona qarşı çıxanlara üsyan edir. Bığını qırxdığı üçün daşa basırlar, qadın rolu oynadığı üçün evini güllələyirlər, yeməkxanalardan, dükanlardan qovurlar, ac qalır, susuz qalır, nəm və uçuq daxmasında vərəmə yoluxur, amma ömrünün sonuna qədər sənətini, səhnəni atmır, yorulmur, usanmır! Var qüvvəsi ilə Azərbaycan teatrını dünya teatrı səviyyəsinə çatdırmaq, Azərbaycan səhnəsinə aktrisa çıxarmaq, teatr binalarının tikilməsi, xalqın mədəniyyətə maraq göstərməsi üçün mübarizə aparır.

1905-ci ildə Lənkəran qastrolunda tamaşalar oynayan truppanın aktyoru olan Hüseyn Xələfov, 1906-cı ildə Dərbənd qastrolu zamanı həmin truppanın rejissoru olur. Nə baş verirsə, elə bu qastrol zamanı baş verir ki, Hüseyn Xələfov qəfildən Hüseyn Ərəblinskiyə çevrilir və bu günəcən onu tanıyanların düşüncəsində düyünlənən, müəmmaya çevrilən sirr də elə həmin qastroldadır. Əbəs deyil ki, Mehdi Məmmədovdan Hüseyn Ərəblinski haqqında soruşanda "Qadını tapın!" deyərmiş və susarmış.

Hüseyn Xələfovun Ərəblinski ləqəbini götürməsi ilə bağlı bir sıra mənbələrdə biri-birindən tam fərqli məlumatlara rast gəlirik. Hüseynqulu Sarabski bu barədə belə yazır: "1905-ci ilin iyulunda biz birinci dəfə olaraq Lənkərana qastrola getdik… Hüseyn bizə utanaraq dedi ki, xahiş edirəm, afişada mənim adımı yazanda Xələfov yox, Ərəblinski yazın". (Hüseynqulu Sarabski — "Hüseyn Ərəblinskinin tərcümeyi-halı")

Amma Hüseynqulu Sarabskinin yazısından başqa bütün mənbələr Hüseyn Xələfovun Ərəblinski ləqəbini 1906-cı ildəki Dərbənd qastrolundan sonra götürdüyünü deyir. Murad Muradov öz xatirələrində yazır ki, Hüseyn Xələfov Ərəblinski ləqəbini Dərbənddə onun tamaşalarına həvəslə baxan və ona rəğbət bəslədiyini bildirən Ərəblinskaya soyadlı bir qızın xatirinə götürmüşdür. (Dövlət Teatr Muzeyində saxlanılan "Hüseyn Ərəblinski haqqında xatirələrim" adlı əlyazma)

Bu faktı Mehdi Məmmədov da təsdiqləyir. Hacıağa Abbasov öz xatirələrində yazır: "Bir dəfə Dərbənd qastrolu zamanı orada yaşayan general Ərəblinski bizi öz malikanəsinə qonaq çağırdı. Qonaqlıq zamanı Hüseyn "Ərəblinski"ni səhnə təxəllüsü kimi qəbul etdi". (Qobustan incəsənət toplusu, 1971)

Murad Muradovun haqqında danışdığı qız general Ərəblinskinin qızı idi. Hacıağa Abbasovun xatirələrindən görürük ki, Hüseyn Xələfov Dərbənddə bu ailənin evində olub. Deməli, kifayət qədər isti münasibətləri var idi. Amma aşkar, yaxud gizli olan bütün həqiqətlərə söykənib əminliklə demək olar ki. Hüseyn Ərəblinski ilə o xanım arasında aktyor-pərəstişkar münasibətindən qeyri heç nə olmayıb. Bəlkə də xanım Ərəblinskayanın daha səmimi münasibəti varmış, amma Hüseyn Xələfovun səhnədən başqa sevdiyi heç nə və heç kəs yox idi.

Bəs general Ərəblinskinin qızı xanım Ərəblinskaya kim idi? Niyə bu soyad Azərbaycan teatrının gəlmiş-keçmiş ən nəhəng simasının müəammalı ölümünə səbəb oldu? Niyə Bakının bütün milyonçuları Hüseyn Ərəblinskiyə nifrət edirdilər? Bu və başqa sualların cavabı növbəti yazıda…

1380
Teqlər:
Hüseyn Xələfov, Üzeyirbəy Hacıbəyov, Hüseyn Ərəblinski, Nəcəfbəy Vəzirov, Mirzə Fətəli Axundov, Soltanməcid Qənizadə, mədəniyyət, teatr
Əlaqədar
Seks-simvol olmaq istədilər, amma...
Müharibə mədəniyyəti
Sənət rüşvətə yoluxanda...
Bizim sənət fədailərimiz kimlərdir?
Bakıda tibbi maska taxmış şəxs, arxiv şəkli

Məsuliyyət disiplin: Koronavirusa qalib gəlməyin yolları

54
Riayət etdiyimiz qaydaların gələcəyimizə, xüsusilə övladlarımıza və digər doğmalarımıza faydalı olacağına inansaq, bu bəlaya qalib gəlməyimiz çətin olmayacaq.

Həyatımızı və düzənimizi dəyişən "taclı bəla"nın yayılması son günlər kəskin şəkildə artıb. Həm dünyada, həm də ölkəmizdə vəziyyət getdikcə qəlizləşir. Xəstəxanaların vəziyyətindən xəbərdar olanlar, vəziyyətin niyə qəliz olduğunu yəqin ki, anlayrırlar. Təcrübə göstərdi ki, bütün dünya bu bəlanın qarşısında hələki çarəsiz vəziyyətdədir. İlin əvvəlində Avropa ölkələrində yaşanan narahatlıq, indi bizim qapımızı döyür. Görülən tədbirlərin, tətbiq olunan qadağaların, qapanmaların, açılmaların effektivliyi də göz qabağındadır. Bu barədə uzun-uzadı yazmağa, danışmağa ehtiyac yoxdur. Son günlərin statistikası vəziyyətin ciddi olduğunu gözlər önünə sərir. Artıq, "Mən koronaya inanmıram"– lağlağısının yeri deyil. İnansaq da, inanmasaq da pandemiya dünyaya meydan oxuyur.

***

Mütəxəsislər yoluxmanın və ölümlərin nisbətən az olduğu isti aylarda payız-qış mövsümündə yoluxmalarda kəskin artım olacağı ilə bağlı xəbərdarlıq etsələr də, dəyişən heç nə olmadı. Özümüzü və ətrafımızı qorumalı olduğumuz halda, yenə biganə davrandıq. Heç kəsə sirr deyil ki, koronavirusun yayılmasında əsas faktor insandır. Əgər insanlar bu məsələdə məsuliyyətli olmasa, yoluxmanın sürətlə artmasına mane olmaq daha da çətinləşəcək. Üstəlik, xəstəxanalarda müalicə alanların sayının artması, həkimlərin daha ağır xəstələrə nəzarət etmək imkanını azaldır. Dolayısıyla, hər bir məsuliyyətsiz addım, ətrafımzdakı onlarla insana təhlükə yaradır. Qarabağ müharibəsində ardıcıl qazanılan zəfərlər bizdə eyforiyaya səbəb olub. Bunu zəfər yürüşlərində də müşahidə etmək çətin deyildi. O müdhiş sevincin qarşısında insanları "Niyə yürüş edərkən maskadan istifadə etmirdiniz?" – deyə qınamaq da olmur. Zəfər sevinci elə bir hissdir ki, sosial məsafə, maska, dezinfektan heç kəsin yadına düşmür. O xoşbəxt anlarda adam bütün mənfi şeyləri unudur. Çox yaxşı haldır ki, insanlarımızın bu xoş aurası bu gün də davam edir. Ancaq bu rahatlığın təhlükəli tərəfi də var: məsuliyyət hissimiz azalır və "taclı bəla" öz arealını genişləndirir. Bu gün yenidən birliyə və həmrəyliyə ehtiyacımız var.

***

Sözün düzü, koronaya yoluxmamaq üçün nələrə riayət etməli olduğumuzu hamımız bilirik. Əgər ilin əvvəlində naməlum düşmənə qarşı təşviş içərisində mübarizə aparırdıqsa, indi bu virus haqqında kifayət qədər məlumatlıyıq. Qoyulan qadağalar kifayət qədər yumşaldılıb. Həyatımızdan bu bəlanın biryolluq çıxıb getməsi üçün özümüzü və ətrafımızı düşünmək, diqqətli və məsuliyyətli olmaqdan başqa yolumuz yoxdur.

***

Bu gün yoluxma riski hər yerdə yüksək olsa da, insanların daha sıx olduğu yerlərdən uzaq gəzmək, bu sıxlığa səbəb olmamaq vacibdir. Düşünürəm ki, insanlarla daha sıx ünsiyyətdən yayınmaq da bu dönəm üçün vacibdir. Maskadan istifadə etməli, gigiyeniya qaydalarına riayət etməliyik. Açıq havada maskadan istifadə etməklə bağlı qoyulan qadağa hamıya qəribə görünsə də, düşünürəm ki, bu məsuliyyət hissini artırmaq, disiplin yaratmaq üçün müəyyən təsirə malik olacaq. Pandemiya ilə mübarizə apardığımız bu dönəmdə hətta absurd görünən qadağalara da riayət etmək, öz davranışımızla ətrafımıza yaxşı nümunə göstərmək məcburiyyətindəyik.

***

Əzizlərimizin həyatını qorumaq, təhsil sistemimizin və həyatın digər sahələrinin normala dönməsi üçün bu qeyri-müəyyənliklərlə dolu günlərdə daha həssas, daha məsuliyyətli olmalıyıq. Riayət etdiyimiz qaydaların gələcəyimizə, xüsusilə övladlarımıza və digər doğmalarımıza faydalı olacağına inansaq, bu bəlaya qalib gəlməyimiz çətin olmayacaq.

Hər birimizdən tələb olunan sadəcə məsuliyyətli və diqqətli olmaqdır. Bunu bacarsaq, minlərlə insanın xilaskarı olmaq şansımız var. Bu gün özünü və ətafını qoruyan hər bir insan qəhrəmandır və hamımızın qəhrəman olmaq imkanı var. Gələcəyimiz və sağlamlığımız üçün bu qəhrəmanlığı etməliyik. Bizim yenədə birliyə, bütövlüyə, həmrəyliyə ehtiyacımız var. Yaxın tarix sübut etdi ki, biz həqiqətən birlikdə güclüyük. Bu gücümüzü gözgörünməz düşmənə də göstərməyin vaxtıdır.

54
Teqlər:
korona virusu, Koronavirus, epidemiya, COVID-19
Xırdalanda uşaqlar, arxiv şəkli

Uşaq ikili standartın çərçivəsində: internetdə bir fikir var, valideyndə başqası

49
(Yenilənib 22:30 23.11.2020)
Noyabrın 20-si Ümumdünya Uşaqlar Günüdür. BMT Baş Assambleyasının 1954-cu ildə qəbul etdiyi №836 saylı qətnaməsində bütün dövlətlərə uşaqların şərəfinə bu bayramın keçirilməsi tövsiyə olunub. Bu məqalə gec dərc olunsa da, həmin günə həsr olunub.

Post-sovet məkanında adətən iyunun 1-ni Uşaq Hüquqlarının Müdafiəsi Günü kimi qeyd etmək qəbul olunub. Dünyanın bir çox ölkəsində uşaq hüquqları, onların problemləri ilə bağlı bir çox normativ aktlar və mütərəqqi qanunlar mövcuddur. Bununla belə, uşaq problemi hələ də aktuallığını saxlamaqdadır.

Çində uşaq oğurluğu problemi olduqca aktualdır

Uşaq gününü qəbul etmək nəyə lazım idi? Müasir dünya olduqca çətin problemləri ortaya qoyur. Hər gün texnoloji yenilik gündəmə gəlməsi yeni problemləri yaradır. Hər yeni mərhələdə yeni çətinliyi dəf etmək, bu işlərin uşaqlara təsirini aradan qaldırmaq lazım gəlir. Dünya üzrə ümumi qanunvericilik olmadığına görə, bəzən hər ölkə üzrə anlaşılmaz problemləri müşahidə edirik.

Məsələn, dünyanın ən qüdrətli ölkələrindən biri olan Çində uşaq oğurluğu problemi olduqca aktualdır. 1970-2015-ci illərdə ölkədə mövcud olan bir uşaq siyasəti böyük cinayətkar qrupların yaranmasına şərait yaradıb. Uşağı olmayan ailələr oğurluq yolla qaçırılmış uşaqları almaqla arzularına çatarmışlar. Əsil valideynlərin isə bəxtinə illərlə itirilmiş övladı axtarmaq qalırmış. Hətta bu gün də Çində minlərlə uşağın oğurlanması, kənara satılması, uşaq əməyinin istismarı, uşaqların cinsi istismarına rast gəlinir. Uşaqlara şikəst edib dilənçiliyə məcbur edən xüsusi qruplar da var. Maraqlı hallara da rast gəlinir.

İki yaşında itmiş Mao İn yalnız 30 il sonra öz valideynlərinə qovuşa bilib. 1988-ci ildə onu oğurlayıb başqa bir ailəyə satıblar. Uşağın anası Li Szinçji və atası Mao Szinçji övladlarını tapmaq üçün minlərlə elan yerləşdirib, çox miqdarda vəsait xərcləyiblər. Ana hətta öz işini tərk edərək həyatını oğlunun axtarışına sərf edib. İllərlə televiziya ekranından danışan Li heç vaxt ümidini itirmədiyini deyib. 2007-ci ildə övladlarını itirmiş valideynlərin qrupuna da qoşulan Mao və Li 2020-ci ildə övladlarına qoşula biliblər. Başqa regionda tapılan 34 yaşlı Qu Ninin DNT analizi verdikdən sonra hər şey aşkarlanıb.

Bu uşaqların nə təhsili var, nə də gələcəyi

Əslində belə hallar elə də tez-tez baş vermir, itirilmiş övladı tapmaq hər valideynə qismət olmur. Uşaq əməyinin istismarı, uşaqların təhsildən kənarda qalması, kasıblıq ucbatından uşaqların sağlamlığı itirməsi hallarına daha çox rast gəlinir. Afrikanın elə ölkələri var, orada elə uşaq özünü tanıyandan zibildə eşələnməklə məşğuldur. Yəni uşaq elə zibillikdə doğulur, böyüdükdən sonra orada pula satıla biləcək materialları toplayıb təhvil verir, min cür xəstəlik taparaq tez də həyatdan gedir. Bu uşaqların nə təhsili var, nə də gələcəyi.

Ekstremal halları kənara qoysaq, elə adi günümüzdə də xeyli çətinlik var. Ötən əsrin 70-ci illərində orta məktəbin 1-ci sinfinə gedən uşağın 7 yaşı olmalı idi. 6 yaşında uşağı götürməzdilər. Hazırda yaş həddi 6-ya endirilib, hətta ilin sonunda 6 yaşı tamam olanlar artıq sentyabrda məktəbə gedə bilərlər. 5 yaşlı uşaq artıq tədris prosesinə qoşulmalıdır. Özü də bu müddətdən öncə bu günün uşaqları həm bağça sistemindən keçir, həm də məktəbəqədər hazırlıq prosesindən.

Valideynin uşağına təsir etmək imkanı gün gündən azalır

Bu günün uşağı faktiki uşaqlığını keçirə bilmir. Elə doğulduğu gündən ətrafında onlarla texniki vasitə ilə üzləşir. 100-lərlə kanalı və internetə çıxışı olan televizor, müxtəlif növ planşet, smartfon, oyun qurğuları uşaq həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Uşaq dəhşət dərəcədə yüklənir. Özünə qapanan, autizm xəstəliyinə düçar olan uşaqlarla yanaşı xeyli sayda hiperaktiv uşaqlar da peyda olub. Kimi telefonu əlinə alıb özünə qapanır, kimi də mənasız videoya baxıb ev-eşiyi dağıdır.

Valideynin uşağına təsir etmək imkanı gün gündən azalır. Uşağı daha çox internet resursları tərbiyə edir. Başqa insanların, digər millətlərin davranış modelləri valideynin dediyindən daha çox əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. İnformasiya kanalları çoxalıb deyə nəyinsə qarşısını da almaq olmur. Valideynin texniki bacarığı da bəzən uşağın bildiyindən zəif olur. Zet nəslinin nümayəndələri anında istənilən qurğudan baş çıxarır, özlərinə maraqla olan məlumatı hər yerdən tapa bilirlər.

Azərbaycanda nəsillər arasında sözün əsl mənasında bir ciddi anlaşılmazlıq var. Milli-mental dəyərlər aşılanır, bəzən bu yöndə olan fikirlər uşaqda gülüş doğurur. Muğamat dinləmək əvəzinə uşaq məşhur bloqçunun videosunu izləməyə, dolma-plov yerinə isə hamburger yeməyə üstünlük verir.

Bir-birini anlamamağın səbəblərindən biri də patriarxal cəmiyyətə məxsus ata kultunun olmasındən, uşağa bir şəxsiyyət kimi yanaşmamaqdan irəli gəlir. Uşaqla danışmaq, onun problemlərini anlamaq əvəzinə elə “mən dedim, deməli belə olacaq” fikrinə üstünlük verilir. Zaman isə dəyişib, bu günün valideyni çox zaman uşağı üçün layiqli nümunə ola bilmir, bir şeyi deyir, amma əksinə hərəkət edir. Telefonla oynamağı qadağan edir, amma səbəbini demir. Özü qazlı rəngli içkiyə üstünlük verir, amma övladına deyir, olmaz. Uşaq daim ailədaxili ikili standartların çərçivəsində yaşamalı olur. İnternetdə bir fikir var, valideynin beynində başqası.

Valideyn də uşaq üçün ən əhəmiyyətli nümunədir

Valideyn-uşaq münasibətlərini dünyanın bir çox ölkəsində ciddi araşdırırlar. Tez-tez hər hansı bir tədqiqatın nəticəsi də açıqlanır. Yüzlərlə kitab, təlimat yaradılıb. Nəyisə bilmirsənsə, uşaq psixoloqundan tutmuş ən müxtəlif növ mütəxəssisə müraciət edə bilərsən. Ölkə var, uşağa fastvud yeməyi qətiyyətlə qadağan edilib. Hər dərsdə onun ziyanından danışırlar. Baxırsan, belə qida satılan şəbəkəyə turistdən başqa heç kim getmir. Valideyn də uşaq üçün ən əhəmiyyətli nümunədir.

Bir ölkə, toplum olaraq yeni dönəmdə “uşaqlara münasibətdə necə davranmalıyıq” sualına cavab axtarmalıyıq. Uşaq valideyndən çox zəmanəsinə bənzəyir deyə, valideyn zamanın nəbzini tutmağı bacarmalı, uşağa irəlidə gedən bir flaqman kimi yol göstərməlidir.

49
Teqlər:
uşaqlar
İnsan qanı dolu paketlər, arxiv şəkli

Xərçəng xəstələrinə ümid işığı: Yeni test sağ qalma şansını artıracaq

0
(Yenilənib 23:32 27.11.2020)
"Analiz Qalereyası" Amerikanın "Greil" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. Test qanda molekulyar səviyyədə dəyişikliklər tapır və bu da xərçəngin aşkarlanmasına imkan verir.

BAKI, 28 noyabr — Sputnik. İngiltərənin Milli Səhiyyə Xidməti qandan 50 növ xərçəngin erkən əlamətlərini aşkar edən bir testi yoxlayacaq.

Sputnik Azərbaycan xarici mətbuata istinadla xəbər verir ki, "Qan Analizi Qalereyası" 165.000 xəstə üzərində test ediləcək. Əvvəlki tədqiqatlar diaqnozu çətin olan bir çox xərçəng növünü -  boyun, yumurtalıq və beyin xərçənglərini müəyyən edə bildiyini göstərmişdi.

Yeni testin effektiv olduğu sübut edilərsə, erkən mərhələlərdə xərçəng diaqnozu üçün geniş istifadə ediləcək. Bu, dördüncü mərhələdə xəstəliyin aşkarlanması halları ilə müqayisədə xəstələrin sağ qalma sürətini beş-on qat artıracaq.

"Analiz Qalereyası" Amerikanın "Greil" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. Test qanda molekulyar səviyyədə dəyişikliklər tapır və bu da xərçəngin aşkarlanmasına imkan verir.

Milli Səhiyyə Xidməti sınaqların 2023-cü ilə qədər bitməsini planlaşdırır. Bu, 2024-2025-ci illərdə yeni qan testinin geniş yayılmasına imkan verəcək.

0
Teqlər:
İngiltərə, ABŞ, qan, test, xərçəng xəstəliyi